Het Huis Oranje-Nassau: een dynastie van overlevers

Inleiding

Het was een goed idee van de organisatoren van het 47^ste Kempisch congres om te kiezen voor de adel in de Kempen. Over dit onderwerp zijn namelijk nog maar weinig synthetische studies verschenen, wel zijn er veel boeken en artikelen geschreven over bepaalde kastelen en geslachten.
Wat echter ontbreekt is de synthese. Zo missen we node een studie over de lage adel in de Meierij van 's-Hertogenbosch of over het gegeven dat de lage adel in het noordwesten van het hertogdom Brabant al in de dertiende eeuw aan het verdwijnen is.
Dit artikel gaat over een bijzonder adellijk geslacht dat zijn stamslot had in het noordwesten van de Kempen, de Nassaus, later het Huis Oranje-Nassau. Bij het horen van de namen koning Willem-Alexander en prinses Beatrix zal niet iedereen meteen denken aan adel in de de Kempen. Toch draagt het Nederlandse staatshoofd als een van haar titels die van baron van Breda. Hij stamt immers af van Engelbrecht I van Nassau die op 1 augustus 1403 trouwde met Johanna van Polanen en daarmee heer van Breda werd.
Een Duitse man van ongeveer 33 jaar trouwde met een meisje van 11. Het was een huwelijk met grote gevolgen tot de dag van vandaag toe.

Twee vragen

In dit artikel wil antwoord geven op twee vragen:

1. Wat heeft dit geslacht voor Brabant en meer nog de Kempen in de loop der tijd betekend?
2. Hoe en waardoor veranderde hun oriëntatie: eerst van Duits naar Brabants, toen naar West-Europees en tenslotte naar Noord-Nederlands?

Het betoog vangt aan in 1403 wanneer Engelbrecht van Nassau-Dillenburg trouwt met Johanna van Polanen en daarmee heer van Breda wordt. Ik besteed wat meer aandacht aan de periode tot 1567 toen Willem van Oranje naar Duitsland vluchtte omdat de hertog van Alva er aan kwam en Willem hem, naar al spoedig zou blijken terecht, niet vertrouwde.

I. Het begin: een huwelijk tussen een meisje van 11 en een man van 33

Waarom koos men voor Engelbrecht?

‘Hy trouwde eene Welgeboren Frouw met gedogen
Een eenige erfdochter, ryck ende seer vermogen’  

Op 1 augustus 1403 trouwde de in 1394 geboren Johanna van Polanen, het enigst kind van Jan III van Polanen heer van Breda en van der Lek met de rond 1370 geboren Engelbrecht graaf van Nassau-Dillenburg. Of zoals een oude kroniek geschreven door een anonieme waarschijnlijk uit Breda afkomstige schrijver vermeldt:

‘Anno M IIIJ/c III op sinte Peeters dach ad Vincula, quam grave Enghelbert van Nassouwen int lant ende besliep joncfrouwe Johanna […] opt selven nacht.’  

Een vorst uit Midden-Duitsland betrad daarmee het Brabantse politieke toneel. We mogen voetstoots aannemen dat Johanna geen enkele zeggenschap had over de keuze van haar man. Het waren haar moeder Odilia van Salm (= Obersalm in de Elzas) en haar oom Hendrik van der Lek die beslisten aan wie zij zou worden uitgehuwelijkt. De keuze voor een Midden-Duitse vorst, die weliswaar uit een oud en edel geslacht stamde, maar die geen bezittingen had in Brabant lag niet voor de hand. Wat heeft Odilia en Hendrik ertoe bewogen voor deze toen al ongeveer 33-jarige man te kiezen? Engelbrecht bekleedde al een functie, namelijk die van domproost van Münster. Het Duitse dialect dat hij sprak week sterk af van het Brabants. De nieuwe heer van Breda zal aanvankelijk moeilijk te verstaan zijn geweest. Het geslacht Nassau wordt in de bronnen voor het eerst vermeld kort voor 1100. De graven uit dit adellijke geslacht hadden bezittingen aan weerszijden van de rivier de Lahn. Hoewel oud en aanzienlijk, behoorden zij in 1403 nog niet tot de rijksvorstenstand omdat zij hun goederen niet rechtstreeks in leen hielden van de keizer. In de Nederlanden hadden zij geen goederen of functies, alleen slapende rechten op Vianden in Luxemburg en Grimbergen in Brabant. Johanna van Polanen daarentegen had heel wat te bieden. Het meisje was rijk. Haar bezittingen lagen in twee vorstendommen, Brabant en Holland. De kern ervan, de heerlijkheid Breda omvatte de gelijknamige stad, het land van Breda met 12 parochies, en een gebied dat samen met de heer van Bergen op Zoom werd bezeten met daarin onder meer de zoutstad Steenbergen. De nieuwe heer van Breda zou vrijwel zeker lid worden van de hertogelijke raad en zo politieke invloed krijgen.

Wie wordt hertog van Brabant?

Politiek gezien stond er in Brabant in 1403 veel op het spel. De hoogbejaarde hertogin Johanna, geboren in 1322, was de laatste telg uit het geslacht Van Leuven dat afstamde van Karel de Grote. Wie zou na haar dood hertog van Lotharingen, Brabant en Limburg worden? Er waren twee kandidaten: de Duitse koning en de hertog van Bourgondië. Daarnaast was er een derde speler om wie geen der kandidaten heen kon: de Staten van Brabant.

De Bourgondische hertog Filips de Stoute (1332-1404) had in 1403 reeds een groot aantal gebieden in Frankrijk en de Nederlanden in handen, maar dat weerhield hem er niet van te streven naar nog meer bezit. Brabant was als rijk en uitgestrekt vorstendom met zijn bloeiende steden en een talrijke adel begerenswaardig. Het grensde bovendien aan Vlaanderen dat Filips via zijn vrouw Margaretha, een nicht van Johanna van Brabant, al had. Johanna was weduwe van de hertog van Luxemburg, Wenceslas van Luxemburg. Wellicht dacht de sluwe en berekenende politicus Filips, een jongere zoon van de Franse koning Jan II, die niet voor niets de bijnaam le hardi (ondernemend, brutaal) droeg, al aan Luxemburg, en aan een verbinding van zijn zuidelijke en noordelijke gebieden, iets wat zijn achterkleinzoon Karel in zijn overmoed tevergeefs zou trachten te verwezenlijken.
Wenceslas, een neef van Wenceslas de hertog van Brabant, was in 1378 zijn vader Karel IV opgevolgd als rooms-koning van het Duitse Rijk en als koning van Bohemen. Als hoofd van de dynastie wilde hij de Luxemburgse Hausmacht in stand houden, maar dat viel niet mee. Weliswaar was in 1357 in Maastricht afgesproken dat mocht het geslacht Van Leuven uitsterven, de Brabantse erfenis zou toevallen aan het Luxemburgse huis, maar politiek gezien stond Wenceslas zwak. Als koning had hij weinig macht, alle rijksdomeinen waren weggegeven aan vazallen en de Duitse vorsten gingen hun eigen weg. In 1400 werd Wenceslas, waarvan de kronieken ons berichten dat hij een drankprobleem had, door deze vorsten wegens wanbeheer en wangedrag als rooms koning afgezet. Zijn opvolger kwam uit een ander geslacht. De hertog van Bourgondië kon het zich veroorloven om met jaarrentes leden van de Brabantse hertogelijke raad om te kopen opdat zij als het er op aan kwam zijn partij konden kiezen. Wenceslas was zo rijk niet. Uit geldnood moest hij zelfs zijn stamhertogdom Luxemburg verpanden.
De Staten van Brabant wilden, zoals al gebleken was tijdens de crisis van 1355-1356, de eenheid van het hertogdom behouden. Zij waren tegen een verdeling van de erfenis. Het leifste hadden zij een hertog zonder grootse wilde ideeën, want dat leidde alleen maar tot oorlog met in het kielzog daarvan schade voor de handel en de export, hogere belastingen en een aantasting van het hertogelijk domein wat vroeg of laat ook weer zou leiden tot hogere belastingen.
Partijen werden het eens in 1403-1404. Filips de Stoute gaf Antwerpen en Mechelen terug aan Brabant en schoof zijn tweede zoon Anton naar voren. De oudste zoon, Jan zonder Vrees, zou Vlaanderen krijgen, Anton zou hertog worden van Lotharingen, Brabant en Limburg en heer van Mechelen en de landen van Overmaze. De titel van hertog van Lotharingen hield geen politieke macht in, maar gaf wel veel prestige. De belangrijkste landen van Overmaze waren Valkenburg, Dalhem en Herzogenrath (toen meestal Rode of Rade genaamd). Verder was de hertog voor de helft heer van de belangrijke stad Maastricht en graaf van Vroenhoven, een klein gebied ten zuidwesten van de stad. Met deze regeling behielden Brabant en Limburg hun eigen hertog.

Holland

De oude graaf van Holland, Zeeland en West-Friesland Albrecht van Beieren, die in 1404 overleed, had ook belang bij de keuze van een man voor Johanna. Deze zou immers een van zijn belangrijkste leenmannen worden. De burcht van Polanen lag in het Westland bij Monster. Van Polanen hingen talrijke lenen verspreid over heel zuidelijk Holland af. De nieuwkomer zou ook heer van de heerlijkheid van de Lek worden. Deze bestreek het gebied aan weerszijden van deze visrijke rivier tussen Schoonhoven en Krimpen. De Van Polanens waren lid van de grafelijke raad.
Rond 1350 had er in Holland een hevige burgeroorlog gewoed tussen twee groepen van edelen met hun aanhang: de Hoeken en de Kabeljauwen. Nadat Albrecht zijn krankzinnige broer Willem V als ruwaard (= regent) was opgevolgd keerde de rust weer, maar de vete smeulde ondergronds voort en af en toe braken er weer brandjes uit. De Polanens, die stamden uit een van de oudste adellijke geslachten van Holland, de Van Wassenaars, behoorden tot de factie van de Hoeken. Enkele Hollandse lenen zoals Nieuwervaart (tegenwoordig Klundert genaamd) en Geertruidenberg grensden aan het land van Breda.
De graaf van Holland had nauwe banden banden met Bourgondië. Na bemiddeling van hertogin Johanna van Brabant was er in 1385 een dubbelhuwelijk gesloten: de oudste zoon van de graaf was getrouwd met een dochter van Filips, diens zoon Jan zonder Vrees was uitgehuwelijkt aan een dochter van Albrecht.

Keuze voor een buitenstaander?

Engelbrecht van Nassau had één troef in handen die de vorsten van Holland en Brabant goed van pas kwam. Als leenman van beide had hij entrée aan de vorstenhoven in Den Haag en Brussel en hij kon voor diplomatieke doeleinden worden ingezet. Ik vermoed dat er nog een reden was om voor Engelbrecht te kiezen. Hij was een buitenstaander, een grote onbekende, geen Hoek of Kabeljauw, geen Bourgondiër, geen volgeling van de keizer, maar wel een man uit een oud en adellijk geslacht, waar je altijd mee voor de dag kon komen.

Hendrik van der Lek: een man met ambities

Jan III van Polanen had in zijn testament van 1394 zijn broer Hendrik van der Lek benoemd tot voogd. Na Jans dood kwamen Odilia en Hendrik met elkaar in aanvaring. Het conflict ging over geld en juwelen en de douarie van Odilia. Als weduwe van een hoogadellijk heer had zij, zolang zij niet hertrouwde, recht op een weduwegoed. Het conflict werd tenslotte bijgelegd middels arbitrage. Opvallend is dat de drie scheidslieden Hollandse edelen waren nadat de te hulp geroepen schepenen van Breda er niet uit waren gekomen. In 1394 had Odilia er nog een oude vriend, de bisschop van Utrecht Frederik van Blankenheim bijgehaald, maar dit had niet het door Odilia beoogde resultaat.
Al met al lijkt het erop dat Hendrik op de erfenis van Johanna van Polanen aasde. Zij was nog maar een kind en kon toch overlijden? Heer Hendrik was dan de eerste die in aanmerking kwam om op te volgen. Het was blijkbaar nodig dat de oude hertogin Johanna eraan te pas kwam. In 1403 en nogmaals in 1404 bekrachtigde zij het tussen Johanna van Polanen en Engelbrecht van Nassau gesloten huwelijkscontract. In datzelfde jaar 1403 verschenen Johanna en Engelbrecht persoonlijk voor hun leenvrouwe. Hendrik van der Lek was een van de getuigen. Het echtpaar verklaarde toen dat aan Engelbrecht een weduwnaarsgoed was toegewezen, te weten de helft van de inkomsten uit Steenbergen, Oudenbosch en enige daaromheen gelegen dorpen. Met deze bekrachtiging gaf hertogin Johanna een signaal af: ik wil, hoe oud ook, dat dit doorgaat. Het huwelijkscontract, dat gezien het belang van de zaak op schrift moet zijn gesteld, is overigens onvindbaar. De opvolger van hertogin Johanna, Anton van Bourgondië, bekrachtigde in 1407 nogmaals de huwelijksovereenkomst.

Een vreemde rechtshandeling

Het rommelde nog even door. Op 26 maart 1405 werd op de burcht in Breda in aanwezigheid van hertogin Johanna en vier Brabantse leenmannen een overeenkomst gesloten tussen Engelbrecht en Johanna enerzijds en Hendrik van der Lek anderzijds. Aan Hendrik werd toen beloofd dat hij, als Johanna kinderloos zou overlijden, voor 100.000 pond oude groten de heerlijkheid Breda in pand zou krijgen. Enkele weken later, op 12 april 1405, ontsloeg Hendrik Engelbrecht en Johanna van deze verplichting. Er staat niet bij waarom hij dit deed.
Als we ervan uit gaan dat men met een pond een hoeveelheid van 240 heeft bedoeld, dan komt dit neer op 24 miljoen oude groten. Dit geeft nog eens aan welke enorme waarde de heerlijkheid Breda toen had. Dat was wel een intrige waard. De groot was een zilveren munt die oorspronkelijk, in de late dertiende eeuw, gelijk was aan 12 penningen. Door de vanaf ca. 1290 sterk toenemende muntontwaarding kreeg de oude groot, zoals hij al spoedig genoemd werd, een veel hogere waarde in penningen. Vanaf 1307 kwam daarom in oorkonden waarin vaste, periodieke verplichtingen werden vastgelegd de clausule voor dat er voor 1 oude groot 16 en geen 12 penningen nodig waren. Deze clausule verdween weer in 1340. De groot werd ook daarna steeds minder waard met als gevolg dat de koers van de oude groot steeds hoger werd. Hoewel de transactie niet doorging, vond men ook in later tijd de oorkonde dermate belangrijk dat hij werd bewaard en zich nog steeds in originali bevindt in het archief van de Nassause Domeinraad.
Het ging dus niet vanzelf, er was iets wat schuurde. Was dat soms Hendrik van der Lek? In 1403 heeft Hendrik de strategisch gelegen, belangrijke burcht van Oosterhout in bezit en hij had daar zelfs een garnizoen in gelegd. Hij belooft dan dat het slot na zijn dood weer terug zou vallen aan Johanna van Polanen en haar erfgenamen. Maar in 1406 woont Hendrik nog op de burcht van Oosterhout. Hij blijft intensief betrokken bij de Brabantse èn de Hollandse politiek. In 1391 verpandde hertogin Johanna van Brabant het dorp Moergestel aan hem, in 1398 gevolgd door Schijndel. Hendrik maakt ruzie met de heren van Bergen op Zoom en Zevenbergen. In 1425 vertrouwt hertog Jan IV van Brabant aan hem het bewind toe over Brabant wanneer hij vertrekt naar Holland om dat namens zijn Jans vrouw Jacoba van Beieren in bezit te nemen. Hij schiet de hertogen van Brabant herhaaldelijk geld voor en dat zal niet voor niets gegaan zijn. Tussen 23 november 1428 en 9 februari 1430 is hij overleden.

II. De Nassaus als Brabantse edelen

Lijn van de dynastie
Engelbrechts huwelijk met Johanna was rijk aan kinderen. Na zijn dood in 1442 werd hij opgevolgd door zijn oudste zoon Jan IV.
Deze huwde met Maria van Loon-Heinsberg, een telg uit een roemrijk en oud adellijk geslacht uit het gebied tussen Maas en Rijn dat vanaf het midden van de dertiende eeuw intense betrekkingen onderhield met de hertogen van Brabant. Een van de laatste mannelijke leden uit dit geslacht was bisschop van Luik. Na Jans dood in 1475 werd de erfenis gedeeld. De ene zoon Jan V kreeg de Nassause gebieden ten oosten van de Rijn, de andere Engelbrecht II de bezittingen in de Nederlanden waaronder Breda.
Engelbrecht trouwde met Cymburga van Baden, stammend uit een Zuid-Duits vorstelijk geslacht. Toen Engelbrecht in 1504 kinderloos stierf werd hij opgevolgd door een zoon van Jan V, graaf Hendrik III van Nassau. Deze sloot drie huwelijk waaronder het tweede met Claude de Chalons waarover verder meer. Hendrik werd opgevolgd door zijn enige zoon René van Chalons. Deze sneuvelde in de strijd in 1544 zonder uit zijn huwelijk met Anna van Lotharingen nageslacht na te laten. Met de onfortuinlijke René stierf de tak Nassau-Breda uit. Zoals afgesproken verviel de hele erfenis aan een neef, Willem, een zoon van Willem de Rijke en Juliana van Stolberg. Dit werd de latere Willem van Oranje, in oudere bronnen aangeduid als de Vader des Vaderlands en destijds ook wel bijgenaamd de Zwijger.

Intriges aan het Brabantse hof

Engelbrecht I draaide spoedig volop mee in het Brabantse politieke leven. Hij werd al snel lid van de hertogelijke raad, maar moest daar weer uit omdat de Staten van Brabant bezwaar maakten tegen een nietgeboren Brabander. Geen nood, zijn baas hertog Anton gaf hem ander werk. Anton had, nadat zijn eerste vrouw in 1407 gestorven was, een oogje laten vallen op de zeventienjarige Elisabeth van Görlitz, een kleindochter van keizer Karel IV. Dit kon de nog steeds levende aanspraken van de Luxemburgers op Brabant wellicht versterken terwijl hertog Anton interesse had in het hertogdom Luxemburg. Anton zond Engelbrecht naar koning Wenceslas in Praag om te onderhandelen over een huwelijk. Dat kwam er in 1409. In 1411 kreeg Elisabeth het hertogdom Luxemburg toegewezen. Toen Anton probeerde deze nieuwe aanwinst in bezit te nemen stuitte hij op heftig verzet van de Luxemburgse adel die achter de schermen werd opgestookt door de factie aan het Franse hof die al decennia overhoop lag met de factie rond de Bourgondische hertog. Anton mocht dan hertog van Brabant zijn, maar op de eerste plaats was hij als hertog van Bourgondië een Franse vorst en dus betrokken bij Franse intriges. En dat waren er heel wat, want koning Karel VI was wegens bij vlagen optredende krankzinnigheid niet tot regeren in staat. Twee groepen edelen streden om de voogdij over de handelingsonbekwame vorst. De ene groep werd aangevoerd door de hertog van Bourgondië, de andere door Lodewijk van Orléans. Het kwam tot moord en doodslag. Als gevolg van al deze Franse perikelen sneuvelde Anton in 1415 bij Azincourt in een veldslag tegen de Engelsen.
Hij werd opgevolgd door de nog jonge Jan IV (1415-1427) die zich al spoedig ontpopte als volstrekt incompetent. En weer werd er een strategisch huwelijk beraamd, dit maal tussen de jonge hertog en zijn volle nicht Jacoba van Beieren het enigst kind van graaf Willem VI van Holland. Engelbrecht was hier nauw bij betrokken en het huwelijk kwam er. Er leek een nieuw conglomeraat te ontstaan van Holland-Zeeland-Henegouwen-Brabant en Limburg. Dit betekende een serieuze bedreiging voor de positie van Jan zonder Vrees in de Nederlanden, en dus intrigeerden hij en zijn zoon en opvolger Filips de Goede uit alle macht.
In 1418 kwam het tot een heuse crisis: Jan IV verpatste in twee verdragen de Hollandse bezittingen van zijn jonge vrouw aan haar oom Jan van Beieren, waarop zij haar man verliet. Jan kwam daarna in conflict met de Staten van Brabant omdat hij te veel geld uitgaf en zich omringde met een kliek van op geld en macht beluste edelen. Engelbrecht koos de partij van de Staten, een goede keuze want de Staten wonnen en hertog Jan werd in 1421 onder curatele gesteld.
Na de kinderloze dood van Jan IV in 1427 en zijn broer Filips van St. Pol in 1430 kon de kleinzoon van Filips de Stoute, hertog Filips de Goede na enige onbetekenende concessies aan de Staten van Brabant Brabant en Limburg aan zijn domein toevoegen. Bij al deze verwikkelingen was Engelbrecht betrokken, hij was lid van de hertogelijke raad en zegelde als getuige heel wat oorkonden mee. Oom Hendrik van der Lek vertoefde daar trouwens ook geregeld en zegelde ook talrijke oorkonden.

Een vroom sterfbed

Na 1430 trad de ouder wordende Engelbrecht op de achtergrond. Zijn in 1442 opgemaakt testament doet hem uitkomen als een vroom man die vele legaten schenkt aan goede doelen en een dagelijkse mis sticht voor zijn zieleheil. De notaris voor wie het testament wordt verleden kondigt aan dat de illustris et magnificus domicellus Engelbertus comes de Nassouw et Vyanden dominusque temporalis de Grymberghen, Lecka et Breda’ in zijn laatste ziekbed ligt. Hij is tot de slotsom gekomen:

ende kerstelyck es dat elck kerstenmensche syn siele besorgt ende bedencke den wech die sy varen moet, soo begheere ick ende es myn wytterste wille ende in vormen van rechten testamente dat dit ghesciede ende volvuert worde

Elke christen moest letten op zijn ziel en denken aan het moment dat deze naar een andere wereld zou verhuizen. Om dit goed te laten verlopen kon volgens de toen vigerende opvattingen geven aan goede doelen nuttig zijn. En daar deed Engelbrecht met overgave aan mee. Zijn zijden kleren moesten worden bestemd voor het vervaardigen van liturgische gewaden zoals koorkappen en kazuifels voor de deken en het kapittel van Breda. Er moest in Breda een nieuwe kapelrie komen die na zijn dood zou worden gesticht in de nog bestaande Wendelinuskapel. De kerk van Breda was ooit door de heren van Breda gesticht; het was hun kerk, zij droegen de pastoor ter benoeming voor aan de aartsdiaken van Kempenland en zij lagen er begraven. De kerk is er nog en is, op de Sint Jan in 's-Hertogenbosch na, de mooiste gothische kerk van Noord-Brabant.

Het domein: expansie en consolidatie

Een middeleeuws vorst of heer had zijn domeinen. Deze bestonden uit de burcht, andere gebouwen en een opeenstapeling van goederen en rechten die inkomsten opleverden. De heer moest leven van zijn domein. Het was dus zaak dit goed te beheren en het als dat kon uit te breiden. Dit beleid werd overigens al gevoerd door de voorgangers van Engelbrecht I.
Uitbreiding in de breedte betekende dat heerlijkheden, heerlijke rechten, tienden en goederen werden verworven door huwelijk of aankoop en dat eerder afgedwaalde domeinbestanddelen werden gerecupereerd. Hoewel het toeval ook een rol speelde, valt in de aankooppolitiek wel een lijn te bespeuren. Favoriet waren gebieden die grensden aan wat men al had. Een voorbeeld hiervan de ambachtsheerlijkheid Drimmelen die in 1411 van de Hollandse graaf werd aangekocht. Drimmelen grensde aan twee zijden aan gebieden die al in bezit van de Nassaus waren. Versterking van de positie in Brabant en Luxemburg had eveneens prioriteit. Zo werden in 1417 van een ver familielid Elisabeth van Vianden verworven Vianden met Bütgenbach, Sankt-Vith en Dasburg en de halve heerlijkheid Grimbergen.
Uitbreiding in de diepte hield in dat de meeste hertogelijke lenen in het land van Breda werden verworven. Toen de heer van Breda rond 1198 zijn bezit in en rond Breda had opgedragen aan hertog Hendrik I van Brabant, had deze dat in leen teruggegeven en daaraan het gezag over een uitgestrekt gebied in het noordwesten van zijn hertogdom toegevoegd. Van deze uitbreiding werden echter uitgezonderd de leenmannen die de hertog daar al had. Aldus waren enclaves ontstaan in het land van Breda waar de heer van Breda geen zeggenschap over had.
De belangrijkste enclaves lagen in Zundert, Princenhage, Sprundel, Roosendaal, Wouw, Nispen en Baarle. Met succes wisten de Nassaus de meeste van deze enclaves te verwerven. Een goed voorbeeld is de heerlijkheid Zundert-Hertog die Jan IV in 1464 ruilde tegen Lummen in Limburg. Aangezien Lummen meer waard was dan Zundert-Hertog moest aan de andere partij, Willem van der Marck en zijn echtgenote Johanna van Schoonhoven bijbetaald worden. Alleen de hertogelijke enclaves in Baarle ontsnapten aan deze consolidatiepolitiek, zodat een groot deel van het dorp Baarle nu nog steeds tot de Belgische gemeente Baarle-Hertog behoort.

Herstel van het domein betekende dat men probeerde domeinen die rond 1300 waren losgemaakt van de heerlijkheid Breda terug te winnen. Een voorbeeld hiervan is Oosterhout met de burcht dat in 1400 na de kinderloze dood van Willem van Duivenvoorde jr. volgens oude afspraken terugviel. We zagen al dat Hendrik van der Lek de burcht kort daarna in bezit had, maar later kwam Oosterhout toch in handen van Engelbrecht I. Ook een groot deel van de rond 1300 afgedwaalde lage heerlijkheid van Roosendaal werd kort na 1500 aangekocht.
Bemoeienis van rechtbanken zetelend buiten het land van Breda zoals de schepenbank van Antwerpen en de Soevereine Raad van Brabant in Brussel werd zoveel mogelijk ingeperkt. In de bronnenpublicatie van Cerutti getuigt een groot aantal oorkonden uit de vijftiende eeuw van de conflicten die dat met zich meebracht. Ook de onder de hertog vallende St. Petersmannen van Leuven werd het leven zuur gemaakt. De heer van Breda wenste geen pottenkijkers.

Tegenvallers: Ravenstein en de Grote Waard

Niet alle pogingen het domein uit te breiden lukten. Een voorbeeld van een avontuur dat op een mislukking uitliep was Ravenstein. Engelbrecht I had zwakke rechten op Ravenstein via de moeder van zijn vrouw Odilia van Salm. De heerlijkheid Ravenstein-Herpen (met Uden) was in 1397 na enig duwen en trekken toegevallen aan de graaf van Kleef. Deze had het gebied als weduwegoed gegeven aan zijn zuster Elisabeth weduwe van de laatste heer Reinoud van Valkenburg-Born. Toen Elisabeth in 1421 in geldnood zat, verpandde zij alle rechten die zij zou kunnen hebben -zo staat het in de oorkonde- op Ravenstein aan Engelbrecht en Robert van Virneburg. Beide heren waren schoonzoons van Odilia. De hertog van Kleef sloeg onmiddellijk terug en verbood in een brief de bestuurders en bewoners van land anderen als hun heer te erkennen. Hij was hun heer, niemand anders. Zij hadden hem trouw gezworen en daar hield hij hen aan; anders zouden er wellicht moeilijkheden komen. Elisabeth was helemaal niet bevoegd om haar weduwegoed te verpanden. Zij bezat alleen het vruchtgebruik.
Engelbrecht en Robert waren echter al aan de slag gegaan. Zij versterkten, overigens op kosten van Elisabeth, de burcht van Ravenstein. Zij legden er een garnizoen in en lieten het bevoorraden. Er werd modern geschut aangeschaft, ‘donderbussen’ en ‘donderkloten’ genaamd, naast traditioneel wapentuig zoals 8000 pijlen. Het kwam tot gevechten waarna er arbitrage plaatsvond. Daarover ontstond ook weer ruzie. Partijen wendden zich toen tot de rechter. Engelbrecht en zijn compagnon Robert gingen in beroep bij de Duitse keizer wat aantoont hoe onafhankelijk zij zich konden opstellen tegenover hun leenheer de hertog van Brabant. De keizer verwees de zaak echter terug naar Filips de Goede als hertog van Brabant waarna deze in 1444 de knoop doorhakte: Ravenstein werd voorgoed Kleefs, Jan IV werd schadeloos gesteld met een grote som gelds. Ondanks al deze capriolen heeft dit de verhouding tussen de hertog en zijn leenman de heer van Breda niet geschaad.

Een andere tegenvaller was de ondergang van de Grote Zuid-Hollandse waard als gevolg van de St. Elisabethsvloed in november 1421 en daarop volgende stormvloeden in combinatie met een burgeroorlog in Holland. De Nassaus hadden daar enkele ambachtsheerlijkheden liggen. Het uit veengrond bestaande gebied veranderde in een binnenzee waar al spoedig volop zalm en andere vis werd gevangen. De Nassaus verpachtten de visgronden, voor zover die aan hen toebehoorden. Deze pacht bracht ieder jaar meer op. Later slibde het gebied, dat de naam van Biesbosch kreeg, weer op en aan. De Nassaus hadden als ambachtsheer het recht van aanwas. Vis maakte plaats voor vaak vruchtbare kleigrond. Zo verkeerde een ramp in een voordeel.

Diest: een voordelige ruil

In het midden van de vijftiende eeuw stierf het geslacht Van Heinsberg-Loon in mannelijke lijn uit. Er bleven twee vrouwen over waarvan er een, Maria, zoals we al lazen getrouwd was met Jan IV van Nassau en de andere met de hertog van Gulik-Berg. Maria bezat de plaatsen Millen, Gangelt en Waldfeucht, gelegen ten oosten van Sittard even over de grens. Deze drie plaatsen grensden aan Guliks gebied. In 1499 verdeelden de graaf van Nassau en de hertog van Gulik-Berg de buit. Engelbrecht II kreeg van Gulik de stad Diest, met Sichem, Meerhout en Vorst en het erfburggraafschap van Antwerpen, Gulik kreeg Millen, Gangelt en Waldfeucht. Met Diest en het weinig omvattende maar wel prestigieuze erfburggraafschap bouwde Engelbrecht II zijn positie in Brabant verder uit.
Er werd dus volop gehandeld in onroerend goed en daarbij gingen grote geldbedragen over de toonbank. De laat-middeleeuwse maatschappij was al veel meer dan vaak wordt aangenomen een maatschappij waar veel om geld en invloed draaide. Beide waren wederkerig: geld leidde tot invloed, en invloed leverde geld op.

Bastaarden als pionnen

Buitenechtelijke verhoudingen kwamen in de Middeleeuwen onder de adel veel voor. De uit deze relaties geboren kinderen werden bastaarden genoemd. Zij deelden niet in de erfenis, maar werden vaak wel begiftigd met legaten en behoorden tot de familia van de heer.
Bovendien konden de jongens, als zij talent hadden, voor bestuurlijke taken worden ingezet. Meisjes werden uitgehuwelijkt aan hoge functionarissen of lagere adellijke heren.
Bij de Nassaus en hun collega’s in Bergen op Zoom, de Glymes, was het niet anders. De al genoemde Jan III van Polanen was eerst gehuwd met Maria van Brabant, een bastaarddochter van hertog Jan III van Brabant. Jan van Nassau, een bastaardzoon van Jan IV, werd benoemd tot kastelein van Heusden. Deze Hollandse heerlijkheid had Jan IV in pand gekregen en er moest een kastelein komen als vertegenwoordiger van de heer. Voor dat werk had Jan IV geen tijd, maar geen nood, er was een bastaardzoon beschikbaar. Na zijn dood in 1505 werd bastaard Jan van Nassau als lid van de familie begraven in de Onze-Lieve-Vrouwekerk in Breda. Een van Jans achterkleinzoons was Hendrik, de jonker van Nassau genaamd Merwe. Deze werd in 1553 benoemd tot schout van Roosendaal en trad in het huwelijk met een bastaard uit het huis Glymes. Bastaard ging hier met bastaard samen.
René van Chalons kreeg geen kans wettig nageslacht te verwekken maar liet wel een bastaardzoon na, Palamedes genaamd. Deze kreeg in 1546 van de voogden van de nog minderjarige Willem van Oranje een leenrente van 1.500 pond op de domeinen van Breda. Voor deze mensen werd gezorgd en als het uitkwam werd van hen een wederdienst gevraagd.

Bouwactiviteiten

Grote mannen richten monumenten op voor zich zelf en hun nageslacht. Dat was in de Middeleeuwen niet anders dan nu. Veel van deze objecten behoren nu nog tot onze fraaiste monumenten. Favoriet waren paleizen, kerken, kapellen en grafmonumenten. De heren van Breda hebben daar ijverig aan meegedaan. Ze moesten ook wel want hun rivalen deden hetzelfde. Jan III van Polanen begon in 1362 met de bouw van een grote burcht in Breda met vier hoektorens. Jan IV voegde een nieuwe vleugel toe die in stijl leek op het nog bestaande markiezenhof in Bergen op Zoom.
In 1411 begon Engelbrecht I in Breda met de bouw van een nieuwe gotische kerk die pas in de zestiende eeuw zou worden voltooid en met zijn bijna honderd meter hoge toren nog altijd een sieraad van de stad is. Niet precies bekend is wat de Nassaus aan de bouw hebben bijgedragen, maar we mogen gerust aannemen dat dit veel is geweest. In 1449 liet Jan IV het heilig sacrament van de Nieuwervaart plechtig overbrengen naar de kerk in Breda. Het stadje Nieuwervaart was door de St. Elisabethsvloed en daarop volgende overstromingen nauwelijks bewoonbaar meer en kon de stroom van pelgrims niet goed meer opvangen. Nu kwamen die pelgrims naar Breda waar ze offerden en zo bijdroegen aan de financiering van de kerkbouw.

Bronnen, noten en/of referenties

Bron, Digitalisering en Wiki opmaak: Terry van Erp

raamsdonkshistorie.nl