Brontekst bekijken van Spyker (automerk)

{{zieartikel|Niet te verwarren met het [[Spyker Cars|huidige automerk Spyker]].}}

{{Infobox bedrijf
| naam                = Nederlandsche Automobiel- en Vliegtuigfabriek "Trompenburg"
| logo                = 
| afbeelding          = Luchtfoto_van_de_Amstel_en_omgeving_gezien_in_westelijke_richting,_Afb_A04139001117.jpg
| onderschrift        = Luchtfoto van de fabriek
| slogan              = nulla tenaci invia est via
| rechtsvorm          = [[naamloze vennootschap]]
| oprichting          = [[1880]]
| voorganger          = 
| opheffing           = [[1926]]
| oorzaak einde       = 
| oprichter           = [[Hendrik-Jan Spijker|Hendrik-Jan]] en [[Jacobus Spijker]]
| eigenaar            = 
| sleutelfiguren      = 
| land                = {{NL}}
| locatie             = [[Amsteldijk (Amsterdam)|Amsteldijk]], [[Amsterdam]]
| werknemers          = 
| producten           = [[Koets|koetsen]], [[auto]]'s en [[Vliegtuig|vliegtuigen]]
| sector              = 
| industrie           = 
| omzet               = 
| winst               = 
| website             = 
| overig              = 
| portaal2            = 
}}

[[Bestand:Spyker 60 H.P. 1903.jpg|thumb|Spyker 60 H.P. 1903]]
[[Bestand:1903-Spyker-60-HP-1920x1440.jpg|thumb|Oude foto van de Spyker 60 H.P.]]

'''Spyker''' was het merk van een [[Nederland]]se automobielfabriek die begin 20e eeuw internationaal doorbrak, maar in [[1926]] werd opgeheven. De merknaam werd in 1999 geregistreerd, en onder deze naam werden sinds 2000 exclusieve sportwagens gebouwd; zie [[Spyker Cars]].

==Spyker-Trompenburg==
Spyker (aanvankelijk Spijker) werd in [[1880]] gesticht door de [[Hilversum]]se [[smid|smeden]] [[Hendrik-Jan Spijker|Hendrik-Jan]] en [[Jacobus Spijker]]. De smedenfamilie Spijker was al langer actief als producent van landbouwwerktuigen als ploegen en kookfornuizen. De gebroeders Spijker startten als rijtuigenfabriek. Ze waren hiermee zeer succesvol en verplaatsten hun bedrijf in 1886 naar [[Amsterdam]] waar in 1889 50 arbeiders werkzaam waren. De daar opgerichte ''N.V. Rijtuigfabriek v/h Gebr. Spijker'' bouwde tussen 1897 en 1898 de [[Gouden Koets (Nederland)|Gouden Koets]], een geschenk van de bevolking van Amsterdam voor de inhuldiging van koningin [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]].

In 1898 kochten de gebroeders Spijker een auto van de [[Duitsland|Duitse]] firma [[Benz (automerk)|Benz]], en een jaar later kregen ze toestemming om de Benz in licentie te gaan assembleren onder de naam ''Spijker-Benz''. Hiervoor werd aan de Amsteldijk een nieuwe fabriek gebouwd, inclusief arbeiderswoningen, op de plaats van de vroegere hofstede ''Trompenburg'', die in 1828 was gesloopt. De naam van het bedrijf werd ''N.V. Industriële Maatschappij Trompenburg''. In 1899 volgde nog de bouw van twee werkplaatsen en een aanlegsteiger.

De eerste eigen auto van Spyker verscheen in 1900. Het was een 4-persoons [[tricar|voiturette]] met een liggende, luchtgekoelde 2-cilindermotor van naar keuze 2 of 5 pk, en hij had een vooruitstrevende constructie met een [[cardanas]] en een achterasconstructie met [[tandwiel|pignon]] en [[kroonwiel]]. Heel positief was de ontvangst niet, getuige de opmerking naar aanleiding van de inzending van 3 onderstellen met 2-cilindermotor op de RAI in 1902: "Daar nog geen zelfbeweger dezer firma bewezen heeft goed te zijn, zoo zal de tijd moeten leeren of haar system voldoet."{{Bron?||2022|10|19}}

In 1903 werd de merknaam ''Spijker'' veranderd in het meer internationaal ogende ''Spyker''. In datzelfde jaar bouwde Spyker de eerste zescilinder auto ter wereld. Het was ook de eerste auto met permanente [[vierwielaandrijving]] en remmen op alle wielen. Hendrik-Jan Spijker wist er in 1906 bij een heuvelklim in Engeland als eerste de top mee te bereiken. De auto bestaat nog en is te zien in het [[Louwman Museum]] te Den Haag.

==Verder zonder de gebroeders==
Op 21 februari 1907 kwam Hendrik-Jan Spijker om bij de scheepsramp met ''[[Berlin (schip, 1894)|SS Berlin]]'', waarna Jacobus Spijker zich uit het bedrijf terugtrok. In de zomer van 1907 nam een Spyker deel aan de rally [[Peking-Parijs]], en finishte als tweede. De Industriële Maatschappij Trompenburg ging in 1908 failliet, maar het bedrijf maakte een doorstart met professionals in de leiding: ir. J. Bienfait en E J. Langelaan. Meer bijzondere auto’s werden gebouwd: [[ambulance]]s, en een taximodel, dat in samenwerking met [[Scotland Yard]] was ontworpen voor [[Londen]]. Voor [[Wilhelmina der Nederlanden|Koningin Wilhelmina]] werd de eerste hofauto gebouwd, uitgevoerd met verstelbare banken en vloerverwarming. Nadien bleef Spyker [[hofleverancier]] voor auto's. Ook volgden Saurer-Spijker vrachtwagens en legerauto's.

[[Bestand:Spyker - Flickr - Gaspa.jpg|thumb|Het spyker-logo]]
In 1915 werd het bedrijf weer verkocht. Er kwam een nieuwe directeur, de vliegenier [[Henri Wijnmalen]], die Trompenburg tot 1922 zou leiden. De naam werd: ''Nederlandsche Automobiel- en Vliegtuigfabriek "Trompenburg"''. Het motto werd ''Nulla tenaci invia est via'' ('Voor de volhouder is geen weg onbegaanbaar'), en als logo werd een combinatie van een spaakwiel en een vliegtuigpropeller gekozen. Doordat de [[Eerste Wereldoorlog]] was uitgebroken was de vraag naar auto's ingezakt. Onder de naam Spyker werden nu ook [[vliegtuig]]en gebouwd. Diverse typen werden geleverd aan de [[Luchtvaartafdeeling]] en de [[Marine Luchtvaartdienst]]. In totaal werden tussen 1914 en 1918 bijna 100 gevechtsvliegtuigen en 200 vliegtuigmotoren geproduceerd.
{{Zie ook|Zie meer over de vliegtuigbouw van [[Spyker (vliegtuigfabrikant)]]}}

[[Bestand:1922 Spyker C4 All-Weather Coupé.jpg|thumb|Spyker C4 met gesloten kap uit 1924, in het Louwman-museum.]]
Op 6 juli 1922 ging Trompenburg opnieuw failliet. Later dat jaar volgde een tweede doorstart. Het bedrijf kon echter in de concurrentie door [[Verenigde Staten|Amerikaanse]] fabrikanten niet goed meekomen, en de verkoop van het laatste topmodel, de [[Spyker C4]], viel erg tegen. De Spyker C4 was uitgerust met een zescilinder [[Maybach]]-motor, en verwierf faam in het Verenigd Koninkrijk als de 'Rolls-Royce van het continent'. Deze auto vestigde in 1922 ook nog een 24-uurs snelheidsrecord met een gemiddelde van 119&nbsp;km/uur.

In 1925 werd de productie gestaakt, en op 26 mei 1926 viel het doek definitief; de inventaris werd [[veiling|geveild]] en de gebouwen werden verkocht aan een papierfabrikant. Het bedrijf had in totaal zo'n 1500 auto's geproduceerd en had meer dan 100 octrooien op zijn naam staan.{{Bron?|octrooien worden aan personen toegekend|2022|10|19}}

De gebouwen aan de Amsteldijk werden in augustus 1993 gesloopt. Een deel van het hekwerk bevindt zich in het [[Louwman Museum]]. Hier zijn ook diverse Spykers te zien, waaronder een tweezitter uit 1912 die [[Marten Toonder]] zou hebben geïnspireerd tot de ''[[Oude Schicht]]'' van [[Olivier B. Bommel]].<ref>{{Citeer web | url=https://www.nd.nl/cultuur/cultuur/539468/de-oude-schicht-is-weer-als-nieuw | titel=De Oude Schicht is weer als nieuw | werk=Nederlands Dagblad | datum=2018-12-14 | bezochtdatum=2024-07-22 | citaat=Bommel heeft een auto, de Oude Schicht. Die is tekenkundig gemodelleerd naar de Spyker HP 7 Two Seater, als prototype verschenen in 1912, [...]}}</ref><ref>{{Citeer web | url=https://www.louwmanmuseum.nl/auto/spyker-7hp-two-seater/ | titel=Spyker 7HP Two-Seater | werk=Louwmans Museum | bezochtdatum=2024-07-22}}</ref>

[[Bestand:SpykerC2.jpg|thumb|[[Spyker C2]] autobus]]
Naast auto's werden er vanaf 1920 ook vrachtauto's en bussen geproduceerd.

== Sportieve successen en recordpogingen ==
Spyker heeft diverse sportieve prestaties en records neergezet. Vooral in de jaren twintig had Spyker een omvangrijk en ambitieus programma, dat ingegeven werd door de aviateurs [[Henri Wijnmalen]] en [[Frits Koolhoven]], die daarmee wedijverden met hun vrienden bij de pas opgerichte [[Koninklijke Luchtvaart Maatschappij|KLM]].

==== Peking-Parijs ====
Een 25&nbsp;pk Spyker deed tussen juni en augustus 1907 mee aan de rally [[Peking-Parijs]]. Achter het stuur zat de Fransman Charles Godard, die de auto tot ongenoegen van Spyker in de kleuren van de Franse vlag schilderde. Slechts vijf auto's gingen in Peking van start, waarvan de driewielige Contal niet verder kwam dan de [[Gobiwoestijn]]. De andere auto's, een 40&nbsp;pk [[Itala (automerk)|Itala]] van prins [[Scipione Borghese (prins)|Scipione Borghese]], twee 10&nbsp;pk's [[De Dion-Bouton (Puteaux)|De Dion-Bouton]]'s en de Spyker, zouden gezamenlijk naar Parijs rijden. Borghese brak die belofte en reed alleen verder. De andere auto's kwamen wel samen in Parijs aan.

==== Tenax ====
Op 27 november 1920 begon een Spyker C4 aan een non-stop rit van [[Nijmegen]] naar [[Sittard]] en terug: een afstand van 119,3&nbsp;km. Het wereldafstandsrecord stond destijds op 24.000&nbsp;km die met een [[Rolls-Royce Limited|Rolls-Royce]] waren afgelegd op het traject Londen-Edinburgh vice-versa, met een gemiddelde snelheid van 32&nbsp;km/u. De Spyker, die ''Tenax'' werd gedoopt (Latijn voor 'taai'), legde in 36 etmalen een afstand van 30.000&nbsp;km af, met een gemiddelde van 35&nbsp;km/u. De laatste rit, op 2 januari 1921, vond onder grote publieke belangstelling plaats. Zowel de afstand als de tijdsduur waren wereldrecords. Tenax was de allereerst geproduceerde C4.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010654570:mpeg21:a0153 Nog eens: de 30.000 K.M. rit.], ''[[Algemeen Handelsblad]]'', 15 januari 1921</ref> Ironisch genoeg volgde directeur Wijnmalen de prestaties van Tenax vanuit een Rolls-Royce.{{Bron?||2022|10|19}}

==== Parijs-Den Haag ====
Op 18 juli 1921 reed [[Frits Koolhoven]] de vijfhonderd kilometer van Parijs naar Den Haag in acht uur en 26 minuten. Koolhoven verbrak daarmee het record van directeur P.J. Adrian van de Haagsche Automobielmaatschappij met één uur en 22 minuten, hoewel mecanicien Kees van de Brink een half uur aan de benzinepomp moest sleutelen en zeven banden verwisselde.

==== La Turbie ====
In maart 1922 won Hugo baron van Pallandt met een Spyker C4 de heuvelklim van Mont [[La Turbie]] bij [[Monte Carlo (Monaco)|Monte Carlo]]. Met een gemiddelde snelheid van 45&nbsp;km/u legde hij het parcours in een tijd van elf minuten af.

==== Brooklands ====
Op 19 en 20 juli 1922 vestigde de Australische autocoureur en eigenaar van de [[AC (Brits automerk)|AC]]-autofabriek, S.F. Edge, een nieuw double twelve-hour record op de [[Brooklands (circuit)|Brooklands]]-renbaan in Engeland met een gestroomlijnde Spyker C4. Het was in 1922 niet meer toegestaan om ook 's&nbsp;nachts op Brooklands te rijden, zodat recordpogingen in twee keer twaalf uur werden verreden. Edge legde in die 24 uren met de Spyker in totaal 1.782 mijl (2.867,2&nbsp;km) af met een gemiddelde snelheid van 119,5&nbsp;km/u. Met de recordpoging werden behalve het double twelve-hour record tevens twintig andere records gebroken. Edge wilde met de recordpoging aantonen dat het mogelijk was om in 1922 met een normale productie-auto records te breken waar vroeger speciale race-auto's voor nodig waren. Edge was een voormalig [[Napier (auto)|Napier]]-fabriekscoureur en had in 1907 op dezelfde baan een 24-uurs record gevestigd met een Napier.

== Belangrijke modellen ==
* [[Spyker 60HP]]
* [[Spyker C4]]

== Belangrijke medewerkers ==
* [[Hendrik-Jan Spijker]]
* Jacobus Spijker
* [[Albert Gillis von Baumhauer]]
* [[Henri Wijnmalen]]
* [[Frits Koolhoven]]
* Joseph Valentin Laviolette

== Film ==
In de film ''[[Genevieve (film)|Genevieve]]'' uit 1953 speelt een Spyker 12/16hp 'Double Phaeton' een hoofdrol naast een [[Darracq]] ("Genevieve"), die beiden deelnemen aan de ''[[London to Brighton Veteran Car Run]]''. De film zorgde voor een opleving van het koesteren van oude auto's.<ref>{{Citeer web | url=https://www.hagerty.com/media/car-profiles/unrestorable-genevieve/ | titel=Unrestorable: Genevieve is the patron saint of classic cars| werk=Hagerty| datum=2016-04-20 | bezochtdatum=2024-07-22 | citaat=Historian Burgess-Wise neatly summarizes Genevieve’s importance, “Genevieve represents a turning point in the appreciation of veteran cars, erroneous restoration or not, and she awakened the general public to the Brighton Run and all it stands for.}}</ref><ref>{{Citeer web | url=https://www.classicandsportscar.com/features/genevieve-reunion-meet-darracq-and-spyker-film-stars | titel=Genevieve reunion: meet the Darracq and Spyker film stars | werk=Classic & Sports Car| datum=2023-12-15 | bezochtdatum=2024-07-22}}</ref> Beide auto's staan in het [[Louwman Museum]].

== Literatuur ==
J. Bienfait, 'De fabriek der Industrieele Maatschappij Trompenburg aan den Amsteldijk te Amsterdam', De Ingenieur 24 (1909), 593-599

'De Industrieele Maatschappij Trompenburg te Amsterdam', De Auto 6 (1909), 1161-1166

'Onze Spijkerwagen', Op de Hoogte 6 (1909), 705-711

'Een nationale industrie', De Hollandsche Revue 15 (1910), 468-473

'Spijker-auto's', Holland Express 3 (1910), 215-219

'De Industrieele Maatschappij Trompenburg', De IJzer- en Staalkroniek 5 (1911/12), 127-130, 143-145

Wim Oude Weernink, ''Spyker; een Nederlands Fabrikaat'' ([[1998]]) {{ISBN|9062071880}}

Vincent van der Vinne, ''Spyker 1898-1926'' ([[1998]]) {{ISBN|9789067074681}}

H.A.M. van Asten, ''De Spyker van de weg gereden'', Economisch-historisch Jaarboek 33 (1971), 67-118
== Referenties ==
{{Appendix|2=

{{References}}
}}
{{Commonscat}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Navigatie historische automerken uit Nederland}}

[[Categorie:Spyker| ]]
[[Categorie:Nederlands vrachtwagenmerk]]
[[Categorie:Koets]]