Brontekst bekijken van Nieuwe Kerk (Delft)

{{Infobox kerk
| naam                     = Nieuwe Kerk
| afbeelding               = Nieuwe kerk in Delft3.jpg
| onderschrift             = Nieuwe Kerk te [[Delft]]
| lat_deg                  = 52
| lat_min                  = 0
| lat_sec                  = 43.7
| lon_deg                  = 4
| lon_min                  = 21
| lon_sec                  = 36.7
| mapname                  = Delft-Centrum
| plaats                   = [[Delft (hoofdbetekenis)|Delft]]
| denominatie              = [[Protestantse Kerk in Nederland]]
| bouwjaar                 = vanaf 1381 tot 1572
| uitbreiding              = 
| renovatie                = 
| sloopjaar                = 
| opgedragen               = aan [[Maria (moeder van Jezus)|Maria ter Nood]] en [[Ursula van Keulen|Ursula]]
| begraafplaats            = 
| monumentstatus           = [[Rijksmonument]]
| monumentnummer           = 11872
| periode                  = [[Gotiek (bouwkunst)|gotiek]]
| architect                = 
| bouwmethode              = 
| bouwmateriaal            = 
| afmeting                 = 
| toren                    = spits vervangen in 1872 <br> 108,75 m hoog
| vrijstaande klokkentoren = 
| klokkentoren             = 
| portaal                  = 
| koor                     = 
| schip                    = 
| preekstoel               = 
| doopvont                 = 
| altaar                   = 
| orgel                    = 
| zitplaatsen              = 
| diverse                  = [[Praalgraf van Willem van Oranje]] <br> [[grafkelder van Oranje-Nassau]]
| afbeelding2              = Gerard Houckgeest 001.jpg
| onderschrift2            = interieur van de Nieuwe Kerk <br> door [[Gerard Houckgeest]], 1651
| afbeelding3              = 
| onderschrift3            = 
}}
[[Bestand:Delft, centrum met de Nieuwe Kerk RM11872 foto52014-03-09 11.21.jpg|thumb|Delft, centrum met de Nieuwe Kerk]]

De '''Nieuwe Kerk''' in de stad [[Delft (hoofdbetekenis)|Delft]], in de [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlandse]] [[provincie]] [[Zuid-Holland]], is een kerkgebouw aan de [[Markt (Delft)|Markt]] in het centrum van de stad. De [[Kerktoren|toren]] is met 108,75 meter na de [[Dom van Utrecht|Domtoren in Utrecht]] de [[Lijst van hoogste kerktorens in Nederland|hoogste kerktoren van Nederland]]. De kerk is verder bekend vanwege het [[Praalgraf van Willem van Oranje]]. Onder het praalgraf bevindt zich de [[grafkelder van Oranje-Nassau]], de grafkelder van het [[Koninklijk Huis (Koninkrijk der Nederlanden)|Koninklijk Huis]].

Met uitzondering van zondag is het kerkgebouw de hele week te bezichtigen en kan ook de toren worden beklommen. Het kerkgebouw zelf wordt nog elke zondag tweemaal gebruikt voor diensten van de Delftse [[Protestantse Kerk in Nederland|PKN-gemeente]].

De thans protestantse kerk was voor de [[Reformatie]] toegewijd aan de heilige [[Ursula van Keulen]] en stond ook bekend als '''Sint-Ursulakerk'''.

==Geschiedenis==
Volgens een overlevering knielde in [[1351]] de als zonderling bekendstaande bedelaar Symon op de Markt. Ene Jan Col, een inwoner van de stad, bracht de bedelaar wat eten. Toen beide mannen omhoog keken, zagen ze een gouden kerk, gewijd aan de [[Maria (moeder van Jezus)|Moeder Gods, aan Maria]]. De bedelaar overleed kort daarop, maar Jan Col bleef dertig jaar lang op dezelfde januaridag, de dinsdag na 25 januari, de bekering van de [[Paulus (apostel)|apostel Paulus]], het visioen van de gouden kerk zien. Hij verkondigde de overtuiging dat Maria wilde dat er op die plek, die destijds dienstdeed als galgenveld, een kerk zou verrijzen. Twee ''sonderlinge devote [[Begijnen|Bagynen]]'' steunden Jan Cols verzoek. Na dertig jaar werd door het stadsbestuur besloten op de betreffende plek inderdaad een kerk neer te zetten, gewijd aan Maria.

Deze kerk was na de [[Oude Kerk (Delft)|Oude Kerk]] de tweede kerk van Delft en werd daarom de Nieuwe Kerk genoemd. In de zomer van 1381 werd begonnen met de bouw van een rietgedekte nieuwe [[hout]]en kerk. Aan de oostzijde werden drie altaren op rij geplaatst: een hoofdaltaar in het midden, met ten noorden daarvan een Maria-altaar en ter andere zijde een altaar gewijd aan de voornoemde apostel Paulus. De houten kerk en de altaren werden op 6 juli 1382 gewijd, de zondag na de translatie van [[Martinus van Tours|Sint-Maarten]]. Twee jaar later werd begonnen met de bouw van een stenen [[basiliek]] om de houten kerk heen. Op 11 augustus 1384, daags na [[Laurentius van Rome|Sint-Laurentius]], werd door Jan van Groenenvelt, ridder en poorter van Delft, aan de oostzijde van de houten kerk de eerste steen gelegd voor het [[hoogkoor]] van de basiliek. Nadat het hoogkoor was voltooid, werd aan de westzijde van de kerk begonnen met de bouw van de toren. De eerste steen van deze toren werd op 6 september 1396 gelegd door vier raadslieden van de stad. Op [[6 september]] [[1496]], exact 100 jaar na de start van de bouw, was de toren af. Later zou de kerk nog uitgebreid worden. Tijdens de bouw van de stenen basiliek werd [[Ursula van Keulen|Sint-Ursula]] de tweede beschermheilige van de kerk, naast Maria.

Het dak van de Nieuwe Kerk werd van hout gemaakt, omdat bekend was dat de grond voor een stenen [[gewelf]] niet solide genoeg zou zijn. De grond om de toren werd verstevigd door tijdens een onderbreking van de bouw grote hoeveelheden steen om de toren te leggen. Delft had er met de Oude Kerk een voorbeeld aan, dat de toren stevig moest worden gefundeerd.

Het noodlot sloeg op [[3 mei]] [[1536]] toe: tijdens de [[Stadsbrand van Delft|Delftse stadsbrand]], die vermoedelijk door blikseminslag in de toren van de Nieuwe Kerk ontstond, raakte de kerk zwaar beschadigd. Onder meer de spits, waarin tot dan toe een bol was opgenomen, werd vervangen door een toelopende top.

Tijdens de invoering van de zestiende-eeuwse protestantse [[Reformatie]] viel de Nieuwe Kerk toe aan de [[Nederduitse Gereformeerde Kerk (later Nederlandse Hervormde Kerk)|gereformeerden]]. Het katholieke interieur en de deels zeer kostbare [[Altaar (religie)|altaren]], kerkbanken en biechtplaatsen werden tijdens de [[beeldenstorm]] verwoest.

De toren van de kerk werd ongeveer in [[1586]] door [[Simon Stevin]] en toekomstig burgemeester [[Jan Cornets de Groot]] gebruikt om een valproef te doen met twee loden bollen, de één tien keer zo zwaar als de andere, waarbij bleek dat ze beiden gelijk ''dat haer beyde gheluyden een selue clop schijnt te wesen'' op de grond vielen.

De Nieuwe Kerk raakte in [[1654]] opnieuw zwaar beschadigd, deze keer door de [[Delftse donderslag]]. Het Delftse kruithuis, destijds gevestigd aan de Paardenmarkt, ging de lucht in. Daarbij gingen alle [[Glas in lood|glas-in-loodramen]] van de Nieuwe Kerk, die door de broers [[Dirck en Wouter Crabeth]] waren [[Gebrandschilderd glas|gebrandschilderd]], verloren.

In [[1872]] werd de spits opnieuw na een blikseminslag beschadigd. De architect [[Pierre Cuypers]] ontwierp een nieuwe spits. Hiervoor werd Bentheimer zandsteen gebruikt. Dit zandsteen is in de loop van de tijd aangetast door [[zure regen]] en is steeds donkerder, tot zelfs zwart geworden.<ref>[http://oudeennieuwekerkdelft.nl/nieuwe-kerk/toren/geschiedenis Toren Nieuwe Kerk]</ref>

==Glas-in-loodramen==
In het koor zijn er nu zestien gebrandschilderde ramen: van [[Willem van Konijnenburg]] (1927 en 1936), [[Henri van der Stok]] (1931), [[Jaap Gidding]] (1932), [[Georg Rueter]] (1933), [[Joep Nicolas]] (1936) en [[Annemiek Punt]] (2006), waaronder het ''Wilhelminaraam'' en het ''[[Prins Willemraam]]''.

==Grafkelder van Oranje-Nassau==
{{Zie hoofdartikel|Grafkelder van Oranje-Nassau}}

De Oranjes waren voor de [[Tachtigjarige Oorlog]] de belangrijkste machthebbers in de Nederlanden en hadden als vestigingsplaats [[Breda]]. Omdat bij de dood van [[Willem van Oranje]] in 1584 Breda in handen van de Spanjaarden was, moest een andere begraafplaats voor hem worden gevonden. Omdat hij zijn residentie had in Delft, werd de Nieuwe Kerk in Delft uitgekozen als rustplaats voor Van Oranje. Daar is hij bijgezet. Daarna heeft men een [[praalgraf]], dat in 1623 gereed was, boven zijn graf doen laten verrijzen. Ontwerp en uitvoering ervan waren in handen van de befaamde architect en beeldhouwer [[Hendrick de Keyser]]. Opdracht tot de bouw ervan werd door de [[Staten-Generaal (Nederland)|Staten-Generaal van de Republiek der Verenigde Nederlanden]] gegeven en het monument is nog steeds eigendom van de Staat, beheerd door het [[Rijksvastgoedbedrijf]].

De meeste voorouders van Willem van Oranje liggen in de [[Grote Kerk (Breda)|Grote kerk in Breda]] begraven, maar na Willem van Oranje zijn nog 45 leden van het Huis van Oranje en het Huis van Oranje-Nassau in de [[grafkelder van Oranje-Nassau]] bijgezet. De grafkelder is daartoe flink uitgebreid en bestaat nu uit een kleine kelder en een grote kelder. [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|Prins Bernhard]] werd op [[11 december]] [[2004]] als laatste bijgezet.

==Graven van niet-vorstelijke personen==
In en om de Nieuwe Kerk is vanaf 1396 begraven; het oudste grafboek dateert uit 1493. 
Onder anderen de volgende niet-vorstelijke personen werden in de Nieuwe Kerk begraven:
*[[Hugo de Groot (rechtsgeleerde)|Hugo de Groot]] (1583-1645), rechtsgeleerde en schrijver
*[[François Spierincx]] (ca. 1550-1630), Antwerps tapijthandelaar
*[[Adriaan Cuyk van Meteren]] (sterfdatum 26 november 1672), luitenant-kolonel en hij was heer van Meteren en Kerkwijk

==Restauratie en uitbreiding==
Vanaf 2013 is begonnen met de restauratie van de Nieuwe Kerk. Het dak werd vernieuwd en de kerk werd verwarmd.

De Hervormde Gemeente beoogt nog een ondergrondse uitbreiding.<ref>Oude en Nieuwe Kerk Delft.
 [https://web.archive.org/web/20160314012534/http://oudeennieuwekerkdelft.nl/nieuwe-kerk/geschiedenis/geplande-restauratie Restauratie 2013-2015 Nieuwe kerk].</ref> Er is een faciliteitenkelder gepland van 550 m², hierin zijn onder andere een ontvangstruimte, wc´s en een keuken voorzien. De kelder is nodig om het gemakkelijker te maken evenementen in de kerk te organiseren.<ref>[[Elsevier Weekblad]]. [https://www.elsevierweekblad.nl/kennis/article/2015/10/rel-rond-nieuwe-kerk-delft-de-verstoorder-betaalt-2696820W/ Rel rond Nieuwe Kerk Delft: de verstoorder betaalt], 10 oktober 2015.</ref> Deze uitbreiding is omstreden, omdat de Hervormde Gemeente niet het benodigde budget voor afdoende archeologisch onderzoek bij elkaar wist te brengen. Zij stelde daarom voor slechts 10-20% van de meer dan 2000 graven die vernietigd zullen worden te onderzoeken.<ref>{{en}} Gerrit Dusseldorp en Jelle Nijland voor de [[Universiteit Leiden]], Leiden Law Blog. [http://leidenlawblog.nl/articles/den-bosch-delft-destruction-of-dutch-archaeological-heritage Den Bosch & Delft: Destruction of Dutch archaeological heritage], 30 oktober 2015.</ref> De gemeenteraad van Delft besloot in weerwil van de eigen voorschriften in het omgevingsplan alsnog een bouwvergunning te verlenen. Dit stuitte op fel verzet van lokale geschiedenis- en archeologieliefhebbers, die een rechtszaak aanspanden.<ref>[[de Volkskrant]]. [http://www.volkskrant.nl/opinie/geef-om-de-skeletten-van-delft~a4253494/ Geef om de skeletten van Delft], 29 februari 2016.</ref><ref>De Erfgoedstem. [https://erfgoedstem.nl/casus-delft-nieuwe-kerk-ondergraaft-archeologisch-kwaliteitsstelsel/ Casus Delft-Nieuwe Kerk ondergraaft archeologisch kwaliteitsstelsel], 7 maart 2016.</ref> Na een aanvankelijke beslissing de bouwvergunning op te schorten,<ref>rechtspraak.nl [http://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:RBDHA:2015:7985 Uitspraak Rechtbank Den Haag], 10 juli 2015.</ref> besloot de rechter hem in tweede instantie toch te verlenen.<ref>[[Algemeen Dagblad]].
 [http://www.ad.nl/ad/nl/32904/Delft/article/detail/4251550/2016/02/25/Nieuwe-Kerk-mag-graven-van-de-rechter.dhtml Nieuwe Kerk mag graven van de rechter], 25 februari 2016.</ref> Daarna volgden nog verschillende publieksacties teneinde kerk en gemeente te bewegen toch afdoende onderzoek te doen. De weigering van het kerkbestuur om water bij de wijn te doen, leidde tot een slepende juridische procedure waarin de Raad van State op 8 februari 2017 uitspraak deed.

<gallery mode=packed heights=200>
Bestand:Exterieur TOREN, VOOR DE BRAND VAN 1536, TEKENING VAN A. DE BLOIS (1679) - Delft - 20261573 - RCE.jpg|Bolspits van voor de brand in 1536
Bestand:Nieuwe-Kerk-vanuit-het-westen.jpg|De kerk vanuit het westen
Bestand:Juliana_begrafenis.jpg|Bijzetting van koningin Juliana in 2004
</gallery>

==Externe link==
*[http://www.oudeennieuwekerk.nl Oude en Nieuwe Kerk Delft]
{{Appendix}}
{{Navigatie kerken Delft}}
{{Commons|Nieuwe Kerk (Delft)}}
{{Commonscat|Nieuwe Kerk (Delft)}}
{{Coor title dms|52|0|43.7|N|4|21|36.7|E|scale:2000_type:landmark_region:NL}}
{{Bibliografische informatie}}
[[Categorie:Kerkgebouw in Delft]]
[[Categorie:Gouden Eeuw (Nederland)]]
[[Categorie:Kerktoren in Zuid-Holland]]
[[Categorie:Mausoleum]]
[[Categorie:Nederlands koningshuis]]
[[Categorie:Protestants kerkgebouw in Nederland]]
[[Categorie:Rijksmonument in Delft]]
[[Categorie:Toren in Delft]]