Brontekst bekijken van Merwede

{{Infobox rivier
| naam              = Merwede
| altnaam           = Boven-Merwede
| afbeelding        = Merwede.jpg
| onderschrift      = De drie Merwedes. Op de achtergrond de [[Boven Merwede]]. Deze splitst zich tussen [[Boven Hardinxveld]] (links) en [[Werkendam (plaats)|Werkendam]] (rechts) in de [[Beneden Merwede]] (links) en de [[Nieuwe Merwede]] (rechts). Op de voorgrond de [[Sliedrechtse Biesbosch]] (midden) en de Nieuwe Noordwaard van de [[Brabantse Biesbosch]] (rechtsonder).
| lengte            = 7,7
| hoogte            =
| hoogtemonding     =
| verhang           =
| debiet            = 1500
| oppervlakte       =
| maxdiepte         = [[Normaal Amsterdams Peil|NAP]]<ref name="BovenMerwede">{{Citeer web |url= https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/boven-merwede |titel= Boven-Merwede |bezochtdatum= 2023-10-28 |datum= 19 mei 2023 |uitgever= Rijkswaterstaat |taal= nl |archiefurl= https://web.archive.org/web/20230610154036/https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/boven-merwede |archiefdatum= 10 Jun 2023 |dodeurl=}}</ref> –7 m tot –3,6
| oorsprong         = [[Waal (rivier)|Waal]], [[Afgedamde Maas]]
| uitmonding        = [[Beneden-Merwede]],<br>[[Nieuwe Merwede]]
| stroomgebied      =
| afvloeiing        =
| stroomtdoor       = {{NL-vlag|Zuid-Holland}}, {{NL-vlag|Noord-Brabant}}
| zijrivieren       =
| plaatsen          = Gorinchem, Sleeuwijk, Werkendam, Woudrichem
| bevaarbaar        = [[CEMT-klasse|CEMT-klasse VIc]]<ref name="vaarwegen">{{Citeer web |url= https://vaarweginformatie.nl/fdd/main/download?fileId=1942534 |titel= Vaarwegen in Nederland |bezochtdatum= 2023-10-27 |datum= October 2023 |formaat= pdf |werk= Beneden-Merwede (101) |uitgever= Rijkswaterstaat |paginas= Pagina 159 / 495 |taal= nl |toonnl=}}</ref>
| mapname           = Zuid-Holland
| lat_deg           = 51
| lat_min           = 49
| lat_sec           = 41.16
| lat_dir           = N
| lon_deg           = 4
| lon_min           = 55
| lon_sec           = 45.48
| lon_dir           = E
| poskaartlocatie   =
| afbeelding2       = Merwede IJs 1997.jpg
| onderschrift2     = IJsgang in de Merwede, 1997
| afbeelding3       =
| onderschrift3     =
| extra portaal   = Verkeer & Vervoer
}}

De '''Merwede''' is een [[getijrivier]] in de [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[provincie|provincies]] [[Zuid-Holland]] en [[Noord-Brabant]]. Ze vormt de [[benedenloop]] van de rivier de [[Waal (rivier)|Waal]] en behoort tot de belangrijkste stromen in de [[Rijndelta]]. Van 1273 tot 1904 was de Merwede ook de belangrijkste benedenloop van de [[Maas]], totdat de laatste rivier bij [[Andel (Nederland)|Andel]] werd afgedamd nadat de [[Bergsche Maas]] was gegraven.<ref name="BovenMerwede"/><ref>{{Citeer web |url= https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/boven-merwede |titel= Afgedamde Maas |bezochtdatum= 2023-10-28 |datum= 22 april 2022 |uitgever= Rijkswaterstaat |taal= nl |archiefurl= https://web.archive.org/web/20230330190430/https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/afgedamde-maas |archiefdatum= 30 Mar 2023 |dodeurl=}}</ref>

De Merwede begint bij [[Slot Loevestein]] (ten oosten van [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]]), waar de Waal en de Maas vroeger samenkwamen en waar de historische grens tussen [[Hertogdom Gelre|Gelre]] en [[Holland]] ligt. Tegenwoordig vormt het eerste gedeelte van de Merwede, de [[Boven-Merwede]], de grens tussen Zuid-Holland en Noord-Brabant. Bij [[Gorinchem]] neemt de Boven-Merwede het scheepvaartverkeer van de [[Linge (rivier)|Linge]] en het [[Merwedekanaal]] op, het water van de Linge via het [[Kanaal van Steenenhoek]] bij [[Boven-Hardinxveld]]. De rivier verliest voorbij [[Werkendam (plaats)|Werkendam]] het grootste deel van haar water aan de (kunstmatig tot stand gekomen) [[Nieuwe-Merwede|Nieuwe Merwede]] en heet vanaf dat punt [[Beneden-Merwede]]. Onder die naam bereikt de rivier [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]], waar ze zich splitst in de [[Noord (rivier)|Noord]] (de oorspronkelijke voortzetting van de Merwede) en de [[Oude Maas]].

Langs de zeer druk bevaren rivier bevindt zich veel [[scheepsbouw]]industrie, met name in [[Gorinchem]], [[Werkendam (plaats)|Werkendam]],<ref>[https://www.werkendammaritimeindustries.nl/ Werkendam Maritime Industries]. [https://web.archive.org/web/20240827063113/https://www.werkendammaritimeindustries.nl/ Gearchiveerd] op 27 augustus 2024.</ref> [[Hardinxveld-Giessendam]] en [[Sliedrecht]]. Historische steden langs de Merwede zijn Gorinchem, Dordrecht en Woudrichem.

De Boven-Merwede is geschikt voor scheepvaart [[CEMT-klasse|CEMT-klasse VIc]]. De maximaal toegestane afmeting zijn 200 × 23,5&nbsp;[[Meter|m]].<ref name="vaarwegen"/>

== Historie ==
In de [[middeleeuwen]] stond de Merwede bekend als de ''Merwe''. Deze naam werd ook voorbij Dordrecht gebruikt. De huidige [[Noord (rivier)|Noord]] en [[Nieuwe Maas]] werden oorspronkelijk beschouwd als de benedenloop (en voortzetting) van de Merwe en hebben hun huidige namen veel later pas verkregen.<ref>{{cite book |title=Kaart van de Beneeden Rivier De Maas en de Merwede, van de Noord Zee tot Gorinchem |author=[[Nicolaus Cruquius]], M. Bolstra |year=1750 |url=http://objects.library.uu.nl/reader/viewer.php?obj=1874-273920&pagenum=1&lan=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20210127021911/http://objects.library.uu.nl/reader/viewer.php?obj=1874-273920&pagenum=1&lan=en|archiefdatum=2021-01-27|dodeurl=nee}}</ref>

== Etymologie ==
De [[Hydroniem|naam]] Merwede is afgeleid van een moerasbos ''silva Meriwido'' dat "meerwoud" of "moeraswoud" betekent. Dit bos tussen Maas en Waal wordt vermeld in de Kroniek van Kamerijk (''Gesta Pontificum episcoporum Cameracensium'') met een verwijzing naar gebeurtenissen in het jaar 1003, toen Friese kolonisten uit dit gebied overvallen pleegden op kooplieden uit [[Tiel]]. Elders is sprake van het Woud van Mircwidu (''silva Mircwidu''), dat 'donker woud' betekent. In de Kroniek van bisschop [[Thietmar van Merseburg (bisschop)|Thietmar von Merseburg]] wordt beschreven hoe een aantal ''Frisii'' uit ''Thyle'' (Tiel) zich in het jaar 1018 voor de [[Noormannen]] hadden verstopt in het woud van Mircwidu. Deze Friezen zaten daar verschanst in een oud fort. Vermoedelijk verwisselde de kroniekschrijver de naam van het bos echter met een legendarisch donker woud ''Miriquidi'' (lees ''Mirkwidu'') in het [[Ertsgebergte]].<ref>Olivier van Renswoude, [https://taaldacht.nl/2019/08/31/het-woud-tussen-werelden/ Het woud tussen werelden]', Taaldacht, 31 augustus 2019. [https://web.archive.org/web/20230603074633/https://taaldacht.nl/2019/08/31/het-woud-tussen-werelden/ Gearchiveerd] op 3 juni 2023.</ref>

Verschillende stormvloeden, waaronder de laatste grote [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|Sint Elisabethsvloed]] in [[1421]], hebben dit gehele bos weggespoeld. De brede waterloop die daar ontstond kreeg de naam van het oude bos en heet sindsdien Merwede.<ref>{{cite journal |title=Die Chronik des Bischofs Thietmar von Merseburg und ihre Korveier Überarbeitung |journal=Scriptores rerum Germanicarum, Nova series (9), Liber 6 |page=287 |others=Thietmari Merseburgensis episcopi Chronicon |publisher=Monumenta Germaniae Historica |author=[[Thietmar van Merseburg (bisschop)|Thietmar van Merseburg]], Robert Holtzmann |year=1935 |url=https://www.dmgh.de/de/fs1/object/display/bsb00000689_00342.html }}</ref>

Volgens een achterhaalde 19e-eeuwse theorie zou de naam Merwede zijn afgeleid van ''*Merowe'' of ''*Merwe'', dat "wijd water"  zou betekenen. Ook de [[Merovingen|Merovingische dynastie]] der [[Franken (volk)|Franken]] zou haar naam hebben ontleend aan de rivier de Merwede.<ref>Emil Rückert, ''[https://books.google.nl/books?id=iRFJAAAAcAAJ&pg=PA39 Oberon von Mons und die Pipine von Nivella: Untersuchungen über den Ursprung der Nibelungensage]'', 1836, p. 39. [https://web.archive.org/web/20240921175218/https://books.google.nl/books?id=iRFJAAAAcAAJ&pg=PA39#v=onepage&q&f=false Gearchiveerd] op 21 september 2024.</ref>

== Zie ook ==
* [[Boven-Merwede]] - [[Beneden-Merwede]] - [[Nieuwe Merwede]]
* [[Noord (rivier)|Noord]] - [[Nieuwe Maas]]
* [[Merwedebrug (Boven-Merwede)|Merwedebrug]] bij Gorinchem
* [[Merwedebrug (Beneden-Merwede)|Merwedebrug]] bij Papendrecht

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}

{{Coor title dms|51|48|50|N|4|46|0|E|region:NL_type:waterbody}}

[[Categorie:Rivier in Zuid-Holland]]
[[Categorie:Rivier in Noord-Brabant]]
[[Categorie:Rijndelta]]
[[Categorie:Oppervlaktewater in Dordrecht]]
[[Categorie:Schelde- en Maasdelta]]
[[Categorie:Stroomgebied van de Maas]]