Brontekst bekijken van Johan de Witt

{{Infobox politicus Nederland
| naam              = Johan de Witt
| afbeelding        = Johan de Witt (1625-1675), Grand Pensionary of Holland, by Studio of Adriaen Hanneman.jpg
| onderschrift      = Johan de Witt, portret naar een werk uit 1652.<br />Atelier van [[Adriaen Hanneman]] (ca. 1604 –1671).
| volledige naam    = Johan (Jan) de Witt
| geboren           = 24 september 1625
| overleden         = 20 augustus 1672
| partij            = [[Staatsen|Staatsgezinden]]
([[Loevesteinse factie]])
| titulatuur        = [[Meester in de rechten|Mr.]] [[Doctor|Dr.]]
| tijdvak1          = 1650–1653
| functie1          = [[Pensionaris]] van Dordrecht
| tijdvak2          = 1653–1672
| functie2          = [[Raadpensionaris]] van Holland
| tijdvak3          = 1660–1672
| functie3          = [[Grootzegelbewaarder]]
| tijdvak4          = 1661–1672
| functie4          = [[Stadhouder van de lenen]]
| handtekening      = Signatur Johan de Witt.png
| website           = 
| geboorteplaats    = [[Dordrecht]], [[Graafschap Holland|Holland]]
| overlijdensplaats = [[Den Haag]], Holland
}}

'''Johan de Witt''' ([[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]], 24 september [[1625]]{{#tag:ref|Er zijn van Johan de Witt geen registers van geboorte, huwelijk of overlijden bewaard gebleven. De meeste historici verwijzen naar zijn oudste dochter als bron dat het geboortejaar 1625 is. Over de geboortedag is geen twijfel. Zie: {{aut|Schaap en Van den Berg}}; Johan de Witt: een volmaakt Hollander, p.&nbsp;11. Citaat: "De datum van 24 september 1625 is afkomstig van de oudste dochter van Johan de Witt; volgens zijn akte van ondertrouw gaf hij op 30 januari 1655 de leeftijd op van 29 jaar". {{aut|Romein en Verschoor}} Ruwaard der Vrijheid (1977) stellen dat het om een getuigenis ging, gedaan na zijn dood. De enige bewaard gebleven schriftelijke vermelding die tijdens zijn leven gedaan is, is volgens hen de inschrijving in 1641 bij de Leidse universiteit. Daarin staat dat hij bij zijn intekening 18 jaar oud is. Dat zou betekenen dat zijn geboortejaar 1623 is. Men gaat er namelijk van uit dat er over zijn geboortedag geen twijfel bestaat. Opgemerkt wordt dat de opgegeven leeftijden bij die inschrijving niet altijd klopten, maar dat geldt ook voor door kinderen aangedragen data.|group=noot}} – [[Den Haag]], 20 augustus [[1672]]), [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|heer van]] [[Lange Linschoten (buurtschap)|Zuid- en Noord-Linschoten]], [[Snelrewaard]], [[Hekendorp]] en IJsselvere,{{#tag:ref|Johan de Witt was verplicht de heerlijkheden te kopen toen hij in 1660 [[stadhouder van de lenen]] werd.<ref name="Japikse, p1467">{{aut|Japikse}}, Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, p.&nbsp;1467</ref> De voormalige heerlijkheid IJsselvere ligt in de huidige gemeente [[Oudewater]] en het enige dat eraan herinnert is een straatnaam.|group=noot}} was in de [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] tijdens het [[Eerste Stadhouderloze Tijdperk]] negentien jaar lang [[raadpensionaris]] van het [[Gewest (Lage Landen)|gewest]] [[graafschap Holland|Holland]] en daarmee de belangrijkste politicus van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]]. Hij was tevens een begenadigd [[wiskundige]], en wordt beschouwd als een van de grondleggers van de [[Actuaris|verzekeringswiskunde]]. Hoewel hedendaags Nederland hem kent als Johan met zijn voornaam, noemden zijn vrouw en veel tijdgenoten hem Jan.

Johan werd met zijn broer [[Cornelis de Witt|Cornelis]] door [[Orangisme (Republiek)|orangisten]] vermoord en op gruwelijke wijze verminkt. De moord geldt als een van de meest gedenkwaardige en beschamende gebeurtenissen in de Nederlandse geschiedenis.

== Privéleven ==
=== Afkomst ===
De Witt stamde uit de [[regenten]]familie [[De Witt (regentenfamilie)|De Witt]]. Hij was de zoon van de Dordtse regent en houthandelaar [[Jacob de Witt]]. Zijn moeder was Anna van den Corput en afkomstig uit [[Breda (stad)|Breda]]. Zij was een nichtje van de militair [[Johan van den Kornput]]. De [[ruwaard (titel)|ruwaard]] en regent [[Cornelis de Witt]] was zijn twee jaar oudere broer. Raadpensionaris [[Andries de Witt]] van Holland was zijn oom.

=== Opleiding ===
De Witt kreeg zijn opleiding aan de [[Johan de Witt-gymnasium|Latijnse school in Dordrecht]], die later naar hem vernoemd werd. Op 21 oktober 1641 schreef hij zich in aan de rechtenfaculteit van de [[Universiteit Leiden]]. Het was indertijd de gewoonte dat rijke jongelingen na hun studie door Europa reisden. Johan trok met zijn twee jaar oudere broer Cornelis vanaf 1645 door [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]], [[Zwitserland]] en [[Engeland (hoofdbetekenis)|Engeland]].{{#tag:ref|Het reisjournaal is bewaard gebleven.|group=noot}} Het was gebruikelijk om onderweg in Frankrijk te promoveren. De Witt deed dat op [[22 december]] [[1645]] in [[Angers]] in de [[rechtsgeleerdheid|rechten]]. Na zijn terugkomst in de zomer van 1647 tot zijn aanstelling als pensionaris van Dordrecht vestigde hij zich in Den Haag als [[Advocaat (beroep)|advocaat]].

=== Huwelijk en kinderen ===
[[Bestand:Wendela Bicker.jpg|thumb|150px|Echtgenote [[Wendela Bicker]] in 1659, geschilderd door [[Adriaen Hanneman]].]]
Nadat hij bij de dochter van de beroemde Amsterdamse arts en latere burgemeester [[Nicolaes Tulp]] een blauwtje had gelopen, trouwde De Witt in 1655 met [[Wendela Bicker]], de dochter van [[Jan Bicker]] en [[Agneta de Graeff|Agneta de Graeff van Polsbroek]]. Zijn schoonvader stamde uit het roemrijke regentengeslacht [[Bicker (familie)|Bicker]] en was een welgestelde scheepsbouwer, koopman en latere burgemeester van [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]], die fel [[staatsen|anti-Oranje]] was. Zijn schoonmoeder was een zus van [[Cornelis de Graeff (1599-1664)|Cornelis de Graeff]], heer van Zuidpolsbroek; de meest succesvolle Amsterdamse [[burgemeester]] uit de Gouden Eeuw. De bruiloft werd gevierd in het huis van De Witts schoonmoeder aan de Keizersgracht in Amsterdam.

Johan de Witt en Wendela Bicker kregen acht kinderen, zes dochters en twee zonen. Drie dochters stierven erg jong:<ref name="Japikse, p1467" />
* Anna de Witt (1655–1725), trouwt Herman van de Honert, burgemeester van Dordrecht
* Agnes de Witt (1658–1688), trouwt [[Simon van Halewijn|Simon van Teresteyn van Halewijn]], onder andere burgemeester van Dordrecht en gezant van [[Willem III van Oranje|koning Willem III]] van Engeland
* Maria de Witt (1660–1689), trouwt [[Willem Hooft]], de latere burgemeester van [[Delft]] en familie van de schrijver [[Pieter Corneliszoon Hooft|P.C.Hooft]]
* [[Johan de Witt (zoon)|Johan de Witt jr.]] (1662–1701), Heer van Noord- en Zuid-Linschoten, Snelrewaard en IJsselvere, trouwt met Wilhelmina de Witt, een dochter van Cornelis de Witt (de broer van zijn vader). Johan jr. was [[schepen]], [[vroedschap]] en secretaris van Dordrecht
* Jacob de Witt (1667–1685), ongehuwd gebleven

Na de moord op De Witt werd in 1672 zijn zwager [[Pieter de Graeff]] voogd over de vijf kinderen. Hij was getrouwd met een zus van Wendela Bicker.

== De Ware Vrijheid ==
Na de plotselinge dood van [[stadhouder]] [[Willem II van Oranje|Willem II]] wilden Holland en Zeeland geen nieuwe stadhouder van het [[Huis van Oranje]]. Deze gewesten trokken Utrecht mee. Het [[Eerste Stadhouderloze Tijdperk]] was een feit. De Witt was er een groot voorstander van. Hij noemde het de periode van "De Ware Vrijheid". Beslissingen die de hele Republiek aangingen, werden door regenten van de zeven provincies gezamenlijk genomen, weliswaar op basis van meerderheid van stemmen, maar onder strakke leiding van Holland. Bij erg belangrijke zaken diende er eenstemmigheid te zijn. De provincies zelf bleven autonoom, evenals de steden.

Johan de Witt was met zijn broer Cornelis de leider van de [[Staatsen|staatsgezinden]], een anti-orangistische groepering, die door Johan de Witt de ''partij van de vrijheid'' genoemd werd. Sinds zijn vader, die ook tot de staatsgezinden behoorde, met zes andere voormannen door Willem II korte tijd vastgehouden werd in de staatsgevangenis [[slot Loevestein]], werden de staatsgezinden in de wandelgangen ''Loevesteiners'' genoemd.<ref>{{aut|Dreiskämper, Petra}}, Redeloos, Radeloos, Reddeloos. De Geschiedenis van het Rampjaar 1672 (1998)</ref> "Vertrouw nooit een Oranje", had zijn vader hem na zijn vrijlating toevertrouwd. De waarschuwende woorden zouden hem vormen om de Orangisten uit belangrijke posities te houden.

== Raadpensionarisschap ==
=== Benoemingen ===
De Witt volgde op 21 december 1650 [[Nicolaas Ruys]] op als pensionaris van zijn geboortestad Dordrecht. In die hoedanigheid was hij de fiscaal adviseur van Dordrecht en afgevaardigde namens de stad naar vergaderingen van de [[Staten van Holland]]. Vanaf 30 juli 1653 was De Witt raadpensionaris van Holland. Wat in zijn voordeel werkte, was dat hij zijn voorganger [[Adriaan Pauw (1585-1653)|Adriaan Pauw]] enkele keren bij diens afwezigheid vervangen had.<ref name="Japikse, p1461">{{aut|Japikse}}, Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek, p.&nbsp;1461</ref> In Dordrecht werd hij opgevolgd door [[Govert van Slingelandt]].

=== Cornelis de Graeff ===
Voor de benoeming tot raadpensionaris was De Witt afhankelijk van de nadrukkelijke instemming van Amsterdam dat onder leiding stond van Cornelis de Graeff, van wie hij twee jaar later aangetrouwde familie zou worden. De voorbeeldige samenwerking tussen de twee was een belangrijke factor in het succes van De Witts politiek en de herleving van de economische vooruitgang na de [[Eerste Engels-Nederlandse Oorlog]].

De Witt erkende de macht van De Graeff en deed zijn best om aan de Amsterdamse wensen tegemoet te komen. Dat sloot geschillen tussen de twee niet uit. Toch bleef de verstandhouding uitstekend. De Witt begreep de opmerking van een andere Amsterdamse burgemeester "dat zonder den heer van Zuidpolsbroek in niets iets te doen was".

=== King John ===
Als raadpensionaris had De Witt geen werkelijke macht. Hij was altijd afhankelijk van anderen, maar wist desondanks door zijn familienetwerk te bewerkstelligen dat hij de belangrijkste politicus van het land werd. Naar huidige maatstaven was De Witts positie te vergelijken met een combinatie van minister-president, minister van Binnenlandse Zaken, minister van Financiën en minister van Buitenlandse Zaken. Alle lopende zaken regelde hij zelf. In Engeland werd meer dan eens over hem gesproken als 'King John' en Aziatische vorsten, die nog nooit van de functie raadpensionaris gehoord hadden, noemden hem koning.<ref name="Vrijheid 1977">{{aut|Romein en Verschoor}}, Ruwaard der Vrijheid (1977)</ref> De Franse ambassadeur [[Godefroi d'Estrades]] schrijft in januari 1663 in een brief aan [[Lodewijk XIV van Frankrijk]] dat Johan de Witt in Holland beschouwd werd als een almachtige God.<ref name="dagboek en aantekeningen van Godefroi d'Estrades">{{Citeer web|url=http://books.google.nl/books?id=4mkOAAAAYAAJ&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Letters and negotiations of the Count D'Estrades|work=google.nl}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.dbnl.org/tekst/geme003haag01_01/geme003haag01_01_0001.php|title=Lia van Gemert, 'De Haagsche Broeder-Moord: Oranje ontmaskerd' · dbnl|work=dbnl.org}}</ref>

Zijn salaris bedroeg 3000 gulden per jaar, te vergelijken met twintig keer het loon van een arbeider. Na de dood van zijn vrouw in 1668 overwoog hij af te treden. Om hem te behouden, werd zijn loon verdubbeld en als extraatje ontving hij een gratificatie van 60.000 gulden.<ref>{{aut|Engelfriet, Aad}}, [http://www.engelfriet.net/Alie/Hans/rampjaar.htm Rotterdam en het rampjaar 1672] (jaartal onbekend)</ref> Aan het eind van zijn leven had hij omstreeks 450.000 gulden vergaard. Daarmee was hij een van de rijkste inwoners van de Republiek. Hij had zijn kapitaal deels verdiend door geldhandel. Zo leende hij van particulieren grote sommen geld en kocht er gewilde [[staatsobligatie]]s van, waarvoor hij een hogere rente ontving dan hij afdroeg aan zijn geldschieters. Hij bewerkstelligde dit doordat hij als ambtenaar voorrang kreeg bij de uitgifte van obligaties.<ref name="Japikse, p1467" />

Geschenken stuurde hij altijd terug. Dat heeft bij veel historici de indruk gewekt dat hij 'onkreukbaar' was. Het enige dat hij accepteerde was een warme maaltijd als hij bij iemand thuis een bijeenkomst had. Daar staat tegenover dat hij toestond dat anderen uit hun overheidsfunctie wel financieel gewin behaalden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dbnl.org/tekst/busk001land02_01/|title=Cd. Busken Huet, Het land van Rembrand · dbnl|work=dbnl.org}}</ref> Toen zijn broer Cornelis na terugkomst van de [[Tocht naar Chatham]] niet tevreden was over een gouden beker als dankbetuiging en in de plaats daarvan geen nieuwe titel als [[ruwaard (titel)|ruwaard]] kon bemachtigen, hielp hij hem aan een overheidsgift van 30.000 gulden.{{#tag:ref|De beker bevindt zich momenteel in het [[Louvre]] te [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]].|group=noot}}

=== ''Interest van Holland'' ===
[[Bestand:Pieter-de-la-Court-de-jonge-Johan-de-Witt-The-true-interest-and-political-maxims-of-the-Republick MG 0933.jpg|thumb|Johan de Witt]]
Johan de Witt redigeerde grondig het manuscript voor het boek ''Interest van Holland'' van de Leidse jurist [[Pieter de la Court]]. Het boek wordt beschouwd als een van de belangrijkste 'receptenboeken' voor economisch en politiek succes in de zeventiende en achttiende eeuw en heeft een significante invloed gehad. De la Court identificeerde vrije handel en de [[republicanisme in Nederland|republikeinse]] vorm van regering als de leidende factoren voor economisch en politiek succes. Oorlog en geografische expansie moesten voorkomen worden en waren alleen toegestaan als het niet anders kon.

De Witt schreef zelf het 29e en 30e hoofdstuk. Hij noemde het een godsgeschenk dat Willem II overleden was en bij zijn dood geen nazaat achterliet. Hij schreef dat Holland daardoor zijn enorme nationale schulden kon afbetalen en anders zeker failliet was gegaan.<ref>{{aut|Court de la, Pieter en Witt de, Johan}}, ''Interest van Holland'' (1662).</ref>{{#tag:ref|De nationale schuld bedroeg 140 miljoen gulden en Johan de Witt maakte afspraken dat die in 41 jaar werd afbetaald.|group=noot}} In plaats daarvan groeide de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden uit tot de grootste handelsnatie ooit. ''Interest van Holland'' werd in de tijd van Johan de Witt het ''de facto'' manifest van de republikeinse regering.<ref name="ReferenceB">Bron: Engelstalige Wikipedia over Pieter de la Court</ref>

Het boek werd gepubliceerd in [[1662]] en was meteen een bestseller in Holland en later ook elders. ''Interest van Holland'' werd vertaald in het Duits (1665), Engels (1702) en Frans (1709). Het werd gelezen en gebruikt door politici als [[Jean-Baptiste Colbert]], [[James Madison]] en [[Anne Robert Jacques Turgot|Turgot]]. Aangenomen wordt dat het een van de bronnen van inspiratie is geweest voor [[Adam Smith|Adam Smith's]] boek 'Wealth of Nations'.<ref name="ReferenceB" />

=== IJverig politicus ===
De Witt bleek een ijverig politicus. Zo had hij in 1668 geteld dat hij als raadpensionaris 22.191 vellen aan resoluties had volgeschreven.<ref name="Panhuysen 2005">{{aut|Panhuysen}}, De Ware Vrijheid. De levens van Johan en Cornelis de Witt (2005)</ref> Dat was ruim vier keer zoveel als zijn voorgangers. De Witt regelde in overleg met zijn broer Cornelis dat de staatsgezinde regenten in de belangrijkste steden de touwtjes strak in handen hielden en hun posten niet overdeden aan [[orangisme (Republiek)|Orangisten]].<ref name="Panhuysen 2005" /> De Witt leefde zuinig en zo regeerde hij ook. Overal probeerde hij op te besparen, behalve op de zeevloot die uitgroeide tot de sterkste ter wereld.

In het begin van zijn raadpensionarisschap lukte het hem de rente op de staatsobligaties terug te brengen van vijf naar vier procent. Het geld dat hij overhield, besteedde hij aan de afbetaling van de schulden uit de [[Tachtigjarige Oorlog]] die in 1648 beëindigd was. In 1661 leidde hij de onderhandelingen met Spanje over de verdeling van de [[Landen van Overmaas]], die werd vastgelegd in het [[Partagetraktaat (1661)|Partagetraktaat]].

=== Akte van Seclusie ===
De Republiek ging in het [[Eerste Stadhouderloze Tijdperk]] een welvarende periode tegemoet, maar niet zonder machtsvertoon en oorlogen. Jaarlijks werd een kleine expeditie uitgezonden tegen de [[Barbarijse zeerovers|Algerijnse zeerovers]].
[[Bestand:Johan de Witt-TheHague.jpg|thumb|links|275px|[[Standbeeld van Johan de Witt]] in Den Haag, gemaakt door [[Frederik Engel Jeltsema|Fré Jeltsema]] in 1916. De rechterhand verwijst waarschijnlijk naar de eedaflegging bij de [[Vrede van Breda]]. In zijn linkerhand houdt hij wellicht het document vast.]]
Onder De Witts leiding werd met Engeland in 1654 de [[Vrede van Westminster (1654)|Vrede van Westminster]] gesloten, door een geheim bijvoegsel te aanvaarden, de [[Akte van Seclusie]]. Daarin beloofden de Staten van Holland, waaronder De Witt, De Graeff, en admiraal [[Jacob van Wassenaer Obdam]]<ref>{{Citeer web|url=http://books.google.at/books?id=q-ptynW7lBEC&pg=PA891&lpg=PA891&dq=1672+hollandse++regenten&source=bl&ots=zGj-UcYnT6&sig=CP7VaCyG1T6_O2UKc_4UKPbPxXo&hl=de&ei=V-ybSvzrIY2NjAfS3IzbDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=5#v=snippet&q=de%20graeff&f=false|title=De Republiek / druk 6|work=google.at}}</ref> dat zij nooit een nakomeling van Willem II tot stadhouder van Holland zouden benoemen, dit voornamelijk om [[landvoogd]] [[Oliver Cromwell]] tegemoet te komen. Deze had koning [[Karel I van Engeland]] afgezet en laten onthoofden, wiens dochter [[Maria Henriëtte Stuart|Mary]] getrouwd was geweest met stadhouder Willem II, van wie zij een week na zijn dood een zoon baarde. Cromwell vreesde dat een oranjeheerser de [[Huis Stuart|Stuarts]] op de troon zou kunnen helpen. De Witt wist dat de andere provincies zo'n bepaling niet zouden accepteren. Het vredesoverleg dreigde in een impasse te komen als hij de geheimhoudingstruc niet zou gebruiken. De Staten-Generaal ratificeerden het verdrag zonder zich van de geheime akte bewust te zijn en Engeland was bereid te ratificeren nadat de Staten van Holland de akte aanvaard hadden.

In de Republiek vonden velen – het geheim kon niet al te lang bewaard blijven – dat de clausule verdacht veel in het voordeel van De Witt uitwerkte, wiens vader Jacob door Willem II gevangen was gezet. Er werd openlijk de verdenking geuit dat hijzelf de bedenker was. Met veel moeite wist De Witt hem aanvaard te krijgen, in een redevoering die bekend is geworden als de [[deductie van Johan de Witt]], maar dat gebeurde wel ten koste van nieuwe maatschappelijke onrust. De Witt stond een ''strenge'' onderdrukking van deze ongeregeldheden voor, met toepassing van de doodstraf, maar vrijwel geen enkele [[vroedschap]] durfde of wilde tot dit laatste overgaan.

=== "Kind van Staat" ===
In 1660 werd De Witt evenals De Graeff, [[Lodewijk van Nassau-Beverweerd]] en drie anderen door de [[Staten van Holland]] aangesteld als lid van een commissie ter educatie van de legitieme zoon van Willem II, prins [[Willem III van Oranje-Nassau|Willem van Oranje]]. Op die manier konden ze zijn opvoeding in de gaten houden en indien nodig manipuleren. Met die regeling probeerde De Witt zowel Frankrijk als Engeland tevreden te stellen. De druk om de prins aan te stellen tot stadhouder bleef aanhouden. In 1666 werd de regeling herzien en kreeg de prins de titel "kind van staat".

=== Slag bij Lowestoft ===
De Witt stelde de staatsfinanciën op orde en creëerde een sterke vloot. De vloot van 1664/1665 werd niet voor niets ‘De vloot van de heer De Witt’ genoemd.<ref>{{aut|Anoniem}}, [http://www.bataviawerf.nl/johan-de-witt-raadpensionaris-van-de-staten-generaal.html Johan de Witt, raadpensionaris van de Staten-General] (jaartal onbekend)</ref> Op 8 mei 1665 verscheen een Engelse oorlogsvloot voor de Nederlandse kust. Het leidde het begin in van de [[Tweede Engels-Nederlandse Oorlog]]. De Hollanders kozen na lang aandringen van Johan de Witt uiteindelijk op 24 mei 1665 het ruime sop om de uitdaging te beantwoorden. Er stond een stabiele oostenwind en De Witt wilde de gelegenheid gebruiken om de vijand agressief aan te vallen, iets wat de opperbevelhebber ter zee Jacob van Wassenaer Obdam volstrekt onverantwoord achtte. Na een schreeuwende ruzie moest de admiraal inbinden. Buitengaats aangekomen bemerkte hij tot zijn opluchting dat de Engelsen verdwenen waren, wegens gebrek aan proviand.

Een maand later stonden de beide landen op zee toch tegenover elkaar. De [[Zeeslag bij Lowestoft|Slag bij Lowestoft]], in de buurt van [[Norwich (Norfolk)|Norwich]], werd de smadelijkste Nederlandse nederlaag aller tijden. Twee dagen eerder had Van Wassenaer in een uitstekende aanvalspositie gelegen, maar ondanks duidelijke instructies van De Witt was hij de strijd niet aangegaan, wellicht omdat hij onvoldoende vertrouwen had in zijn nog lang niet volmaakte vloot en bemanning. Hij heeft het De Witt nooit kunnen uitleggen, omdat hij sneuvelde nadat een kanonskogel de kruitkamer van zijn schip had geraakt.

[[Cornelis Tromp]] had al een voorlopige aanstelling als opvolger op zak, maar op het laatste moment koos De Witt ervoor om [[Michiel de Ruyter]] tot nieuwe opperbevelhebber op zee te benoemen. Tromp zou hem dat nooit vergeven. De Ruyter raakte goed bevriend met De Witt en groeide uit tot de beste admiraal van zijn tijd.

=== Ritmeester Buat ===
De affaire rondom [[ritmeester Buat]] tijdens de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog bleef De Witt de rest van zijn leven achtervolgen. Buat heette in werkelijkheid [[Henri de Fleury de Coulan]], was Fransman van geboorte en was getrouwd met een kleindochter van [[Jacob Cats (dichter)|Jacob Cats]]. Door speelschulden liet hij zich overhalen om als boodschapper te fungeren tussen de Engelse en Nederlandse regeringen. De bedoeling was in het geheim na te gaan of een vredesverdrag mogelijk was. De Witt had stilzwijgend toestemming verleend. De Engelse diplomaat Gabriel Sylvius schreef Buat in een persoonlijke brief over een opzet om vrede te bereiken door de zoon van Willem II aan te stellen als stadhouder en Johan de Witt af te zetten als raadpensionaris. Buat gaf deze brief per ongeluk aan De Witt, in een stapel met andere brieven. Toen hij zijn fout bemerkte, ging hij terug om de "verkeerde brief" terug te vragen. De Witt had hem echter al opengemaakt en gelezen.{{#tag:ref|In een brief aan Coenraad van Beuningen schrijft De Witt dat zijn nieuwsgierigheid geprikkeld was de brief te lezen omdat op de envelop "pour vous měme" stond, ofwel "voor uzelf".|group=noot}}

In 1666 werd Buat op het [[Groene Zoodje]] in Den Haag onthoofd. Toen en nu zijn vele historici van mening dat Buat slechts een pion was in een groter plan en de doodstraf niet verdiend had. Wat meespeelt is dat De Witt de rechter Jacob de Graeff gedwongen had om Buat ter dood te veroordelen. Had hij dat niet gedaan, dan was het leven van de Fransman gespaard gebleven.{{#tag:ref|In 1968 werd door de [[Katholieke Radio Omroep|KRO]] en [[Nederlandse Christelijke Radio Vereniging|NCRV]] een televisieserie uitgebracht over het leven van ritmeester Buat met [[Coen Flink]] in de hoofdrol. De rol van Jan de Witt werd gespeeld door [[Jan Retèl]].|group=noot}}

=== Tocht naar Chatham ===
[[Bestand:Het verbranden van de Engelse vloot voor Chatham - The Dutch burn down the English fleet before Chatham - June 20 1667 (Peter van de Velde).jpg|thumb|300px|[[Tocht naar Chatham]], ([[Peter van de Velde (schilder)|Peter van de Velde]]) 1667.]]
De Witt initieerde eind 1665 de heroprichting van het vaderlandse [[marinierskorps]], het eerste ter wereld dat gespecialiseerd was in amfibische aanvallen. Het werd in 1667 voor het eerst ingezet bij een plan van De Witt om de belangrijkste Engelse marinebasis in [[Chatham (Kent)|Chatham]] aan te vallen, 50&nbsp;km landinwaarts aan de rivier de [[Medway (rivier)|Medway]]. Het werd een van de meest glorieuze overwinningen in de geschiedenis van de Republiek en de meest vernederende Engelse nederlaag op water. De aanval is bekend geworden als de [[Tocht naar Chatham]]. Daarop volgde de [[Vrede van Breda]], die dankzij de Nederlandse overwinning binnen tien dagen afgehandeld was. Bij de vredesbesprekingen hadden de Engelsen vergeefs aangeboden om [[Nieuw-Nederland|Nieuw Nederland]] terug te geven in ruil voor [[Suriname]] dat admiraal [[Abraham Crijnssen (commandeur)|Abraham Crijnssen]] eerder dat jaar op de Engelsen veroverd had.

=== Eeuwig Edict ===
De Akte van Seclusie was in 1660 ongeldig verklaard, nadat Cromwell het veld had moeten ruimen voor koning [[Karel II van Engeland|Karel II]]. Daarom volgde in 1667 een nieuwe akte, het [[Eeuwig Edict (1667)|Eeuwig Edict]], dat het stadhouderschap in het [[graafschap Holland]] voor altijd afschafte. De andere zes provincies weigerden te volgen. Er werd een compromis bereikt, waarin werd vastgelegd dat het stadhouderschap in de andere zes provincies onverenigbaar was met dat van [[kapitein-generaal]], de opperbevelhebber van het [[Staatse leger]]. Aangezien bij de aanstelling van een stadhouder voor de hele Republiek alle zeven provincies toestemming moesten geven, was met de weigering van Holland om er ooit nog eens een te benoemen, het stadhouderschap in feite afgeschaft.

=== Landleger verwaarloosd ===
Om de Engelse handelsrivaal te weerstaan, was het Staatse leger sterk verwaarloosd. Dat was niet zonder gevaar omdat de Franse politiek in die tijd gekenmerkt werd door een tomeloos expansionisme, dat versterkt werd door de geduchte economische concurrentie van de Nederlandse Republiek. De Witt probeerde met een pro-Franse politiek de veiligheid van de Republiek te waarborgen, maar wilde niet akkoord gaan met het plan van koning [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] om de [[Spaanse Nederlanden]] te verdelen. Net als stadhouder [[Frederik Hendrik van Oranje]] voor hem, had hij liever een door [[Spanje]] bestuurde bufferzone aan de zuidgrens van de Republiek dan een grens met het machtige Frankrijk.{{Bron?||2023|02|26}}

=== Triple Alliantie ===
Met Engeland en [[Zweden]] werd op 23 januari 1668 de [[Triple Alliantie (1668)|Triple Alliantie]] gesloten. Daarin was vastgelegd dat de drie landen elkaar militair zouden steunen als Frankrijk een van hen aanviel. De Witt wilde desondanks geen breuk met de Lodewijk XIV. Daarom werd afgesproken bij Spanje erop aan te dringen een aantal steden in de Spaanse Nederlanden aan hem af te staan. Pas als Lodewijk XIV dit zou afwijzen en zou aanvallen om het hele gebied in handen te krijgen, zouden de drie landen met militair geweld optreden tegen Frankrijk.<ref>{{aut|Herbert Rowen|Rowen, Herbert H.}}, John de Witt – Statesman of the „True Freedom“. Cambridge University Press (1986)</ref>

Speciaal op verzoek van De Witt werd die laatste afspraak opgenomen in een geheime clausule omdat hij de Fransen niet voor het hoofd wilde stoten. Wat De Witt niet wist, was dat Karel II het verdrag slechts was aangegaan om alle Nederlands-Franse banden voorgoed te verbreken. Een maand na de sluiting ervan verklapte hij de details over de geheime clausule aan Lodewijk XIV, die daarop – belust op wraak – met de Engelsen het geheime [[Verdrag van Dover]] sloot, waarin bepaald werd dat gezamenlijk de Nederlandse Republiek zou worden aangevallen.<ref>{{aut|Troost}}, Stadhouder-Koning Willem III, een politieke biografie, p.&nbsp;69–70, (2001)</ref>

== Rampjaar 1672 ==
[[Bestand:Louis XIV crosses the Rhine at Lobith - Lodewijk XIV trekt bij het Tolhuis bij Lobith de Rijn over, 12 juni 1672 (Adam Frans van der Meulen).jpg|thumb|400px|Een scène uit de [[Hollandse Oorlog]]: [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] trekt op 12 juni 1672 bij het tolhuis van Lobith de Rijn over.]]

=== Hollandse Oorlog ===
Hierop begon in 1672 de [[Hollandse Oorlog]] met een Engelse en Franse oorlogsverklaring aan de Republiek. Frankrijk had zich naast Karel II in het westen als bondgenoot ook voorzien van de [[Bernhard von Galen|bisschop van Munster]] en de [[Maximiliaan Hendrik van Beieren|aartsbisschop van Keulen]] in het oosten. Frankrijk wenste niet alleen de Spaanse Nederlanden, waar Lodewijk via [[Maria Theresia van Oostenrijk (1638-1683)|zijn vrouw]] volgens zijn erfrechtelijke redenering recht op meende te hebben, maar ook de rivier de [[Rijn]] als natuurlijke Franse grens. Nadat Frankrijk en zijn bondgenoten de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden inderdaad aanvielen was het failliet van De Witts buitenlandse politiek, die lange tijd succesvol was geweest, compleet.

De Republiek had een ijzersterke oorlogsvloot en wist een gecombineerde aanval over zee van Engeland en Frankrijk af te slaan, maar het landleger was verwaarloosd; de Republiek dreigde volledig onder de voet te worden gelopen. Veel steden in het oosten van het land en zelfs Utrecht hadden zich zonder slag of stoot overgegeven. Dat gaf bij de bevolking in de provincie Holland de indruk dat er sprake was van verraad.

Om Holland tegen de oprukkende legers te verdedigen, werd voor het eerst gebruikgemaakt van de [[Waterlinie]]. Talrijke polders werden onder water gezet. Dat leidde tot grote onrust op het platteland. Het feit dat de polders slechts zeer langzaam vol liepen met water, veroorzaakte paniek in de steden. Plunderende boeren verergerden de situatie. De zegswijze indertijd was dat het volk ''redeloos'', het land ''reddeloos'' en de regering ''radeloos'' was. De [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]] ging tegen de zin van De Witt vredesonderhandelingen aan met Frankrijk, maar het volk zag ook dat als verraad en gaf De Witt de schuld. Het jaar 1672 zou de Nederlandse geschiedenis ingaan als het [[rampjaar]].

=== Moordpoging op broers De Witt ===
Op 21 juni 1672 werd een moordaanslag gepleegd op de gebroeders De Witt. Johan liep die avond tussen elf en twaalf uur van het [[Binnenhof (Den Haag)|Binnenhof]] naar zijn aan de [[Kneuterdijk]] gelegen woning. Een knecht met een brandende toorts liep voorop. Aangekomen op de [[Plaats (Den Haag)|Plaats]] sprongen vier jongelui met degens tevoorschijn die de knecht de toorts ontrukten en die doofden, om het tweetal vervolgens aan te vallen. De Witt en zijn knecht verzetten zich heftig. De Witt raakte aan zijn hals gewond, viel en verwondde daarbij zijn hoofd. Toen hij op de grond lag, staken de jongelui hem twee keer met een mes; in zijn rechterzij en linkerschouder. Dezelfde dag, rondom hetzelfde uur, vond er een mislukte aanslag op zijn broer in Dordrecht plaats. Johan overleefde de steekpartij, maar was pas op 12 juli buiten levensgevaar en moest uiteindelijk veertig dagen lang bed houden.<ref name="Japikse, p1467" /><ref>{{aut|Fruin}}, De oorlog van 1672 (1972), p.&nbsp;209</ref>{{#tag:ref|Op 20 juli schreef Johan de Witt dat hij niet aanwezig kon zijn bij een vergadering van de [[Gecommitteerde Raden]], twee dagen later. Hij verwees naar een ambtsbericht van 22 juni voor de reden, zijnde de moordaanslag. Desondanks richtte hij zich tot de vergadering, aangezien hij beschuldigd was van het zonder goedkeuring gebruikmaken van staatsgelden. Hij ontkende ferm. In een reactie lieten de Gecommitteerde Raden vastleggen geen kennis te hebben van geheime giften, ofwel: men wist het niet en dus erkende noch ontkende het.|group=noot}}

Een van de aanvallers was herkend en werd gearresteerd. Het ging om de bijna 23-jarige Jacob van der Graeff,<ref>{{aut|Postema. H.J.}} In: Simon Simonides, Verzameld werk, p.&nbsp;13 (2007)</ref> een zoon van de raadsheer Van der Graeff die beslissend was geweest bij het uitdelen van de doodstraf aan ritmeester Buat. Hij bleek de aanslag te hebben gepleegd met zijn broer Pieter en hun vrienden Adolph Borrebach en Cornelis de Bruyn,<ref>{{aut|onbekend}}, V.P.A. Bloedigen Haegh [...] (jaartal onbekend) Volledige weergave via Google Books</ref> die gevlucht waren naar het leger van de prins. De Graeff jr. werd op 29 juni na een snel proces onthoofd.

=== Willem III stadhouder ===
Prinsgezinden profiteerden van de afwezigheid van Johan door met succes de regenten in de provincie Holland te dwingen het Eeuwig Edict af te schaffen. Cornelis de Witt was een van degenen die onder bedreiging werd gedwongen te tekenen. Het opende de weg om Willem van Oranje aan te stellen als stadhouder Willem III. Dat gebeurde op 29 juni, toen Johan thuis nog steeds herstellende was.

=== Aanklacht hoogverraad Cornelis de Witt ===
Op 23 juli vertelde [[Willem Tichelaar]], een louche [[barbier]]-[[chirurgijn]], de rechtbank dat Cornelis de Witt hem 30.000 gulden had geboden om Willem III te vermoorden. Daarnaast zou hij hem helpen met problemen die Tichelaar had met de [[schout]] en zou hij de positie van [[baljuw]] van [[Oud-Beijerland|Beijerland]] krijgen. Cornelis de Witt werd daarop gearresteerd. Hij betichtte op zijn beurt Tichelaar van het willen beramen van een moordaanslag op Willem III en dat Tichelaar hem had willen overhalen mee te doen, iets wat hij geweigerd zou hebben.

=== Aftreden Johan de Witt ===
Tegelijkertijd, nu Willem III stadhouder geworden was, zag Johan het nutteloze van zijn eigen positie in en op 4 augustus diende hij zijn ontslag in als raadpensionaris.<ref>{{aut|Collot D'Escury}}, Holland's Roem in Kunsten en Wetenschappen, p.&nbsp;415–416</ref> Willem III zorgde er persoonlijk voor dat hij geen 'eervol ontslag' verleend kreeg. De Witt deed een beroep op een afspraak uit 1658 die hem toestond na zijn raadpensionarisschap toe te treden tot de [[Hoge Raad van Holland, Zeeland en West-Friesland|Hoge Raad]]. Dat werd toegestaan, maar door zijn snelle dood heeft hij er nooit zitting genomen.

== Moord ==
{{Zie hoofdartikel|Moord op de gebroeders De Witt}}
[[Bestand:Lambert-van-den-Bos-Schauplatz-des-Krieges MG 9528.jpg|thumb|left|Moord op Cornelis en Johan de Witt, Den Haag, 20 augustus 1672. ([[Lambert Bos]]).]]
[[Bestand:Jan de Baen- De lijken van de gebroeders de Witt.jpg|thumb|links|250px|De lijken van de gebroeders De Witt, opgehangen op het [[Groene Zoodje]] aan de Vijverberg te Den Haag. ([[Jan de Baen]])]]

=== Vonnis Cornelis ===
De rechters wilden Cornelis schuldig verklaren – minstens drie wilden hem de doodstraf geven, maar konden zijn moordplan niet bewijzen. Ook niet nadat Cornelis in de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] in Den Haag op de '[[pijnbank]]' was gelegd. Daarop werd hij veroordeeld zonder dat bekend werd gemaakt waarvoor. Dat gebeurde op 20 augustus. Cornelis werd levenslang verbannen uit het gewest Holland, verloor al zijn officiële functies en draaide op voor de proceskosten. Tichelaar werd vrijgesproken.<ref name="Moord op gebroeders De Witt">{{aut|Anoniem}}, [http://anemaa.home.xs4all.nl/ges/onderwerpen/moord_op_gebroeders_de_witt_moord.htm Moord op gebroeders De Witt] (jaartal onbekend)</ref>

=== In de val gelokt ===
Johan de Witt werd in de val gelokt met de mededeling dat zijn broer hem wilde spreken. Na een half uur wilde Johan de gevangenis verlaten, maar het werd hem onmogelijk gemaakt door een grote menigte. Aanvankelijk beschermde de cavalerie de gevangenis, maar de commandant kreeg van hogerhand het bevel te vertrekken onder het valse voorwendsel van een bericht over plunderende boeren. Tichelaar was uit een raam gaan hangen en schreeuwde het aanwezige volk toe dat nu hij was vrijgelaten dit het overtuigende bewijs was dat hij het gelijk aan zijn zijde had gekregen: dat niet hij, maar Cornelis de prins had willen vermoorden. Hij riep de aanwezige mensenmassa op wraak te nemen op de broers, mede omdat de straf die De Witt was opgelegd veel te laag zou zijn voor het plegen van [[hoogverraad]].

=== Lynchpartij, kannibalisme en verminking ===
Aan het einde van de middag drongen opgehitste, dronken en woedende [[schutterij (historisch)|schutters]] de gevangenis binnen en sleurden de broers naar buiten. Cornelis bezweek onder de slagen van geweerkolven. Johan werd door notaris Van Soenen met een [[piek (wapen)|piek]] in zijn gezicht gestoken. Daarna schoot [[luitenant-ter-zee]] [[Maerten van Valen]] hem van achteren met een pistool in zijn hoofd.<ref name="Moord op gebroeders De Witt" /> De lijken werden geheel ontkleed, op het Groene Zoodje aan de [[wipgalg]] ondersteboven opgehangen, opengereten en gecastreerd. Tenen, vingers, oren, neuzen, lippen en tongen werden afgesneden. De ingewanden werden uit de lichamen gehaald en volgens de ooggetuige en dichter-industrieel [[Joachim Oudaan]] deels door de omstanders opgegeten of aan honden te eten gegeven.{{Bron?||2020|08|16}} [[Hendrik Verhoeff|Hendrick Verhoeff]] ging er prat op dat hij de harten uit de lichamen had gesneden, iets dat hij de [[magistraat]] – de ochtend van de moord – beloofd had te doen. Ze zijn nog jaren tentoongesteld geweest.

=== Tong en vinger ===
Een tong en een vinger, waarvan verondersteld wordt dat ze van de gebroeders De Witt zijn geweest, worden bewaard in het [[Haags Historisch Museum]].<ref>{{aut|Brans, Ellen}}, [https://web.archive.org/web/20110531032105/http://nieuwsuur.nl/onderwerp/243833-teen-blijkt-vinger.html Teen of vinger?], ''[[Nieuwsuur]]'', 27 mei 2011 (via Wayback Machine)</ref>{{#tag:ref|Door het [[Nederlands Forensisch Instituut]] (NFI) werd genetisch onderzoek verricht om na te gaan of de relieken inderdaad van de gebroeders afkomstig zijn. In de tong bleek een gaatje te zitten, waarin zich metaal bevond. Het doosje waarin de relieken bewaard worden, bleek uit de zeventiende eeuw te stammen. Het NFI trachtte met het [[DNA (biologie)|DNA]] van de moeder van Johan de Witt te achterhalen of de relieken inderdaad van de gebroeders De Witt zijn. Er kon om praktische redenen alleen een klein stukje van de relieken afgenomen worden voor [[DNA-onderzoek]], te weinig - zo bleek achteraf - om de DNA-structuur vast te kunnen stellen.|group=noot}} Volgens de historicus Vroom is de herkomst van de relieken sluitend. De tong zou van Johan zijn en de vinger (Vroom dacht ten onrechte dat het om een teen ging) van Cornelis.<ref name="ReferenceC">{{aut|Vroom}}, Het wonderlid van Jan de Witt en andere vaderlandse relieken (1997)</ref>

Burgemeester [[Nicolaas Witsen]] (1641–1717) van Amsterdam was een van de eerste eigenaren, die ze een plaats gaf in zijn [[rariteitenkabinet]]. Na zijn dood kwamen de relieken in bezit van een groep [[remonstranten]] totdat ze in de tweede helft van de negentiende eeuw opdoken bij exposities.<ref name="ReferenceC" />

=== Betrokkenheid Willem III ===
Talrijke historici hebben zich de afgelopen eeuwen gebogen over de vraag in hoeverre Willem III betrokken was bij de moordplannen op de gebroeders De Witt. De conclusies lopen uiteen van geen enkele betrokkenheid, via het laten gebeuren van de moorden door zich met opzet afzijdig te houden, tot het actief meehelpen beramen. Een justitieel onderzoek heeft nooit plaatsgevonden.
[[Bestand:Moord op de gebroeders De Witt, door Pieter Frits (1627-1708).jpg|thumb|450px|De fasen van de moord, uitgebeeld in een schilderij van [[Pieter Frits|Pieter Fris]] (1627–1708).]]

Feit is dat de prins vlak na zijn aanstelling tot stadhouder, het Hof verzocht om het vonnis tegen [[Johan Kievit]] in te trekken. Na een korte briefwisseling gaf het Hof daar in juli 1672 gehoor aan. Kievit was eerder bij verstek ter dood veroordeeld voor het beramen van een moord op Johan de Witt om daarna Willem III te kunnen aanstellen als stadhouder.<ref>{{aut|Harms, Roeland}}, Pamfletten en publieke opinie, Massamedia in de zeventiende eeuw (2011) p.&nbsp;153</ref> Kievit was naar Engeland gevlucht en na het intrekken van het vonnis keerde hij terug naar zijn vaderstad Rotterdam, waar hij door de magistratuur met veel egards werd ontvangen. Kievit was in 1672 een van degenen die verdacht werden betrokken te zijn geweest bij de lynchpartij. Onbekend is echter of Willem III tot zijn inmenging overging om met hulp van Kievit de gebroeders uit de weg te ruimen.

Uit politiek-historisch onderzoek is gebleken dat de prins de publicatie van pamfletten uitlokte, waarin geageerd werd tegen de gebroeders De Witt.<ref>{{aut|Harms, Roeland}} (2011), p.&nbsp;169</ref> Vastgesteld is verder dat de prins ervoor zorg droeg dat de moordenaars niet werden vervolgd en beloond werden met jaargelden en ambten, maar dat staat los van de hoofdvraag of hij daadwerkelijk betrokken is geweest bij de moord op de gebroeders De Witt. Voor een duidelijke directe betrokkenheid is geen bewijs voorhanden.

== Wiskundige ==
Johan de Witt was naast staatsman ook een begenadigd wiskundige. Zijn tijdgenoot [[Christiaan Huygens]] was van oordeel dat De Witt de beste wiskundige van zijn tijd geworden was, als hij niet de politiek was ingegaan. Ook [[Isaac Newton]] waardeerde zijn wiskundige werk.<ref>{{aut|Nadler, Steven}}, Spinoza, a life (1999)</ref> In 1659 publiceerde De Witt het eerste tekstboek over analytische meetkunde:<ref name="Grootendorst 2000">{{aut|Grootendorst, W. Albert}}, Jan de Witt's Elementa Curvarum Linearum, Liber Primus (2000)</ref> ''Elementa Curvarum Linearum'', ofwel: ''Grondbeginselen van de Kromme Lijnen'' als bijlage bij [[Frans van Schooten]]s vertaling van [[René Descartes]]' ''La Géométrie''.{{#tag:ref|Het werd in twee delen gepubliceerd: ''Liber Primus'' en ''Liber Secundus''. Hij had het boek al in 1649 geschreven. De definitieve versie dateert uit 1656. Johan de Witt was niet de eerste die over analystische meetkunde schreef; dat was [[Pierre de Fermat]].<ref name="Grootendorst 2000" />|group=noot}}

In 1671 verscheen van hem "''Waardije van Lyf-renten naer Proportie van Los-renten''". Deze memorie hield verband met zijn raadpensionarisschap en was alleen bedoeld voor de leden van de Staten-Generaal.<ref name="Grootendorst 2000" /> Al sinds de middeleeuwen werd een [[lijfrente]] gebruikt als een pensioenvoorziening. Ook bestonden er ''losrenten'' die leken op een staatslening. De Witt liet zien – door [[kansrekening]] toe te passen – dat bij een gelijk bedrag een losrente van 4% de Staat gemiddeld evenveel opleverde als een lijfrente van 6,25%, ofwel: voor elke ingelegde 17 gulden kon jaarlijks 1 gulden lijfrente worden betaald : 5,89% (17:1). De Staten betaalden echter 7,14% (14:1) uit.<ref>{{aut|Koetsier, Teun}}, [http://www.kennislink.nl/publicaties/jan-de-witt Jan de Witt] (1996)</ref> Om de berekening tot stand te brengen, gebruikte De Witt als eerste [[mortabiliteitstabel]]len.<ref group="noot">Bij gebrek aan juiste statistische gegevens waren die niet precies.</ref> Dit baanbrekende werk wordt beschouwd als het begin van de [[actuaris|verzekeringswiskunde]].<ref>{{aut|Zwalve, W.J.}} [http://books.google.nl/books?id=NSzd3QT-zugC&pg=PA134&lpg=PA134&dq=%22Johan+de+Witt%22+verzekeringswiskunde+baanbrekend&source=bl&ots=ylbp_jwwKW&sig=exLuwfLuJDauGbB6UbVXkB18Cbo&hl=nl&sa=X&ei=A8ZTUKLGO-TK0QXT34DACg&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q=%22Johan%20de%20Witt%22%20verzekeringswiskunde%20baanbrekend&f=false De positie van de derde-begunstigde bij de levensverzekeringovereenkomst] (2000), p.&nbsp;134</ref> Naar aanleiding van De Witts berekeningen werd de lijfrente verlaagd. De plotselinge vermindering in wat gezien werd als een 'weduwenvoorziening', droeg bij aan de 'slechte pers' die de gebroeders De Witt hadden. Het is opmerkelijk dat in 1673, na de gewelddadige dood van de broers, er nieuwe lijfrenteverzekeringen werden uitgeschreven tegen het oude tarief van 14:1.

== Nalatenschap ==
=== Wittenoorlog ===
De [[Wittenoorlog]] was een felle pennenstrijd met [[pamflet]]ten in 1757, die ruim zeventig titels zou gaan tellen. Inzet was de betekenis van Johan de Witt voor de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Loevesteinse en orangistische versies stonden daarbij lijnrecht tegenover elkaar. Volgens [[Pieter Geijl]], die in 1953 de Wittenoorlog beschreef, was de discussie over de rol van De Witt een afgeleide van een dieperliggende [[polemiek]], namelijk de beoordeling van het staatsherstel van de Republiek vanaf het herstel van het stadhouderschap in [[1748]]. Dat jaar hadden de Franse legers militaire successen geboekt bij een aanval op de Zuidelijke Nederlanden. Om die reden waren er in de Republiek onder de bevolking opstanden uitgebroken en net als in 1672 werden na een Franse invasie staatsgezinde regenten vervangen door orangistische. De rol van het eenhoofdige gezag van de stadhouder werd daarop de inzet van een publieke discussie.<ref>{{aut|Haan de, Jaap}}, Van staatsgezind tot liberaal. De beeldvorming over Johan de Witt in de revolutietijd (1757–1840)</ref><ref>{{aut|Geyl, Pieter}}; De Witten-Oorlog, een pennestrijd in 1757 (1953)</ref><ref>{{aut|[[Elie Luzac|Luzac, Elie]]}}; Het oordeel over den heere raadpensionaris Johan de Witt, zoals het in het Werkje genaamd de zugt van den heere raadpensionaris Johan de Witt, tot zyn vaderland en desselfs vryheid, ter gelegenheid van twee boekjes over ’s mans karakter in ’t licht gezonden, uit zyne daaden naagespoort, vervat is, ... Elias Luzac, Leiden (1757)</ref><ref>{{aut|[[Jan Wagenaar (historicus)|Wagenaar, Jan]]}}, Het egt en waar karakter van den heere raadpensionaris Johan de Witt, getrokken uit de brieven van den graave d’Estrades en andere geschriften. Amsterdam (1757)</ref>

=== Tekortkomingen ===
De Witt is door historici, zoals [[Hajo Brugmans]] en [[Jan Romein|Jan]] en [[Annie Romein-Verschoor]], verweten dat hij geen oog had voor wat er onder het volk leefde, met name de sterke hang naar de Oranjes. In hun analyse is dat de hoofdoorzaak van zijn ondergang geweest.

=== Standbeelden ===
[[Bestand:P1070857Standbeeld Dordrecht.jpg|thumb|[[Standbeeld van de gebroeders De Witt]] (Johan zittend en [[Cornelis de Witt|Cornelis]] staand) van de hand van [[Toon Dupuis]] uit 1918 bij de [[Visbrug (Dordrecht)|Visbrug]] in [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]].]]
De voorzitter van de ministerraad [[Pieter Cort van der Linden]] onthulde op 12 juni 1918 op de Plaats in Den Haag, in aanwezigheid van onder andere koningin [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]], een [[brons|bronzen]] [[standbeeld]] van Johan de Witt, vervaardigd door de beeldhouwer [[Frederik Engel Jeltsema|Fré Jeltsema]].<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010653281:mpeg21:a0057 Onthulling standbeeld Johan de Witt], ''[[Algemeen Handelsblad]]'', 13 juni 1918</ref> De Witt houdt zijn rechterarm strak naar beneden, waarbij ook zijn wijs- en middelvinger evenwijdig gestrekt zijn. Naar alle waarschijnlijkheid wordt zijn succes met de [[Vrede van Breda]] in 1667 uitgebeeld en niet – zoals vaak gedacht wordt – dat hij de plek aanwijst waar hij vermoord werd. In zijn linkerhand houdt hij een document vast dat wellicht het verdrag voorstelt.<ref>{{aut|Rob en Winky Vetter}}, [http://www.mesdagvancalcar.nl/Leesstukken/JohanDeWitt.htm Een goed gebaar van Johan de Witt] (2007)</ref>

In zijn geboortestad verrees een eveneens bronzen [[standbeeld van de gebroeders De Witt|standbeeld van hem en zijn broer]] bij de [[visbrug (Dordrecht)|Visbrug]] van de hand van [[Toon Dupuis]]. Het beeldhouwwerk toont Johan – iets onderuitgezakt – zittend in een stoel en Cornelis staand naast hem. Het zou de gebruikelijke pose zijn hoe de twee bij officiële bijeenkomsten werden aangetroffen. Het werd op 20 augustus 1918 onthuld door [[Emile Claude Sweerts de Landas Wyborgh|Emile Claude baron Sweerts de Landas Wyborgh]], de [[commissaris van de koningin]] van [[Zuid-Holland]].<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB23:001521086:mpeg21:a00090 Onthulling Standbeeld Gebrs De Witt te Dordrecht], ''[[Het Vaderland]]'', 20 augustus 1918</ref>

=== Vernoemingen ===
* [[Johan de Witthuis (Den Haag)|Johan de Witthuis]]. Het huurhuis aan Kneuterdijk 6 in Den Haag waar De Witt na het overlijden van zijn echtgenote vanaf mei 1669 tot aan zijn dood woonde.
* [[Johan de Witt Gymnasium]] in Dordrecht
* Johan de Witt Scholengroep, in Den Haag
* Marineschip [[Zr. Ms. Johan de Witt]]
* [[Vrienden van De Witt]],<ref>{{Citeer web|url=http://www.vriendenvandewitt.nl|title=Vrienden van De Witt|work=vriendenvandewitt.nl}}</ref> vereniging die de herinnering aan Johan en Cornelis de Witt in ere wil houden

Naar Johan de Witt zijn in Nederland verscheidene straten vernoemd.

=== Johan de Witt-scriptieprijs ===
De [[Johan de Witt-scriptieprijs]] wordt sinds 2014 uitgereikt aan de beste geschiedenisscriptie die handelt over een onderwerp dat betrekking heeft op de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden in de periode 1625–1688. De verkiezing wordt georganiseerd door de historische vereniging [[Vrienden van De Witt]] in samenwerking met [[Uitgeverij Verloren]] en de redactie van opinieweekblad ''[[Elsevier Weekblad]]''.<ref>[https://web.archive.org/web/20171201032605/http://www.vriendenvandewitt.nl/home/elsevier-weekblad-johan-de-witt-scriptieprijs/ Elsevier weekblad Johan de Witt-scriptieprijs], Vrienden van De Witt</ref> Het doel van de prijs is om de kennis over dit tijdvak te vergroten.

=== Uitdrukking: Jongens van Jan de Witt ===
De uitdrukking ''Jongens van Jan de Witt'' staat voor 'dappere jongens', 'ferme, flinke jongens' ofwel 'jongens van de gestampte pot'. Voorheen werd gedacht dat de uitdrukking betrekking had op J(oh)an de Witt en dat het stond voor de bewezen kwaliteiten van de jongelui die voor hem in de marine dienden. In 1902 ontdekte [[Roeland Anthonie Kollewijn|R.A. Kollewijn]] dat de uitdrukking wellicht betrekking heeft op [[Jan van Werth|Johann de Werd]], een Duitse [[veldmaarschalk]] uit de [[Dertigjarige Oorlog]] (1618–1648). Er wordt van uitgegaan dat zijn naam in de loop der tijd in Nederlandstalige gebieden verbasterd is tot Jan de Witt. In Nederlandstalige geschriften komt de uitdrukking voor het eerst voor in [[1852]], 180 jaar na de dood van Johan de Witt, 200 jaar na die van De Werd.<ref>[https://web.archive.org/web/20110111143441/http://weblogs.nrc.nl/woordhoek/2009/04/25/jongens-van-jan-de-witt/ Jongens van Jan de Witt], door [[Ewoud Sanders]], in ''[[NRC Handelsblad]]'', 25 april 2009 (via Wayback Machine)</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20131228012015/http://www.woorden.org/spreekwoord.php?woord=jongens+van+Jan+de+Wit Jongens van Jan de Wit], ''woorden.org'' (via Wayback Machine)</ref>

De zegswijze ''Een jongen van Jan de Witt'', gold eind negentiende eeuw in de Nederlandse volkstaal voor de omschrijving van een beproefd karakter; ofwel: betere Hollandse matrozen dan die van J(oh)an de Witt zijn er niet.<ref>{{aut|[[R.A. Kollewijn|Kollewijn, R.A]]}}, [https://www.dbnl.org/tekst/_taa006190201_01/_taa006190201_01_0004.php Jongen van Jan de Witt] In: Taal en letteren (1902)</ref>

== Trivia ==
* Toen Johan de Witt achttien jaar oud was, vervulde hij met zijn broer Cornelis de hoofdrollen in een treurspel over [[Julius Caesar]], ''De Keizermoorders'' geheten.<ref name="Vrijheid 1977" />
* Op 12 augustus 1672 schreef De Witt in een brief aan [[Coenraad van Beuningen]] over de kritiek op zijn eigen persoon: 'Prospera omnes sibi vindicant, adversa uni imputantur', ofwel 'bij voorspoed eisen allen voor zich de eer, bij tegenspoed wijt men het een.<ref name="Vrijheid 1977" /><ref group="noot">Hij schreef het ook op 27 mei 1672 in een brief aan [[Michiel de Ruyter]].</ref>

== Literatuur (chronologisch) ==
* {{aut|[[Pieter de la Court|Court de la, Pieter]] en Witt de, Johan}} ''Interest van Holland, ofte Gronden van Hollands-Welvaren Aangewezen door V.D.H. Joan''. Cyprianus van der Graft, Amsterdam (1662) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Witt de, Johan en Beaumont van, Simon}}, ''Bericht van de Heer Raedt-Pensionnaris Johan de Witt, Noopende de Secrete Correspondentie-Penningen: nevens de verklaringe van de Ed. Mog. Heeren Gecommitteerde Raeden dier-wegen gedaen'', 's-Gravenhage (augustus 1672) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|onbekend}}, ''Waerachtigh verhael van 't gepasseerde in, ende omtrent der saecken tusschen Willem Tichelaer, Mr. Chirurgijn tot Piershil en Mr. Cornelis de Witt, Ruward van Putten, Nopende de comporatie tegens Sijn Hoogheyt den Heere Prince van Orangien''. (1672) Volledige weergave via Google Books (Google geeft aan dat de schrijver Hagius is, maar dat is niet te achterhalen uit de digitale kopie).
* ''Resolutien van de Heeren Staten van Hollandt en Westvrieslandt. Beginnende dit Volumen met den aanvangh van den jare 1672, En eyndigende met het uyt-eynde, van den jare 1672'' (1672) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Decker, Coenraed}}, ''Het swart Toneel-gordyn, opgeschoven voor de Heeren Gebroederen Cornelis en Johan de Witt'' (1676) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Vivien}}, ''Catalogus Van Boeken inde Bybliotheque Van Mr. Jan de Witt'' (jaartal onbekend) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Emanuel van der Hoeven|Hoeven van der, Emanuel]]}}, ''Leeven en dood der doorlugtige heeren gebroeders Cornelis de Witt, Ruwaard van der Lande van Putten, enz. enz. en Johan de Witt, Raad Pensionaris van Holland en Westvriesland,'' enz. enz. (tweede en verbeterde druk) Jan ten Hoorn, Amsterdam (1708) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Oudaan, Joachim}}, ''De Haagsche Broeder-Moord of Dolle Blydschap'' (1717) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|anoniem}}, ''Gedenkwaerdige stukken, wegens Den moordt der Heeren Cornelis en Johan de Witt Dienende tot opheldering van 't Treurspel, genoemt de Haagsche Broedermoordt, of dolle blydschap''. Schrijver is anoniem, doch vermeld wordt dat de afgedrukte stukken verzameld zijn door Gerard Brand. (jaartal onbekend) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Water vande, W.}}, ''Resolutien van consideratie der Ed. Groot Mog. Heeren Staten van Hollandt ende West-Vriesland, genomen sedert den aanvang der bedieninge van den Heer Johan de Witt als Raedt-Pensionnaris van haer Ed. Gr. Mog. Dienende zowel voor de toekomende als tegenwoordige tyt, beginnende met den tweden Augusti 1653 ende eyndigende met den negentienden December 1668'', Amsterdam en 's-Gravenhage (1719) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Scheurleer, Hendrick}}, ''Brieven, geschreven ende gewisselt tussen den Heer Johan de Witt, raedt-pensionaris en groot-segelbewaerder Van Hollandt en West-Vrieslandt en den Gevolmaghtigden van der Staedt der Vereenighde Nederlanden, so in Vrankrijck, Engelandt, Sweden, Denemarken, Poolen, enz. Beginnende met den jaere 1652, tot het jaer 1669. incluys Eerste Deel. Raekende de negociatien van de Heeren W. Boreel en C. van Beuningen, in Vrankrijck. Hendrick Scheurleer, 's-Gravenhage'' (1723) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Elie Luzac|Luzac, Elie]]}}, ''De zugt van den heere raadpensionaris Johan de Witt, tot zyn vaderland en desselfs vryheid, ter gelegenheid van twee boekjes over ’s mans karakter in ’t licht gezonden, uit zyne daaden naagespoort''. Elias Luzac, Leiden (1757)
* {{aut|Luzac, Elie}}, ''Het oordeel over den heere raadpensionaris Johan de Witt, zoals het in het Werkje genaamd de zugt van den heere raadpensionaris Johan de Witt, tot zyn vaderland en desselfs vryheid, ter gelegenheid van twee boekjes over ’s mans karakter in ’t licht gezonden, uit zyne daaden naagespoort, vervat is,'' ... Elias Luzac, Leiden (1757) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Jan Wagenaar (historicus)|Wagenaar, Jan]]}}, ''Het egt en waar karakter van den heere raadpensionaris Johan de Witt, getrokken uit de brieven van den graave d’Estrades en andere geschriften''. Amsterdam (1757) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Varon, M.F.L. en Bakhuysen, H.}}, ''De Witten-Oorlog: Zynde een Getrouw Verhaal van 't geene een Amsterdams Heer onlangs op zyn Haagse Reize nopens het Karakter Van Den Raad-Pensionaris De Witt; Aldaar is weedervaaren in 's Gravenhage'' (1757) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Wagenaar, J.}}, ''Vaderlandsche Historie, vervattende de geschiedenissen der Vereenigde Nederlanden, inzonderheid die van Holland, XIV, Amsterdam'' (1770) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Wolff-Bekker, Elisabeth ([[Betje Wolff]])}}, ''De onveranderlyke Santhorstsche geloofsbelydenis'', Reden (1772)
* {{aut|De Witt, Johan}}, ''Staetsstukken uit de pen van Mr. Johan de Witt, in leven raedpensionaris van Holland'' (1794)
* {{aut|Wyn, H., Lambrechtsen, N.C. en anderen}} ''Bijvoegsels en aanmerkingen voor het dertiende deel der vaderlandsche historie van Jan Wagenaar'', p.&nbsp;71–87 (opmerking: verwijst naar uitgave van deel 13 uit 1794) (1794) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Cornelis Loots|Loots, C.]]}}, ''De volkswoede, toegezongen aan de nagedachtenis van de gebroeders De Witt'' (1802)
* {{aut|Loosjes, Adriaan Pzn.}}, ''Johan de Witt, raadpensionaris van Holland''. Haarlem (1805) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Floris Adriaan van Hall (minister-president)|Hall van, Floris Adriaan]]}}, ''Lofrede op Johan de Witt (S. l.)'' (1819)
* {{aut|[[Jacobus Scheltema (jurist)|Scheltema, Jacobus]]}}, ''Iets, over den schoenlapper, die de lijken van C. en J. de Witt van het groene zoodje hielp afnemen en thuisbrengen. In: Vaderlandsche letteroefeningen''. Jaargang 1828 (1828)
* {{aut|Simons, P.}}, ''Johan de Witt en zijn tijd'' (3 dln.; S. l.) (1832–1842) Volledige weergave derde deel via Google Books
* {{aut|[[Willem Bilderdijk|Bilderdijk, Willem]]}}, ''Bilderdijk, Geschiedenis des Vaderlands (deel X)''
* {{aut|Kinschot van, G.L.F.}}, ''Stukken betreffende het rechtsgeding gevoerd tegen Cornelis de Witt, beschuldigd van aanslag op het leven van Willem III, in het jaar 1672. In: Berichten van het Historisch Gezelschap te Utrecht. Tweede deel, eerste stuk'', p.&nbsp;15–47. Kemink en Zoon, Utrecht (1849) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Alexandre Dumas père|Dumas, Alexandre père]]}}, [[De zwarte tulp (roman)|''La Tulipe noire'']], Baudry, Parijs (1850) Volledige Engelstalige weergave via Google Books
* {{aut|Knottenbelt, W.C}}, ''Geschiedenis der Staatkunde van Johan de Wit. J.H. Gebhart en Co, Amsterdam'' (1862) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Kroon, A.W.}}, ''Jan de Witt contra Oranje 1650–1672''. Jan de Brouwer, Amsterdam (1868) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Pieter Jacob Andriessen|Andriessen, Pieter Jacob]]}}, ''De prins en Johan de Witt of Ons land in het tweede tijdperk der eerste stadhouderlooze regeering'' (1885)
* {{aut|De Witt, Johan}}, ''Waerdye van lyf-rente naer proportie van los-renten. In: Feest-gave van het Wiskundig Genootschap te Amsterdam''. Joh. Enschedé en Zonen, Haarlem (1879)
* {{aut|[[Conrad Busken Huet|Busken Huet, Conrad]]}}, ''Het land van Rembrand. Studiën over de Noordnederlandsche beschaving in de zeventiende eeuw (hoofdstuk 4, VIII)''. H.D. Tjeenk Willink, Haarlem (1882–1884)
* {{aut|Wichers, L.}}, '''Bijzonderheden betreffende den moord der gebroeders De Witt''’, Jaarboek Die Haghe, p.&nbsp;96–112 (1894)
* {{aut|[[Nicolas Japikse|Japikse, Nicolas]]}}, ''De verwikkelingen tusschen de Republiek en Engeland van 1660–1665'' (1900) dissertatie
* {{aut|Japikse, Nicolas}}, ''Johan de Witt'', Amsterdam (1915)
* {{aut|Gelder van, H.E.}}, ''Johan de Witt als Hagenaar''. In: Jaarboek Die Haghe, p.&nbsp;78 en verder (1919)
* {{aut|Japikse, Nicolas}}, ''Johan de Witt'', (tweede en verbeterde druk), Amsterdam (1928)
* {{aut|Gelder van, H.E.}}, ''Schutterij en Magistraat in 1672''. In: Jaarboek Die Haghe (1937)
* {{aut|Oudendijk, K. Johanna}}, ''Johan de Witt en de zeemacht'', Amsterdam (1944)
* {{aut|[[Pieter Geijl|Geyl, Pieter]]}}, ''De Witten-Oorlog, een pennestrijd in 1757'' (1953)
* {{aut|Brummel, L.}}, ‘''Rondom Joachim Oudaan's Haagsche Broeder-Moord’ In: Opstellen aangeboden aan F.K.H. Kossmann'', Den Haag (1958)
* {{aut|Melles, J.}}, ''Joachim Oudaan. Heraut der verdraagzaamheid, 1628–1692'', Utrecht (1958)

* {{aut|Haijer, J.E.}}, ‘''De moord op de gebroeders De Witt.’'' In: Spiegel Historiael, nr. 7/8, p.&nbsp;417–424 (1967)
* {{aut|Roorda, D.J.}}, ''Het rampjaar 1672'', Bussum (1971)
* {{aut|Schaap, Dick en Berg van de, Teun}}, ''Johan de Witt: een volmaakt Hollander'', Teleboek, Bussum (1972)
* {{aut|[[Robert Fruin (historicus)|Fruin, Robert]]}}, ''De oorlog van 1672''. Wolters-Noordhoff (1972) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|[[Jan Romein|Romein, Jan]] en [[Annie Romein-Verschoor|Romein-Verschoor, Annie]]}}, ''Ruwaard van de Vrijheid''. In: Erflaters van onze beschaving, p.&nbsp;371–396, Leiden (1977)
* {{aut|[[Herbert Rowen|Rowen, Herbert H.]]}}, ''Johan de Witt, Grand Pensionary of Holland'', 1625–1672. Princeton (1978)
* {{aut|Timman, J.}}, ‘''Een Nederlandse lynchmassa''’. In: Intermediair, nr. 35, p.&nbsp;1–13 (1979)
* {{aut|Blom, Herman e.a.}}, ''Joachim Oudaan. Haagsche Broeder-moord of Dolle Blydschap'', Utrecht (1982)
* {{aut|Dekker, Rudolf}}, ''Holland in beroering. Oproeren in de 17e en 18<sup>e</sup> eeuw'', Baarn (1982)
* {{aut|Gemert van, Lia}}, ''De Haagsche Broeder-Moord: Oranje ontmaskerd''. In: Literatuur 1, p.&nbsp;268–276 (1984)
* {{aut|Herbert Rowen|Rowen, Herbert H.}}, ''John de Witt – Statesman of the „True Freedom''“. Cambridge University Press (1986)
* {{aut|Kok, M. en Van Halm, J.}}, ''Schutters in Holland. Kracht en zenuwen van de stad'', Haarlem (1988)
* {{aut|[[Jonathan Israel|Israel, Jonathan I.]]}}, ''The Dutch Republic: Its Rise, Greatness, and Fall: 1477–1806''. Clarendon Press, Oxford (1995)
* {{aut|Vroom, W.}} ''Het wonderlid van Jan de Witt en andere vaderlandse relieken'', Nijmegen (1997)
* {{aut|Muller, E.}}, '''Liever een gordijn geschoven voor het akeligst schouwtoneel…'. De moord op de gebroeders De Witt in de schilderkunst van de negentiende eeuw'', De Negentiende Eeuw XXII (1998)
* {{aut|Dreiskämper, Petra}}, ''Redeloos, Radeloos, Reddeloos. De Geschiedenis van het Rampjaar 1672''. Verloren Verleden (1998)
* {{aut|Beeldsnijder, Ruud}}, ''De tong van Johan de Witt. Een politieke afrekening''. In: Onvoltooid verleden, p.&nbsp;23–24 (juli/augustus 2000)
* {{aut|Grootendorst, W. Albert}}, ''Jan de Witt's Elementa Curvarum Linearum, Liber Primus''. Springer Verlag, New York (2000)
* {{aut|Prud’homme van Reine, Ronald}}, ''Schittering en schandaal. Biografie van Maerten en Cornelis Tromp'', Amsterdam/Antwerpen (2001)
* {{aut|[[Luc Panhuysen|Panhuysen, Luc]] en Zijlmans, Jori}}, ''Een beladen proces, Cornelis de Witt in de Gevangenpoort''. In: Spiegel Historiael, jrg. 38, p.&nbsp;310–315 (juli/augustus 2003)
* {{aut|Haan de, Jaap}}, ''Van staatsgezind tot liberaal. De beeldvorming over Johan de Witt in de revolutietijd (1757–1840)''. In: BMGN 120 (2005) 1, 28–47. Volledige weergave via internet
* {{aut|Panhuysen, Luc}}, ''De Ware Vrijheid, De levens van Johan en Cornelis de Witt''. Atlas, Amsterdam (2005)
* {{aut|Postma, Mirte}}, ''Johan de Witt en Coenraad van Beuningen – Correspondentie tijdens de Noordse oorlog (1655–1660)''. Scriptio Verlag (2007)
* {{aut|Reinders, Michel}}, ''Printed Pandemonium. The Power of the Public and the Market for Popular Political Publications in the Early Modern Dutch Republic'' (2008) dissertatie
* {{aut|Braake ter, Serge}}, ''Manifest van de Ware Vrijheid. De Deductie van Johan de Witt uit 1654''. Sonsbeek Publishers (2009)
* {{aut|Reinders, Michel}}, ''Gedrukte Chaos. Populisme en moord in het Rampjaar 1672'', Amsterdam (2010)
* {{aut|Harms, Roeland}}, ''Pamfletten en publieke opinie, Massamedia in de zeventiende eeuw'', Amsterdam University Press (2011) Volledige weergave via Google Books
* {{aut|Haan de, Jaap}}, '''De Ware Vrijheid omringd door vorsten. De Deductie van Johan de Witt''<nowiki/>'. In: Kleio 52 (2011) 7, 60-64.
* {{aut|Panhuysen, Luc}}, ''Rampjaar 1672, Hoe De Republiek Aan De Ondergang Ontsnapte'', Atlas, Amsterdam (2012)
* {{aut|[[Ronald Prud'homme van Reine|Prud’homme van Reine, Ronald]]}}, ''Moordenaars van Jan de Witt, de zwartste bladzijde van de Gouden Eeuw''. [[Arbeiderspers]], Utrecht (2013)
* {{aut|Haan, Jaap de}}, ''Intriganten in de Oostzee''. In: Historisch Nieuwsblad 24 (2015) 2, 20-27. Volledige weergave via Historisch Nieuwsblad.
* {{aut|[[Jean-Marc van Tol|Tol, Jean-Marc van]]|auteurlink=}}, ''Musch'', Catullus, Soest (2018)
* {{aut|Witt, Johan de}} (onder redactie van Ineke Huysman en Roosje Peeters), ''Johan de Witt en Engeland: Een bloemlezing uit zijn correspondentie'', Catullus, Soest (2019)
* {{aut|Witt, Johan de}} (onder redactie van Ineke Huysman en Roosje Peeters), ''Johan de Witt en Frankrijk: Een bloemlezing uit zijn correspondentie'', Catullus, Soest (2020)
* {{aut|Witt, Johan de}} (onder redactie van Ineke Huysman en Roosje Peeters), ''Johan de Witt en en het Rampjaar: Een bloemlezing uit zijn correspondentie'', Catullus, Soest (2022)
* {{aut|Haan, Jaap de}}, ''De eerste minister van de Republiek. De Hollandse raadpensionaris in de 17e eeuw.'' Proefschrift Universiteit Utrecht (2022).
* {{aut|Haan, Jaap de}}, [https://www.historischnieuwsblad.nl/ruzie-in-overijssel-ontaardt-bijna-in-burgeroorlog/ ''Ruzie in Overijssel ontaardt bijna in burgeroorlog'']. In: Historisch Nieuwsblad (2023).

== Externe link ==
* [http://tudigit.ulb.tu-darmstadt.de/show/50-7997/ C. L. Kaulbach: ''Johann de Witt. Trauerspiel in fünf Akten.'', München 1844 (Digitalisat der ULB Darmstadt)]

{{Appendix||2=
== Voetnoten ==
{{References|group=noot||2}}
== Bronvermeldingen ==
{{References||2}}
}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Navigatie raadspensionarissen}}

{{DEFAULTSORT:Witt, Johan 1}}
[[Categorie:Raadpensionaris van Holland]][[Categorie:Persoon in de Engels-Nederlandse Oorlogen]][[Categorie:Hollandse Oorlog]][[Categorie:Gevangene]][[Categorie:Nederlands wiskundige]][[Categorie:17e-eeuws wiskundige]][[Categorie:Vermoord Nederlands politicus]][[Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17e eeuw]][[Categorie:Gedeputeerde naar de Staten-Generaal]]