Brontekst bekijken van Benedictus de Spinoza

{{Infobox filosoof
| naam                    = Benedictus de Spinoza<br />(geboren als Baruch Spinoza)
| afbeelding              = Spinoza.jpg
| onderschrift            = Anoniem, ''Postuum portret van Spinoza'', olieverf op doek, ca. 1700, [[Herzog August Bibliothek]], Wolfenbüttel. Het portret in het [[Haags Historisch Museum]] is een waarschijnlijk 19e-eeuwse kopie hiervan.<ref>Info (nr. 135) op de website van de [https://web.archive.org/web/20191228081521/http://www.hab.de/de/home/bibliothek/bestaende/sondersammlungen/gemaelde-buesten-moebel/gemaelde/bestandsliste.html Herzog August Bibliothek], Wolfenbüttel, inv. nr. B 117; 19e-eeuwse kopie: [https://web.archive.org/web/20190503201429/https://www.haagshistorischmuseum.nl/jaarverslag/pdfs/jaarverslag_haagse_historisch_museum_2017.pdf Jaarverslag Haags Historisch Museum 2017, (PDF)], p. 65</ref>
| volledige naam          = Benedictus de Spinoza (geboren als Baruch Spinoza)
| geboren                 = [[Amsterdam]], [[24 november]] [[1632]]
| overleden               = [[Den Haag]], [[21 februari]] [[1677]]
| land                    = [[Bestand:Prinsenvlag.svg|20px]] [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]]
| functie                 = [[Filosoof]]
| stroming                = [[Rationalisme]]<br />[[Spinozisme]]<br />[[Pantheïsme]]<br />[[monisme (filosofie)|Monisme]]<br />[[Determinisme (filosofie)|Determinisme]]
| handtekening            = Spinoza's signature (1664).svg
}}
[[Bestand:Benedictus de Spinoza.jpg|thumb|Het betrouwbaarste portret van Spinoza zou deze prent kunnen zijn die was meegebonden in sommige vroege exemplaren van de ''Opera Posthuma'' uit 1677. Het portret in Wolfenbüttel is waarschijnlijk hierop gebaseerd.<ref>Nadler 2018, p. 183; met verwijzing naar Ekkart, ''Spinoza in beeld: Het onbekende gezicht''</ref>]]

'''Benedictus de Spinoza''', gelatiniseerde vorm van '''Baruch Spinoza''' ([[Amsterdam]], [[24 november]] [[1632]] – [[Den Haag]], [[21 februari]] [[1677]]) was een [[Geschiedenis van Nederland|Nederlandse]] [[filosoof]], politiek denker en [[Exegese|exegeet]] uit de [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]]. Hij wordt beschouwd als een van de grondleggers van het [[rationalisme]], en een van de inspiratoren van de [[Verlichting (stroming)|Verlichting]]. Om in zijn levensonderhoud te voorzien sleep hij brillenglazen en [[lens (optica)|lenzen]] voor microscopen.<ref name=":0">{{Citeer web|url=http://www.canonvannederland.nl/nl/spinoza|titel=Spinoza|bezochtdatum=2022-01-01|werk=Canon van Nederland|taal=nl}}</ref>

Zijn boeken werden op de rooms-katholieke 'Index' van verboden boeken geplaatst, omdat zijn [[historische Bijbelkritiek]] zou leiden tot [[atheïsme]] en [[fatalisme]]. Spinoza was een volgeling en criticus van [[René Descartes]], en een tijdgenoot van [[Nicolas Malebranche]] en [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], eveneens [[rationalisme|rationalisten]] van de vroege [[moderne filosofie]].

Veel van wat over Spinoza's privéleven geschreven is, lijkt verzonnen te zijn om hiaten op te vullen. Desondanks zijn de [[Verhaal|verhalen]] vaak verworden tot [[Legende (volksverhaal)|legendes]]. Alleen wat vermeld is in de inleiding van zijn ''[[Opera Posthuma]]'', in zijn brieven en in officiële documenten, is controleerbaar. Aan de rest mag getwijfeld worden.<ref>Akkerman, F. et al. (1977) Spinoza. Briefwisseling, p. 31.</ref>

== Belang van Spinoza ==
Onder de [[natuurfilosofie|natuurfilosofen]] is Spinoza een radicaal die elke vorm van [[Openbaring (concept)|Openbaring]] of [[profetie]] ontkende en geen andere verklaring accepteerde dan die gebaseerd op de [[rede]].

Hij leverde felle kritiek op de letterlijke uitleg van de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] door zijn tijdgenoten. Ook stelde hij dat de Bijbelse [[Profeet|profeten]] niet namens God spraken, maar gewone mensen waren met [[verbeeldingskracht]]. Hij stelde dat door zijn nieuwe definitie "God" en natuur als oneindige substantie hetzelfde zijn en dat inzicht in de natuur de kennis van het "goddelijke" verhoogt.<ref>Nadler, S. (2008) De ketterij van Spinoza, p. 178.</ref>

Spinoza wordt beschouwd als de grondlegger van het [[Monisme (filosofie)|neutraal monisme]] en de [[dubbel-aspecttheorie]]. Als politiek denker vond hij dat de macht van de staat nooit aan een enkeling toevertrouwd mocht worden, omdat daar misbruik van gemaakt zou worden.<ref>Klever, W. (1995) Een nieuwe Spinoza in veertig facetten, p. 110.</ref> Vanwege zijn grondige kennis van het [[Hebreeuws]]e [[idioom]] en als pionier van de [[historisch-kritische methode]] als wetenschappelijke benadering van de Bijbel is Spinoza van belang geweest voor de [[Bijbelwetenschap]].

== Biografie ==
=== Naam en afkomst ===
Spinoza was van [[Sefardische Joden|Sefardisch-Joodse]] afkomst en werd geboren als Baruch Spinoza ([[Hebreeuws]]:&nbsp; ברוך&nbsp;שפינוזה, [[Latijn]]: ''Benedictus de Spinoza'', [[Portugees]]: ''Bento de Espinosa'' of ''d'Espinosa''). Na 1656 koos hij voor de naam Benedictus de Spinoza. Zijn roepnaam was Bento,<ref name="Steenbakkers">Steenbakkers, Piet (199/2000) Benedictus de Spinoza, een overzicht (1632-1677) In: Filosofie: tweemaandelijks tijdschrift van de Stichting Informatie Filosofie, jaargang 9 nr. 6, p. 4–14</ref> dat in het Portugees ''gezegende'' betekent, hetzelfde als Benedictus in het Latijn, en Baruch in het Hebreeuws. In 1654 nam hij met zijn jongere broer Gabriel de handel in [[zuidvrucht]]en van zijn vader over, onder de naam Bento y Gabriel d’Espinosa.<ref>[https://www.amsterdamsespinozakring.nl/spinoza/leven Spinoza's leven], amsterdamsespinozakring.nl</ref> De bewaarde brieven (alle na 1660) ondertekende hij met Benedictus.<ref name="Steenbakkers"/> De enige werken op zijn naam bij leven, ''Renati Descartes principia philosophiae'' (1662) en de vertaling ''Renatus Des Cartes Beginzelen der wysbegeerte, I en II deel, na de meetkonstige wijze beweezen'' (1664), vermelden Benedictus de Spinoza als auteur.

=== Familie ===
[[Bestand:Vlooienburg, 1625.jpg|thumb|Wijk in Amsterdam waar Spinoza opgroeide. De rechthoek in het midden is Vlooienburg; eronder loopt de Houtgracht (het noorden is onder). Kaart van [[Balthasar Florisz. van Berckenrode]], 1625.]]
[[Bestand:Houtgracht gezien naar de Mozes en Aäronkerk-004.jpg|thumb|De Houtgracht (het latere [[Waterlooplein (Amsterdam)|Waterlooplein]]) rond 1867 (bron: [[Stadsarchief Amsterdam]]). Aan de rechterkade, op [[Vlooienburg]], bevonden zich de synagoge en de school van de gemeenschap Beth Jacob.<ref name="kaartje">Nadler 2018, p. 53 & kaartje t.o. p. 238</ref> Op de achtergrond de 19e-eeuwse [[Mozes en Aäronkerk]] waar de Spinoza's woonden voordat de schuilkerk ontstond.]]
[[Bestand:Beijer, Jan de (1703-1780), Afb 010001000438.jpg|thumb|Jan de Beijer, ''Houtgracht met de [[Zuiderkerkstoren (Amsterdam)|Zuidertoren]] op de achtergrond'', 1757, [[Stadsarchief Amsterdam]]. Rechts op de Houtgracht de Joodse groentemarkt met een groenteschuit; de linkerkade hoort bij Vlooienburg.]]

De [[Sefardische Joden|Sefardische]] familie Spinoza (d'Espinosa in het Portugees) kwam volgens sommige historici uit de plaats [[Espinosa de los Monteros]], bij [[Burgos (Spanje)|Burgos]] in Spanje. Anderen beweren dat zijn familie uit Portugal naar die plaats emigreerde en later naar Portugal terugging.<ref>Brackman, Eli (2009) [https://web.archive.org/web/20121104064735/http://www.oxfordchabad.org/templates/blog/post_cdo/AID/708481/PostID/13512 Why was Spinoza excommunicated?]</ref> Toen de joden die weigerden zich tot het christendom te [[kerstening|bekeren]], uit Spanje werden verdreven, begon een van Spinoza's voorouders een handel over de Spaans-Portugese grens. Omdat Portugal in 1580 werd ingelijfd bij het Spaanse rijk, trokken de [[jodenvervolging|vervolgde]] joden naar het noorden.

Isaac de Spinoza, de grootvader van Baruch, is waarschijnlijk begin jaren 1590 samen met zijn broer Abraham en hun zus Sara naar het Franse [[Nantes]] gevlucht. Ze waren daar actief in de handel en onderhielden ook al contacten met Joods-Portugese kooplui in Amsterdam. Ruim twintig jaar later trokken ze verder noordwaarts, naar Holland. Terwijl Abraham zich in of kort voor 1616 in Amsterdam, aan de Houtgracht, vestigde, belandde Isaac in Rotterdam, waar hij op 9 april 1627 overleed. Hij werd evenals twee schoondochters en twee kleinkinderen op de begraafplaats [[Beth Haim (Ouderkerk)|Beth Haim]] in [[Ouderkerk aan de Amstel]] begraven.<ref>Henriëtte de Bruyn-Kops, 2007, ''A Spirited Exchange: The Wine and Brandy Trade Between France and the Dutch'', p. 282; Nadler 2018, p. 33, 34 (noot 3), 37-38; in het begraafboek van Beth Haim staat bij zijn naam vermeld dat hij vanuit Nantes naar Rotterdam was gekomen.</ref>

Michaël (of Miguel) de Spinosa (ca. 1587/88 – 1649), de zoon van Isaac en de vader van Baruch, werd geboren in het Portugese [[Vidigueira]], enkele jaren voor het vertrek van het gezin naar Nantes. Michaël verhuisde - evenals zijn broer Manuel - rond 1623 van Rotterdam naar Amsterdam, mogelijk op uitnodiging van zijn oom Abraham, die hem met zijn dochter Rachel liet trouwen. Michael en Rachel kregen twee kinderen die geen van beiden levensvatbaar waren. Rachel overleed op 21 februari 1627.<ref>Nadler 2018, p. 38-39</ref> Niet lang daarna hertrouwde hij met Hanna Deborah Senior. Zij was de dochter van de Portugese koopman Henrique Garces, alias Baruch senior, naar wie Baruch Spinoza vernoemd werd, en Maria Nunes, alias Miriam Senior. Haar ouders waren in 1605 in Amsterdam getrouwd. Verder is er vrijwel niets over Spinoza's moeder bekend.<ref>Nadler 2018, p. 37, 39, 43-44</ref>

Intussen was Michaël (al dan niet formeel) de handelspartner van zijn oom Abraham geworden. Hierover kreeg Michaël later, na de dood van Abraham in 1637, onenigheid met Abrahams zoon Jacob. Michaël hield zich vooral bezig met de import van mediterrane producten, zoals vruchten en olie. Om het [[embargo]] van Spanje te omzeilen, maakte hij gebruik van zijn contacten in Nantes.<ref>Nadler 2018, p. 39-41</ref> Hanna Deborah stierf op 5 november 1638 en werd op [[Beth Haim (Ouderkerk)|Beth Haim]] begraven. Het gezin d'Espinosa bestond toen waarschijnlijk uit vijf kinderen: Miriam (1629-1651), Isaac (1631-1649), Baruch (1632-1677), Rebecca en Gabriël. Uit Michaëls derde huwelijk met de veertigjarige Esther de Solis op 28 april 1641 zijn geen kinderen bekend.<ref>Voor data zie [https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/benedictus-de-spinoza-biografie website KB]. [https://web.archive.org/web/20220123210920/https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/benedictus-de-spinoza-biografie Gearchiveerd] op 23 januari 2022.</ref>

=== Jeugd ===
Op 24 november 1632 schonk Hanna Deborah in Amsterdam het leven aan Baruch. De datum is afkomstig van [[Johannes Colerus|Colerus]], een van zijn eerste twee biografen,<ref>De andere biograaf is Jean Maximilian Lucas, een protestantse vluchteling uit Frankrijk, die een bewonderaar van Spinoza was en beweerde hem persoonlijk gekend te hebben (J.M. Lucas: ''La vie et l'esprit de Mr Benoit de Spinosa'', 1719). Colerus (Johannes Köhler) was een lutherse dominee uit Düsseldorf die juist Spinoza's ongelijk wilde aantonen. Hij woonde rond 1700 in hetzelfde huis in Den Haag waar Spinoza enige tijd had verbleven en ontleende veel gegevens voor zijn biografie aan gesprekken met Spinoza's vroegere huisbaas. (Nadler 2018, p. 50-51)</ref> maar er bestaan geen officiële documenten die dit bevestigen. Er is vroeger wel gedacht dat zijn geboortehuis op Vlooienburg stond, op de plaats van de Stopera, maar omdat hij behoorde tot de vrij welgestelde Sefardische Joden uit Spanje en Portugal, is het waarschijnlijker dat hij aan de overkant van de Houtgracht is geboren. In de zijstraten van Vlooienburg woonden vooral de minder gefortuneerde Asjkenazim.<ref>Nadler 2018, p. 50-52 (geboorte), 23-25 & 136 (Asjkenazim)</ref><ref>De vader van Baruch betaalde jaarlijks 130 [[Nederlandse gulden|gulden]] aan huur voor een huis op de Houtgracht, achter de [[Jodenbreestraat (Amsterdam)|Jodenbreestraat]], eigendom van de [[goudleer]]maker [[Willem Kick]]. In: [http://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/indexen/transportakten_voor_1811/zoek/query.nl.pl?i1=1&v1=Wil*&a1=KI*&af1=1&i2=2&p2=p&y2=1620&e2=27&n2=8&z2=1623&x=14&z=a Stadsarchief Amsterdam transportakten]{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>Hij woonde niet op wat nu Waterlooplein 41 is, het zogenaamde ''Tapythuis'', zoals soms wordt aangegeven.</ref>

Baruch kreeg een Joodse opvoeding. Thuis en op straat werd de Portugese taal gebezigd. Gebeden werd er in het Hebreeuws. Op school werd les gegeven in het Spaans, destijds de 'heilige taal' van wetenschap en letterkunde. De leerlingen leerden Hebreeuws door de [[Thora]] te reciteren en delen ervan in het Spaans te vertalen. Hoewel Spinoza het Nederlands goed beheerste, zou het Portugees de taal blijven waarin hij zijn gedachten het beste kon uitdrukken, want zo schreef hij in 1665 in een brief: "[Dat is] de taal, waar met ik op gebrocht ben."<ref>Nadler 1999, p. 63; Nadler 2018, p. 55-56, 72-73; de brief was gericht aan Willem van Blijenbergh</ref><ref>Spinoza's vader sprak waarschijnlijk enigszins gebrekkig Nederlands.</ref>

[[Bestand:Emanuel de Witte - De binnenplaats van de beurs te Amsterdam.jpg|thumb|De [[Beurs van Hendrick de Keyser|Amsterdamse beurs]] bij de Dam in de tijd van Spinoza ([[Emanuel de Witte]], ''[[De binnenplaats van de beurs in Amsterdam]]'', 1653, [[Museum Boijmans Van Beuningen]], [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]])]]

Spinoza's moeder overleed toen hij zes jaar oud was en ze werd begraven op [[Beth Haim (Ouderkerk)|Beth Haim]] in [[Ouderkerk aan de Amstel|Ouderkerk]]. Spinoza stopte met naar school gaan toen hij in 1649, na het overlijden van zijn oudste broer, in het handelsbedrijf van zijn vader ging werken. In 1650 trouwde een zus van Baruch, Miriam, met Samuel de Casseres, een [[rabbijn]]-in-opleiding.<ref>[https://stadsarchief.amsterdam.nl/archieven/archiefbank/indexen/ondertrouwregisters/zoek/query.nl.pl?i1=1&a1=Casseres&x=20&z=a# Ondertrouwregisters Stadsarchief Amsterdam]{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Zij stierf het jaar daarop. Hun zus Rebecca sprong in <!--en trouwde met haar [[zwager]] {{feit|gewoon onwaar}}--> om de verzorging van Miriams pasgeboren kind op zich te nemen.<ref>Nadler, Steven (1999), p. 86.</ref>

In oktober 1652 overleed Michaëls derde echtgenote Ester en in maart 1654 stierf Spinoza sr. zelf.<ref>Akevoth [https://web.archive.org/web/20131202221431/http://www.dutchjewry.net/pig/pig_list.php?goto=9 website dutchjewry.net]; Michael Espinosa (25212), Ester de Soliz (25142), Mirjan (4583), Isaac (25170), Hana (25157), Rachel (25222), Isaak (25168), kind (25055)</ref> Zijn firma had zwaar te lijden gehad onder de [[Eerste Engels-Nederlandse Oorlog]], en was aan het eind van zijn leven bijna [[Faillissement|failliet]]. Baruch nam samen met zijn broer Gabriël de handel in wijn, olijfolie, vijgen en amandelen over, maar de erfenis bleek vooral uit schulden te bestaan. Gabriël zou in 1664 de firma van de hand doen en via [[Barbados]] terechtkomen in [[Jamaica]]. Rebecca vertrok naar [[Curaçao]].

Er zijn enkele officiële documenten bewaard gebleven, waarin verslag wordt gedaan van het conflict dat Spinoza, als vertegenwoordiger van het familiebedrijf, in april en mei 1655 had met de broers Antonij (of Antonio), Gabriel en Isaac Alvares, Portugees-Joodse immigranten uit Parijs die in juwelen handelden en een kloverij hadden op Uilenburg. Omdat Antonij 500 gulden schuldig was aan Spinoza en hij zijn belofte om snel te betalen steeds maar niet nakwam, liet Spinoza hem [[Civiele gijzeling|gijzelen]] in de herberg "De Vier Hollanders" in de [[Nes (Amsterdam)|Nes]]. Antonij nodigde Spinoza uit om de zaak op te lossen, maar toen hij gearriveerd was gaf Alvares hem – volgens de 17<sup>e</sup>-eeuwse bron zonder enige aanleiding – een vuistslag op het hoofd. Het overleg ging toch door en ze kwamen tot een soort regeling. Nadat Spinoza geld was gaan halen om de kosten voor de gijzeling te betalen, werd hij voor de herberg opgewacht door Antonij's oudere broer Gabriel, die hem hardhandig de hoed van het hoofd sloeg. Gabriel raapte de hoed op, gooide hem in de goot en trapte erop. Uiteindelijk beloofde Antonij zijn schulden aan Spinoza te voldoen en zelfs de hoed te vergoeden. De broers bleven hem echter aan het lijntje houden en het is niet bekend of ze ooit iets aan Spinoza hebben betaald.<ref>Nadler 2018, p. 101-103</ref><ref>Klever, W.N.A. (1994) Zicht op Spinoza: twintig tijdschetsen, p. 30-31.</ref>

=== Ontluikende ideeën ===
Op school had Spinoza les gekregen van de rabbijn [[Menasseh Ben Israel]]. Al snel zag hij in dat zowel de [[Talmoed]] als de [[Thora]] "''zozeer de mensengeest verraadt dat de heilige schrift van de joden onmogelijk het werk van God kan zijn''".<ref>Eskens, Erno (2011) [https://www.filosofiemagazine.nl/nl/artikel/27393/baruch-spinoza-god-is-een-oneindige-verzameling.html Baruch Spinoza: God is een oneindige verzameling] filosofiemagazine.nl</ref> Hij noemt ze "''uitvindingen van de menselijke fantasie''". Gaandeweg zette hij zich steeds meer af tegen alle voorschriften, de feestdagen en de [[spijswet]]. De [[rabbijn]]en zagen deze 'godslasterlijke handelingen' met ontzetting aan.<ref>Vloemans, A. (1931) ''Spinoza, de mensch het leven en werk'', Leopold's Uitgevers-Maatschappij</ref>

Spinoza had zich ondertussen bekwaamd in het [[Latijn]] en hield zich bezig met filosofie, moraal en overpeinzingen over de theorie van de [[onsterfelijkheid]] van de [[Ziel (filosofie)|ziel]].<ref>Spinoza stond misschien in contact met [[Adam Boreel]] en met een aantal van zijn medestanders of [[collegianten]], een vrijzinnige stroming, die sinds 1648 op regelmatige basis bijeenkwam. Boreel had een diepgaande studie van het [[jodendom]] gemaakt, met als ultiem doel het bekeren van joden tot het [[protestantisme]]. Daarbij werkte hij samen met [[Menasseh ben Israel]] en [[Juda Leon Templo]] in de Korte Houtstraat. In: J. T. Young (1998), ''Faith, Alchemy and Natural Philosophy: Johann Moriaen, Reformed Intelligencer, and the Hartlib Circle'', p.47.</ref> Hij was sterk beïnvloed door het werk van zijn stadsgenoot [[René Descartes]], die uitgebreid over lichaam en ziel had geschreven. Spinoza bestudeerde ook het werk van [[Gersonides]] over onsterfelijkheid en [[Maimonides]],<ref>Nadler, Steven (1999) p. 138.</ref> een arts en filosoof die in Marokko en Egypte werkte, en een van de belangrijkste joodse geleerden, omdat hij probeerde de Bijbel met de filosofie te verzoenen. Spinoza vond de opvattingen van Maimonides schadelijk en nutteloos.<ref>Spinoza, Baruch; TTP, hoofdstuk 7)</ref><ref>Klever, W. (1995) Een nieuwe Spinoza in veertig facetten, p. 65-68.</ref> Filosofie verbinden met een [[openbaringsgodsdienst]] is een lastige opgave en volgens sommigen onmogelijk. Spinoza loste dit op door de theologie ondergeschikt aan de filosofie te verklaren.<ref>Er was in de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] een relatief grote vrijheid van meningsuiting. Dat leidde tot kritiek in orthodox-gereformeerde kringen. Daarop verordonneerden in 1656 de [[Staten van Holland]] dat de Leidse professoren filosofie en theologie de 'filosofische vrijheid' niet mochten misbruiken en theologie niet mochten vermengen met filosofie. Enkele stellingen van het gedachtegoed van Descartes werden verboden, maar niet alle. In: [https://www.amsterdamsespinozakring.nl/content/blogcategory/7/4/ amsterdamsespinozakring.nl]. [https://web.archive.org/web/20221213083850/https://www.amsterdamsespinozakring.nl/content/blogcategory/7/4/ Gearchiveerd] op 13 december 2022.</ref>

Spinoza verzette zich al in een vroeg stadium tegen het beeld dat God een menselijke gedaante zou zijn, tegen het idee van de [[Predestinatie|uitverkiezing]] van het joodse volk door God en de [[Inspiratie van de Bijbel|goddelijke oorsprong van de Bijbel]].<ref>Volgens Spinoza zou de [[profeet]] [[Ezra (priester)|Ezra]] een belangrijke rol hebben gespeeld bij de samenstelling van het boek [[Genesis (boek)|Genesis]].</ref> Spinoza twijfelde eveneens aan de oorsprong van de [[tien geboden]] van [[Mozes]] en legde veel nadruk op het belang van een [[Deugden en ondeugden|deugdzaam leven]]. De rabbijnen zouden hem volgens sommige schrijvers een pensioen hebben aangeboden als hij afzag van verspreiding van zijn ideeën, maar het is ook mogelijk dat zijn contacten met andersdenkenden een rol speelden,<ref>Brackman, Eli (2009)</ref> en dat de rabbijnen een terugkeer van Spinoza naar de [[synagoge]] verwachtten.<ref>Seeligmann, S. (1933) ''Spinoza Amstelodamensis''. In: Maandblad [[Amstelodamum]], p. 20</ref>

Nog voordat de beruchte ban werd uitgesproken, werd Spinoza door iemand met een [[Ponjaard (dolk)|ponjaard]] aangevallen toen hij uit een theater of de synagoge kwam. Het leek Spinoza volgens zijn biograaf [[Johannes Colerus|Johann Köhler]] (gelatiniseerd: Colerus) raadzaam om Amsterdam te verlaten. Hij vond onderdak ergens aan de weg naar [[Ouderkerk aan de Amstel]].<ref>[https://smnad.philosophy.wisc.edu/New_Website/Blog/Entries/2020/5/1_Who_Tried_to_Kill_Spinoza.html Early Modern Things Random and Remarkable. Who Tried to Kill Spinoza? by S. Nadler]. [https://web.archive.org/web/20201019124759/https://smnad.philosophy.wisc.edu/New_Website/Blog/Entries/2020/5/1_Who_Tried_to_Kill_Spinoza.html Gearchiveerd] op 19 oktober 2020.</ref><ref>Nadler, Steven (1999), p. 158</ref>

=== Cherem: verstoting uit de joodse gemeenschap===
[[Bestand:De Houtgracht gezien in westelijke richting naar de Zwanenburgwal, met uiterst rechts de rooms-katholieke Mozes en Aäronkerk op nummer 59 (ged.).jpg|thumb|Andries Jager, ''De Houtgracht gezien in westelijke richting naar de Zwanenburgwal'', ca. 1867, [[Stadsarchief Amsterdam]]. Rechts de [[Mozes en Aäronkerk]], op de plaats waar in de 17<sup>e</sup> eeuw het ouderlijk huis van Spinoza stond; in het midden van de foto bevond zich vanaf 1639 de eerste gezamenlijke synagoge (Talmoed Tora), waar op 27 juli 1656 de cherem tegen Spinoza werd uitgesproken. Dit was de voorloper van de [[Portugees-Israëlietische Synagoge]] uit 1675.]]
[[Bestand:Ban of Baruch Spinoza, Amsterdam, 27 July 1656, 6 Av 5416.jpg|thumb|De Portugese tekst van de cherem (banvloek) door de Portugees-Joodse gemeente van Amsterdam, 27 juli 1656, 6 Av 5416.]]
[[Bestand:Baruch Espinosa crossed out from pupil list, Ets Haim, Amsterdam, 17th century.jpg|thumb|In de lijst van leerlingen van de school Ets Haim is Baruch Espinosa, zoon van Michael Espinosa, doorgestreept, 17<sup>e</sup> eeuw, Amsterdam. Zijn broer "Ishac" staat er boven.]]
<!-- ander plaatje Ban is mooier? [[Bestand:Spinoza's ban.gif|thumb|De tekst van de banvloek. Bron: archief Portugees-Israëlitische Gemeente, Amsterdam.]]-->

Op 27 juli 1656 werd in de synagoge van de [[Portugees-Israëlietische Gemeente]] aan de Houtgracht de cherem (meestal vertaald als [[Excommunicatie|banvloek]]; zie ook [[anathema]]) tegen "Baruch espinoza" uitgesproken waarmee hij uit de Sefardische gemeenschap werd verstoten.<ref>Dit overkwam onder anderen ook [[Uriel da Costa]] in 1618 in Hamburg en Spinoza's vriend [[Juan de Prado]] in 1657 in Amsterdam.</ref> De Portugese tekst, die bewaard is gebleven in het ''Escamoth'', het register van besluiten en reglementen van de joodse gemeente,<ref>[https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/beroemd/spinoza-ban/ ''Spinoza in de ban'']. Stadsarchief Amsterdam, 23 april 2019; Zie [https://archief.amsterdam/inventarissen/filedetails/334/5.1.1.1.1 ''Register van reglementen en besluiten, 1638 - 1814'']. [https://web.archive.org/web/20221213083836/https://archief.amsterdam/inventarissen/filedetails/334/5.1.1.1.1 Gearchiveerd] op 13 december 2022.</ref> bestond uit drie delen: na de aanklacht waarin Spinoza werd beschuldigd van ''más opinioins e obras'' (verderfelijke ideeën en handelingen), volgde zijn verstoting en vervloeking met teksten uit de Thora. Tot slot kregen de leden van de gemeenschap de waarschuwing dat ze bij Spinoza uit de buurt moesten blijven en geen zaken met hem mochten doen. Ook zijn familieleden mochten geen contact meer met hem hebben of hem op wat voor manier dan ook ondersteunen.<ref name=romein-1977>[https://www.dbnl.org/tekst/rome002erfl01_01/rome002erfl01_01_0019.php ''Benedictus Spinoza'']. Jan Romein en Annie Romein-Verschoor, Erflaters van onze beschaving (1977), p. 423-448. [https://web.archive.org/web/20221213083838/https://www.dbnl.org/tekst/rome002erfl01_01/rome002erfl01_01_0019.php Gearchiveerd] op 13 december 2022.</ref> De verstoting werd uitgesproken door de [[Parnas (jodendom)|parnassim]] van de joodse gemeente, zoals in de Amsterdamse gemeenschap gebruikelijk was.<ref>Nadler 2018, p. 139-150</ref> Spinoza is waarschijnlijk niet zelf bij de uitspraak aanwezig geweest.<ref>Nadler 2018, p. 181</ref>

Het is niet met zekerheid bekend wat precies de reden voor Spinoza's verstoting was. De ongebruikelijke felheid van de formuleringen kan niet alleen veroorzaakt zijn door Spinoza's verwaarlozing van de joodse wetten en zijn omgang met Hollandse vrijdenkers – dat deden er meer, en die mochten na een afkoelingsperiode meestal weer terugkeren. Mogelijk waren er twee belangrijke oorzaken die tot zijn verstoting hebben geleid en die samenhangen met de dubbele beschuldiging van zijn ''horrendas heregias'' (gruwelijke ketterijen) en ''ynormes obras'' (vreselijke daden).<ref>Nadler 2018, p. 151-152</ref>

Het laatste lijkt te verwijzen naar zijn kunstgreep om van de schulden af te komen die hij van zijn vader had geërfd, en zo de beschikking te krijgen over het geld dat zijn moeder hem had nagelaten. Hij had hiervoor een beroep gedaan op een Hollandse wet die bedoeld was om minderjarigen te beschermen. Omdat Spinoza nog net geen 23 jaar was, kon hij zich tot wees laten verklaren en hoefde hij de erfenis van zijn vader niet te accepteren. De Joodse leiders zullen hier woedend over geweest zijn, omdat hij zijn problemen binnen de gemeenschap had moeten oplossen. Bovendien was hij volgens het joodse recht al vanaf zijn dertiende levensjaar volwassen. Verder bracht hij de Joodse gemeenschap letterlijk en figuurlijk in diskrediet.<ref>Nadler 2018, p. 152; zie ook Steven Nadler (2008) De ketterij van Spinoza, p. 50-51</ref>

Terwijl sommige historici denken dat dit de belangrijkste of zelfs enige reden voor zijn verstoting was,<ref>Vooral Odette Vlessing heeft betoogd dat Spinoza's ideeën geen enkele rol hebben gespeeld bij zijn verstoting. Steven Nadler vindt dit onwaarschijnlijk. Nadler 2018, p. 152-154</ref> zijn anderen van mening dat de "gruwelijke ketterijen" wel degelijk slaan op zijn denkbeelden, die in deze tijd begonnen te rijpen en die hij in de jaren erna verder zou uitwerken. Deze ideeën, die hij kennelijk ook in het openbaar uitsprak, kwamen erop neer dat hij de Thora zag als mensenwerk, dat de ziel niet onsterfelijk was en dat het Joodse volk niet een unieke, door God uitverkoren natie was. In 1659 deed een lid van de Spaanse Inquisitie verslag van een gesprek dat hij eind 1658 met Spinoza en Prado in Amsterdam had gehad en dat deze lezing lijkt te bevestigen. Ze zouden hem verteld hebben dat ze vanwege hun ideeën over God, de ziel en de wet uit de Joodse gemeenschap waren verstoten omdat ze "het punt van atheïsme [hadden] bereikt".<ref>Nadler 2018, p. 154-156</ref>

Waarschijnlijk was de cherem ook bedoeld om een voorbeeld te stellen en de eenheid van een gemeenschap die volgens Joodse tradities leefde, te bewaren. Dit was precies het beeld dat ze wilden uitstralen aan hun protestantse gastheer, de stad Amsterdam. Ze beseften dat hun vrijheid en veiligheid alleen gegarandeerd waren als ze geen aanstoot gaven of onrust veroorzaakten met onderlinge conflicten. Ze gaven met de cherem tegen Spinoza het signaal af dat ze een stabiele gemeenschap vormden die onruststokers onder de duim hield, zeker iemand als Spinoza, die ook door de christenen als een ketter zou worden gezien.<ref>Nadler 2018, p. 174-177</ref>

=== Aanslag ===
Reeds in 1697 (20 jaar na de dood van Spinoza) schreef [[Pierre Bayle]] in zijn ''Dictionnaire historique et critique'' over een aanslag op Spinoza's leven; een Jood zou hem met een mes hebben gestoken toen hij een theater verliet. Dit verhaal werd overgenomen door Johannes Colerus in zijn ''Korte, dog waaragtige Levens-Beschryving, Van Benedictus de Spinosa'', waarbij hij opmerkte dat hij een andere versie had gehoord van Spinoza's huisbaas, namelijk dat hij werd aangevallen toen hij de oude Portugese synagoge verliet en alleen zijn kleding beschadigd raakte.

Steven Nadler betwijfelt of het verhaal op waarheid berust. Als het al werkelijk heeft plaatsgevonden, vermoedt hij dat het plaatsvond voor de cherem en waarschijnlijk geen religieuze motivatie had, maar deze in de zakelijke sfeer moet worden gezocht.<ref>Steven Nadler (2019): ''[https://jewishreviewofbooks.com/articles/4991/who-tried-to-kill-spinoza/ Who Tried to Kill Spinoza?]'' op jewishreviewofbooks.com. [https://web.archive.org/web/20230129132224/https://jewishreviewofbooks.com/articles/4991/who-tried-to-kill-spinoza/ Gearchiveerd] op 29 januari 2023.</ref>

=== Leerling van Franciscus Van den Enden ===
Spinoza wilde meer [[Latijn]] leren en ging daarvoor studeren bij de [[Latijnse school]] in Amsterdam van Antwerpenaar en voormalige [[Jezuïeten|jezuïet]] [[Franciscus van den Enden]], die door zijn eerste biografen als Spinoza's filosofische en politieke leermeester wordt genoemd. Door de leerlingen van de school werden klassieke toneelstukken opgevoerd, waarin Spinoza volgens sommige historici mogelijk heeft meegespeeld. Die mening baseren zij op passages uit de ''[[Eunuchus]]'' van [[Publius Terentius Afer|Terentius]] die door Spinoza bijzonder vaak worden aangehaald in zijn ''[[Ethica (Spinoza)|Ethica]]''.<ref>Akkerman, F. (1977) ''Spinoza's tekort aan woorden. Humanistische aspecten van zijn schrijverschap'', p. 9. Mededelingen van het Spinozahuis, Leiden.</ref><ref>Miert, D. van (2005) Illuster onderwijs. Het Amsterdamse Athenaeum in de Gouden Eeuw, 1632-1704, p. 166.</ref> Of Spinoza ook de inhoud van het ''[[Philedonius]]'' kende, is onduidelijk. Het [[allegorie (letterkunde)|allegorische]] toneelstuk werd geschreven door Van den Enden en is op 13 en 27 januari 1657 in de [[schouwburg van Van Campen]] opgevoerd.<ref>Enden, Franciscus van den (1992) Vrije Politieke Stellingen (inleiding [[Wim Klever]]), Wereldbibliotheek, Amsterdam, blz. 21</ref>

=== Lenzenslijper ===
Met het slijpen van [[Lens (optica)|lenzen]] voor [[Microscoop|microscopen]], [[Loep|vergrootglazen]], [[verrekijker]]s en [[Telescoop (optica)|telescopen]] voorzag Spinoza in zijn onderhoud. Het is niet bekend wanneer hij zich het ambacht meester maakte. Met [[Johannes Hudde]] correspondeerde Spinoza over de [[brandpuntsafstand]]. De wis-, natuur- en sterrenkundige [[Christiaan Huygens]], de anatoom en alchemist [[Theodor Kerckring]] en Leibniz roemden de kwaliteit van Spinoza's lenzen.<ref>Huygens, Christiaan (1895) Oeuvres complètes VI, M. Nijhoff, 's-Gravenhage, p. 155</ref>

=== Rijnsburg ===
[[Bestand:Casa espinoza.jpg|thumb|[[Museum Het Spinozahuis|Spinozahuis]] aan de Spinozalaan in [[Rijnsburg]], het latere [[Museum Het Spinozahuis]].]]

Het is niet precies bekend wanneer Spinoza Amsterdam verliet, maar uit zijn correspondentie met [[Henry Oldenburg]] blijkt dat hij in augustus 1661 in [[Rijnsburg]] woonde en dat Oldenburg hem daar toen ook al had bezocht. Spinoza woonde in bij de [[chirurgijn]] Herman Homan in het huis dat later het [[Museum Het Spinozahuis|Spinozahuis]] werd genoemd. Hij sleep hier niet alleen lenzen, maar maakte ook telescopen en microscopen.<ref>Nadler 2018, p. 213-215; zie ook [https://web.archive.org/web/20110724170018/http://www.spinozahuis.nl/main.php?obj_id=97401680 spinozahuis.nl]</ref>

Rijnsburg was in die jaren een plek waar de vrijzinnige [[collegianten]] veel samenkwamen en hij werd opgenomen in hun midden. De vriendenkring rondom Spinoza was klein, maar trouw. In besloten gezelschap werden zijn teksten becommentarieerd. De kring bestond uit de koopman/filosoof Pieter Balling, die werk van Spinoza vertaalde naar het Nederlands; [[Jarig Jelles]], een koopman op de [[Herengracht (Amsterdam)|Herengracht]], die hij al sinds 1654 kende; [[Adriaen Koerbagh]]; [[Johannes Koerbagh]]; Jan Rieuwertsz, de uitgever van Spinoza's werken, die in zijn winkel in de Dirk van Hasseltsteeg onderdak bood aan vrijdenkers; de koopman Simon Joosten de Vries, die hem toegenegen was en een jaargeld verstrekte; de arts en latinist [[Johannes Bouwmeester]]; de arts en schrijver [[Lodewijk Meyer]]; de hoogleraar [[Burchard de Volder]] en de diplomaat [[Coenraad van Beuningen]].

=== Voorburg ===
[[Bestand:Burchvliet in Rijswijk.jpg|thumb|De [[Vliet (Zuid-Holland)|Vliet]] met in de verte [[Hofwijck]], de buitenplaats waar [[Christiaan Huygens]] vaak verbleef. Een eindje verderop woonde Spinoza in het huis van de schilder Tydeman aan de [[Kerkstraat (Voorburg)|Kerkstraat]] in [[Voorburg (Zuid-Holland)|Voorburg]]. Anonieme tekening, 18<sup>e</sup> eeuw, Haags Gemeentearchief.]]
[[Bestand:B. de Spinoza - Letter in Dutch of 3 June 1665 - Brief van 3 juni 1665.png|thumb|Brief 27 van Benedictus de Spinoza aan [[Willem van Blijenbergh]], geschreven in Voorburg op 3 juni 1665.]]
De jaren in Rijnsburg behoorden tot zijn meest vruchtbare. In 1663 kwam het eerste deel van de ''[[Ethica (Spinoza)|Ethica]]'' als manuscript in de handen van zijn Amsterdamse vrienden. Datzelfde jaar verhuisde hij naar [[Voorburg (Zuid-Holland)|Voorburg]], waar hij introk bij de schilder [[Daniël Tydeman]] aan de Kerkstraat. Daar werkte hij verder aan zijn ''Ethica''. Spinoza bestreed ondertussen de opvatting dat hij een atheïst zou zijn, maar slaagde daar niet goed in.<ref>Hij bracht een bezoek aan [[Johan Frederik Schweitzer]], die beweerde goud te hebben gemaakt met behulp van [[lood (element)|lood]].</ref> De in Londen wonende [[Henry Oldenburg]], met wie Spinoza correspondeerde over [[Robert Boyle]] en [[Pierre Gassendi]], werd in 1667 twee maanden opgesloten in de ''[[Tower of London (gebouw)|Tower of London]]''. Verondersteld wordt dat de opsluiting te maken had met zijn contact met Spinoza.<ref>Akkerman, F. et al. (1977) Spinoza. Briefwisseling, p. 41.</ref> [[Adriaen Koerbagh]] bracht in 1669 het boek "''Een Ligt schijnende in duystere Plaatsen''" uit, dat de geest ademt van Spinoza's filosofie. Koerbagh werd voor [[godslastering]] veroordeeld tot tien jaar [[rasphuis (Amsterdam)|rasphuis]] en stierf enkele maanden later.

Spinoza deed een poging om kennis te maken met [[Cosimo III de' Medici]], die in 1667 op rondreis was in de Republiek. De behoudende prins weigerde echter hem te ontmoeten tijdens zijn bezoek in Den Haag bij prins [[Willem III van Oranje|Willem III]].

=== Den Haag ===
[[Bestand:Spinozahuis.jpg|thumb|[[Spinozahuis]], Paviljoensgracht 72 in de [[Jodenbuurt (Den Haag)|Haagse Jodenbuurt]] waar Spinoza in mei 1671 naar toe verhuisde en in 1677 overleed.]]

Eind 1669 of begin 1670 verhuisde Spinoza naar [[Den Haag]]. Hij kreeg kost en inwoning bij een weduwe op de [[Stille Veerkade]], maar toen dit te duur voor hem werd, verhuisde hij begin mei 1671 naar [[Paviljoensgracht]] 72. Hier huurde hij een kamer bij de [[Lutheranisme|lutherse]] schilder Hendrik van der Spyck. Hij zou in dit '[[Spinozahuis]]', dat voorheen eigendom was van [[Jan van Goyen]], tot aan zijn dood blijven wonen.<ref>Nadler 2018, p. 334-335; {{aut|Pierre Bayle; Henri Krop & Jacob van Sluis (red.)}}, ''Over Spinoza'', 2006, p. 89</ref>

Spinoza had ondertussen het ''Godgeleerd-staatkundig Vertoog'', ofwel de ''[[Tractatus theologico-politicus]]'' geschreven, dat in 1670 anoniem werd gepubliceerd. Spinoza pleit hierin onder andere voor [[vrijheid van meningsuiting]] en voor een onafhankelijke rechterlijke macht, bijna een eeuw eerder dan de Franse filosoof [[Montesquieu|Charles Montesquieu]] dit deed.<ref>Scruton, Roger 1986, p. 114-115, 124</ref><ref>Alleen al in 1670 diende de [[Synode]] vijf bezwaarschriften in tegen het vertoog. In: Jan Romein en Annie Romein-Verschoor (1977), p. 438-440</ref>

In het [[Rampjaar 1672]] greep de [[moord op de gebroeders De Witt]] hem zeer aan. Spinoza was dermate geschokt dat hij 's nachts een [[pamflet]] schreef met de titel ''Ultimi Barbarorum'' (jullie zijn de ergste barbaren) met de bedoeling het bij de [[Gevangenpoort (Den Haag)|Gevangenpoort]] op te hangen. Zijn huisbaas, Hendrik van der Spyck, wist hem tegen te houden door de voordeur op slot te draaien. Deze anekdote is bekend dankzij [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] die schreef dat hij Spinoza in 1676 had bezocht en dat ze na de maaltijd de gebeurtenissen uitgebreid hadden besproken.<ref>Nadler 2018, p. 356; Freudenthal, ''Die Lebensgeschichte Spinoza's'', Band 1, Dok. 107</ref>

In het voorjaar van 1673 werd hem een professoraat wijsbegeerte aangeboden aan de [[Ruprecht-Karls-universiteit|Universiteit van Heidelberg]], waar zijn medestander [[Samuel von Pufendorf]] had gedoceerd. Specifiek werd hem gevraagd zich bij de aanstelling te onthouden van het uiten van vooroordelen tegen religies.<ref>Bayle, Pierre (2006) Over Spinoza, (redactie Henri Krop en Jacob van Sluis), p. 88</ref><ref>Die Lebensgeschichte Spinoza, Band 1, Dok. 109,</ref><ref>Israel, J. (2001) Radicale Verlichting, p. 612 en 694</ref><ref>Een zekere Chevreaux had Spinoza bij de keurvorst [[Karel I Lodewijk van de Palts]] aanbevolen als opvolger van Von Pufendorf.</ref> Spinoza bedankte voor de eer en schreef: "... aangezien ik nooit lust heb gevoeld in het openbaar te doceren, kan ik er niet toe komen deze prachtige gelegenheid aan te grijpen, hoewel ik de zaak lange tijd bij mijzelf overwogen heb."<ref>Spinoza, Briefwisseling, vertaald uit het Latijn en uitgegeven naar de bronnen alsmede van een inleiding en van verklarende en tekstkritische aantekeningen voorzien door F. Akkerman, H. G. Hubbeling en A. G. Westerbrink, Amsterdam:  Wereldbibliotheek, 1977, p. 301.</ref>

In datzelfde jaar werd hij volgens zijn biograaf [[Johannes Colerus]] (1647-1707) door de inwoners van Den Haag verdacht van [[spion]]age. Reden was dat hij op uitnodiging van de [[predikant]] en [[luitenant-kolonel]] Stoupa naar de stad [[Utrecht (stad)|Utrecht]] was gereisd, die door de invallende Fransen al een jaar bezet werd. Bij zijn terugkeer vreesde zijn huisbaas dat de bevolking bij Spinoza verhaal wilde komen halen. Volgens deze had Spinoza hem gezegd dat hij in dat geval de bewoners van Den Haag te woord zou staan, al zouden ze hem hetzelfde aandoen als wat de gebroeders De Witt was overkomen.<ref>Colerus. J. (uitgave 1880) Leven van Spinoza</ref>

===Contacten en correspondenten===
{{Zie ook|Zie ook [[Epistolae (Brieven) van Spinoza]]}}
[[Bestand:Spinoza Letter to Leibniz.jpg|thumb|Brief van Spinoza aan [[Leibniz]], 9 november 1671.]]

De Utrechtse arts [[Lambert van Velthuysen]] had kritiek op het godsbeeld van Spinoza. Hij beschuldigde Spinoza van blinde overgave aan het [[Lot (bestemming)|noodlot]].<ref>Kuypers, Etienne L.G.E. (1993) Sporen Van Spinoza, p. 138 [http://books.google.nl/books?id=h2DeTDv0GokC&pg=PA138 Google Boeken]</ref> De God die Spinoza schetste, had geen goddelijke wil. Daardoor was volgens Van Velthuysen niet langer aan God af te meten wat 'goed' en 'kwaad' was. [[Moraal]] en deugdzaamheid werden zo in de waagschaal gesteld en dat had onzekerheden tot gevolg. Ook werd zo volgens Van Velthuysen de waarde van de Bijbel aangetast. Want als God geen moreel oordeel gaf, dan was de Bijbel weinig meer dan [[retoriek]]. Spinoza was niet onder de indruk en stuurde Van Velthuysen een gepeperde brief.<ref>Coppens, Gunther; Theo Verbeek, Han van Ruler e.a. (2004) [http://books.google.nl/books?id=VtNFKFjkYoEC&pg=PA62&lpg=PA62&dq=Van+Velthuysen+Spinoza&source=bl&ots=we1jBCxyvA&sig=510gd-cYSI2GOszAX8BlstdDSVM&hl=nl&sa=X&ei=TR-1T8mFK4eW-wa5vf2JDg&ved=0CFcQ6AEwBg#v=onepage&q=Van%20Velthuysen%20Spinoza&f=false books.google.nl] Spinoza en het Nederlands cartesianisme (redactie Gunther Coppens), Acco, Leuven, p. 61</ref>

Desondanks hielden Spinoza en Van Velthuysen contact. Vanaf 1673 bezochten ze elkaar regelmatig en hielpen elkaar bij het uitbrengen van teksten. Beiden kozen dezelfde kant in het conflict tussen Descartes en de Utrechtse theoloog [[Gisbertus Voetius|Voetius]].<ref>Krop, Henri; Spinoza en het calvinistisch cartesianisme van Lambertus Van Velthuysen (1622-1685) In: Coppens, Gunther; Theo Verbeek, Han van Ruler e.a. (2004), p. 61-78</ref>

In 1674 werd de ''[[Tractatus theologico-politicus]]'' (Theologisch-politiek traktaat) in de Republiek verboden, op last van stadhouder [[Willem III van Oranje|Willem III]].<ref>''[https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/het-leven-van-spinoza-1632-1677 Het leven van Spinoza (1632-1677)]'', Koninklijke Bibliotheek, Den Haag. [https://web.archive.org/web/20220201081929/https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/het-leven-van-spinoza-1632-1677 Gearchiveerd] op 1 februari 2022.</ref>

Spinoza begon een correspondentie met de Duitse natuurkundige en wiskundige [[Ehrenfried Walther von Tschirnhaus|Ehrenfried W. von Tschirnhaus]], die voorheen in Leiden studeerde. [[Jonathan Israel]] stelt dat de discussies tussen beiden over de vrije wil, de motivatie van de mens, [[René Descartes|Descartes]]' wetten van de beweging en andere vraagstukken duidelijk de meest stimulerende waren in de laatste fase van Spinoza's leven.<ref>Von Tschirnhaus kwam bij Spinoza op bezoek en kreeg via Spinoza contact met [[Henry Oldenburg]], de secretaris van de [[Royal Society|Kon. Academie van wetenschappen in Londen]].</ref>

Albert Burgh (1650-1708) schreef als [[Franciscanen|franciscaan]] in [[Rome (stad)|Rome]] op 11 september 1675 Spinoza een brief om hem op zijn [[Rationalisme|rationalistische]] dwalingen en ongeloof in Christus te wijzen. Spinoza's antwoord is beroemd. Onder meer wees hij erop, dat het belachelijk is dat volgens het [[Rooms-Katholieke Kerk|rooms-katholieke geloof]] de mensen die door de [[duivel]] misleid worden, tot in de eeuwigheid verdoemd zouden zijn, terwijl de duivel ongestraft blijft.

In 1676 kwam [[Gottfried Wilhelm Leibniz|Leibniz]] op bezoek. De twee filosofen voerden lange gesprekken, onder andere over het begrip [[Reïncarnatie|zielsverhuizing]] bij [[Pythagoras]].<ref>Leibniz hield zijn bezoek geheim. Hij publiceerde in 1714 een gematigde visie waarin geloof en wetenschap niet met elkaar strijdig zijn.</ref>

Spinoza bewaarde de binnengekomen correspondentie en de kladversies van zijn verstuurde brieven. Zeker achtentachtig brieven zijn bewaard gebleven. In een aankondiging van het project ''Spinozas Web'' werd bekendgemaakt dat er nog zeker 36 brieven van Spinoza zijn gevonden.<ref>''"As compared with other philosophers of the period, Spinoza wrote relatively few letters. In the 1677 Opera posthuma, 75 letters were included, both from and to Spinoza, with the explicit intention to clarify his philosophy. Subsequently, several other letters have been discovered, bringing the total number to 88. Preliminary research has now established that at least 36 more letters can be postulated, and many of them dated exactly. This investigation will also correct the chronology. All this is essential for a future critical edition of Spinoza’s correspondence, as planned by the ‘Groupe de recherches spinozistes’."'' [https://www.academia.edu/6432604/Spinozas_Web_An_Outline_of_the_Research_Project_at_its_Launch_as_from_February_2017 Spinoza’s Web An Outline of the Research Project at its Launch, as from February 2017]</ref>

Hij correspondeerde in ieder geval met de volgende personen:<ref>spinozaweb.org/letters {{Citeer web |url =https://spinozaweb.org/letters |titel =Letters |bezochtdatum =22 mei 2020 |auteur=  |auteurlink = |medeauteurs = |datum = |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200805140440/http://spinozaweb.org/letters|archiefdatum=2020-08-05|dodeurl=nee}}</ref>

{{Kolommen lijst| breedte=15| aantal=3| inhoud=
* [[Pieter Balling]], 1664
* [[Willem van Blijenbergh]], 1664-1665
* [[Johannes Bouwmeester]], 1665-1666, 1673
* [[Hugo Boxel]] Danielsz, 1674<ref>Coppens, Gunther (2004) [http://www.cairn.info/revue-de-metaphysique-et-de-morale-2004-1-page-59.htm Spinoza et Boxel: Revue de métaphysique et de morale] (n° 41), p. 59-72.</ref>
* [[Robert Boyle]], 1663
* [[Albert Burgh (franciscaan)|Albert Burgh]], 1675
* [[Johann Ludwig Fabritius]], 1673
* [[Johannes Georgius Graevius|Johann Georg Graevius]], 1673
* [[Johannes Hudde]], 1666, 1671
* [[Jarig Jelles]], 1667, 1669, 1671, 1673-1674
* [[Gottfried Wilhelm Leibniz]], 1671
* Johan van der Meer, 1666
* [[Lodewijk Meyer]], 1663
* [[Henry Oldenburg]], 1661-1663, 1665, 1675-1676
* [[Jacob Ostens]], 1671
* Jan Rieuwertszn Sr., 1674
* [[George Hermann Schuller, 1674-1676]]
* [[Nicolaus Steno]], 1671
* [[Ehrenfried Walther von Tschirnhaus]], 1674-1676
* [[Lambert van Velthuysen]], 1671, 1675
* Simon Joosten de Vries, 1663
}}

===Persoonlijk leven===
Spinoza is ongetrouwd gebleven. De overlevering vermeldt slechts één geval van mogelijke interesse in het andere geslacht, namelijk voor Clara Maria van den Enden, de manke dochter van zijn leermeester. Volgens zijn eerste biograaf Colerus zou hij meermalen gezegd hebben dat hij met deze meer dan twintig jaar jongere vrouw had willen trouwen.<ref>Zij zou uiteindelijk in het huwelijk treden met Theodor Kerckring.</ref> Colerus' biografie wordt echter niet als geheel betrouwbaar gezien. Tijdgenoot [[Joachim Oudaen]], afkomstig uit Rijnsburg en aldaar bekend met de [[collegianten]], lijkt in een smaadgedicht uit 1683 te impliceren dat Spinoza [[homoseksualiteit|homoseksueel]] was.

Tijdgenoten omschreven Spinoza als een zachtmoedig, rustig en bescheiden mens.<ref name="Steenbakkers, Piet 1999/2000">Steenbakkers, Piet (1999/2000)</ref> Zijn vrienden beschouwden Spinoza als een gelovig mens, zij het erg ondogmatisch.<ref>Wim Klever: De mannen rond Spinoza, pag. 142</ref><ref>Jabbik Veenhuizen: De verlichting als kraamkamer, pag. 46-47</ref>

=== Overlijden ===
[[Bestand:Graf Baruch Spinoza, Nieuwe Kerk, Den Haag, Nederland - 20080906.jpg|thumb|Monument uit 1956 en grafsteen uit 1927 die achter de [[Nieuwe Kerk (Den Haag)|Nieuwe Kerk]] in [[Den Haag]] een van de plekken markeren waar de beenderen van Spinoza mogelijk herbegraven zijn. In het (staande) monument is een blok [[Basalt (gesteente)|basalt]] aangebracht, afkomstig uit het [[Meer van Tiberias]] in [[Israël]], met het opschrift “Amcha” (uw volk).]]

In zijn laatste levensjaren kreeg Spinoza geregeld bezoek van de arts en alchemist George Hermann Schuller. Deze jonge Amsterdamse geneesheer stelde op 6 februari 1677 in een brief aan Leibniz dat Spinoza niet lang meer te leven had, aangezien zijn tuberculose met de dag zou verergeren.<ref>Stein, Ludwig (1890) Leibniz und Spinoza. Ein Beitrag zur Entwicklungsgeschichte der Leibnizischen Philosophie, p. 264-265</ref> Op 21 februari stierf Spinoza, volgens zijn vrienden aan [[tuberculose]].<ref>Spinoza, Benedictus de (1678) Opera Posthuma</ref> Aan deze ziekte leed hij volgens zijn biograaf Colerus zeker al twintig jaar, die schrijft dat hij door zijn ziekte "zeer mager" was.<ref>Colerus, Johannes (1705) Korte, dog waaragtige levens-beschryving, van Benedictus de Spinosa, Uit Autentique Stukken en mondeling getuigenis van nog levende personen, opgesteld., p. 75 (heruitgave 1880, Martinus Nijhoff)</ref> In 1705 sprak Colerus met Spinoza's toenmalige hospes, die vertelde dat hij Spinoza's dood niet had zien aankomen. Spinoza zou niet bedlegerig zijn geweest, liep nog trappen en ze spraken de dag voor zijn dood nog geruime tijd met elkaar. Ook op de ochtend van wat Spinoza's sterfdag zou worden, waren er volgens de hospes geen aanwijzingen voor een naderend einde. Uiteindelijk stierf Spinoza die middag toen zijn arts Schuller op bezoek was.<ref>Colerus, Johannes (1705) Korte, dog waaragtige levens-beschryving, van Benedictus de Spinosa, Uit Autentique Stukken en mondeling getuigenis van nog levende personen, opgesteld., p. 75-77 (heruitgave 1880, Martinus Nijhoff)</ref>

Spinoza werd op 25 februari begraven in een huurgraf in de [[Nieuwe Kerk (Den Haag)|Nieuwe Kerk]] in Den Haag.<ref name="Reijen">Reijen, Miriam van (2019) ''Benedictus de Spinoza 1632 - 1677. Een vrije denker'', p. 29</ref> Voor zijn laatste reis werden zes koetsen ingehuurd.<ref>Köhler, Johannes (1705)</ref> Zijn graf werd na enige tijd geruimd. Vermoedelijk werden zijn overblijfselen, met die van andere graven, verstrooid in de buurt van de kerk. In 1927 werd een grafsteen geplaatst op het terrein waar zijn restanten mogelijk herbegraven zijn. In 1956 volgde op dezelfde plek een monument te zijner gedachtenis.

=== Veiling nalatenschap ===
Al zijn bezittingen werden op 4 november 1677 geveild.<ref name="Reijen"/> De opbrengst bedroeg 430 gulden en dertien stuivers.<ref name="Colerus">Colerus, Johannes (1705) Korte, dog waaragtige levens-beschryving, van Benedictus de Spinosa, Uit Autentique Stukken en mondeling getuigenis van nog levende personen, opgesteld., p. 86-88 (heruitgave 1880, Martinus Nijhoff)</ref> De inventarislijst is bewaard gebleven.<ref name="Reijen"/> Tot de goederen die geveild werden, behoorden instrumenten om glas te snijden, een bed, vier beddenlakens, een sprei, zeven hemden, vijf zakdoeken, twee rode gordijnen, een broek en een Turkse mantel. Ook boeken werden geveild. Zijn zilverwerk bestond uit twee zilveren gespen die twee gulden en tien stuivers opbrachten. Na aftrek van de verkoopkosten resteerden 390 gulden, veertien stuivers en acht penningen.<ref name="Colerus"/>

=== Boekenkast ===
[[Bestand:Estudio espinoza.jpg|thumb|Kast met boeken in het Spinozahuis in Rijnsburg.]]
Spinoza bezat bij zijn overlijden honderdzestig boeken: zessennegentig in het Latijn, zeventien meertalig, zestien in het Spaans, dertien in het Nederlands en tien in het Hebreeuws. De belangrijkste onderwerpen waren taalwetenschap, klassieke en eigentijdse gedichten, theologie, politieke theorie, wiskunde, natuurwetenschap en filosofie.

Spinoza bezat naast alle werken van Descartes en het meetkundig en rekenkundig verzamelwerk [[Elementen (Euclides)|Elementen]] van [[Euclides van Alexandrië|Euclides]], ook een verslag over een reis naar Spanje van de hand van [[Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck]], de [[epigram]]men van [[Marcus Valerius Martialis]], astronomische werken van [[Philippus Lansbergen]], een medisch boek van [[Nicolaes Tulp]] en de [[Institutie (calvinisme)|Institutie]] van [[Johannes Calvijn]].

In het [[Museum Het Spinozahuis|Spinozahuisje]] in Rijnsburg is zijn boekenkast gereconstrueerd. 
 
=== ''Postume werken'' ===
Zijn lessenaar, met daarin zijn voltooide en onvoltooide manuscripten, werd vlak na zijn dood naar de uitgever [[Jan Riewertsz]] gebracht. Vervolgens kwamen allereerst de ''[[Opera Posthuma]]'' (Postume Werken) uit. Er waren twee uitgaven. Een in het Latijn en een in het Nederlands vertaald door [[Jan Hendrik Glazemaker|Jan Hendriksz. Glazemaker]]. De boeken werden in het sterfjaar gedrukt en begin 1678 uitgebracht; de Nederlandstalige uitgave onder de titel ''De Nagelate Schriften van B.d.S.'' Het is in feite een weergave van zijn ''Ethica'', aangevuld met een uitvoerige inleiding die na zijn dood door een van zijn vrienden geschreven werd. Een verbod op publicatie door de [[Staten van Holland en West-Friesland|Staten van Holland]], die het werk ''prophaen, Atheistisch ende blasphemant'' (ontheiligend, goddeloos en godslasterlijk) vonden, heeft de verspreiding niet kunnen tegenhouden.

== Filosofie, theologie, politicologie, psychologie en metafysica ==
[[Bestand:Spinoza Tractatus Theologico-Politicus.jpg|thumb|Titelblad van de ''[[Tractatus Theologico-Politicus]]'' 1670, 1677.]]
[[Bestand:Spinoza Ethica.jpg|thumb|Titelblad van de ''Ethica'', 1677.]]
[[Bestand:Benedictus de Spinoza - Epistolae - title page, 1677.jpg|thumb|Postume brievenuitgave, ''Epistolae'', 1677.]]

Vanaf het midden van de 17<sup>e</sup> eeuw hield intellectueel Europa zich bezig met wat waar is in de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]]. In 1655 publiceerde [[Isaac La Peyrère]] in Amsterdam zijn ideeën over de geschiedenis en trok daarbij de juistheid van de Bijbel in twijfel.<ref>De zonen van [[Adam]] kenden de landbouw en de veeteelt; er moesten dus volgens hem voorgangers zijn geweest. Het Chinese rijk moest al hebben bestaan voor de [[zondvloed]].</ref> [[Athanasius Kircher]] vroeg zich af of er ook vóór de zondvloed [[Regenboog (optica)|regenbogen]] waren. Spinoza hield zich meer op natuurkundige wijze bezig met het verschijnsel regenboog, dat eerst na het ontdekken van de brekingswetten van [[Wet van Snellius|Snellius]] goed verklaard kon worden. In de jaren 1663-1666 sprak Spinoza met [[Christiaan Huygens]] over het verschijnsel, evenals over [[Kans (kansrekening)|waarschijnlijkheid]] en [[kansrekening]].<ref>Spinoza vertelde over Huygens in zijn brieven aan Henry Oldenburg: Nadler 2018, p. 258-259</ref>

Spinoza's denken combineert [[René Descartes|cartesiaanse]] [[Metafysica|metafysische]] en [[Kennistheorie|epistemologische]] principes met elementen uit het oude [[Stoa|stoïcisme]], de middeleeuwse [[scholastiek]] en het joodse rationalisme tot een zeer origineel systeem. Zijn naturalistische opvattingen over God, de wereld, de mens en de kennis dienen om een morele filosofie te funderen, gericht op de controle van de hartstochten, wat leidt tot deugd en geluk.<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/spinoza/ Stanford encyclopedia of Philosophy]. [https://web.archive.org/web/20230523044618/https://plato.stanford.edu/entries/spinoza/ Gearchiveerd] op 23 mei 2023.</ref> Hij beschouwde de mens als een door de natuur begiftigd wezen, dat zelf de vrijheid heeft om zijn talenten al dan niet verder te ontwikkelen.

===Het monisme===
Spinoza vond dat de filosofie van Descartes een groot probleem had. Descartes beschreef het [[dualisme]] met God als oneindige onafhankelijke substantie. Daaronder vielen de eindige substanties van het lichaam (uitgebreidheid) en de geest. Deze stonden los van elkaar, maar in de filosofie van Descartes kwamen ze samen in [[pijnappelklier]] in de [[hersenen]]. Spinoza nam dit idee over, maar liet de eindige lichamelijke en geestelijke substantie vallen binnen de grote oneindige substantie die hij God noemde. Geest en lichaam noemde hij attributen (eigenschappen) van de substantie. Het totaal aantal attributen is oneindig. De mens heeft alleen maar zicht op de uitgebreidheid (het materiële, ofwel het lichamelijke, waar ook het universum onder valt) en de geest (het menselijk bewustzijn). De oneindige substantie noemde Spinoza "natuur". Er is een onderscheid tussen de scheppende natuur (natura naturans) en de geschapen natuur (natura naturata). Zowel het menselijke bewustzijn als het lichaam kunnen worden gezien als goddelijke energie. Dus als je iets doet, dan werken geest en lichaam parallel samen, al is het maar een deel van het hele proces. Zo volgt alles een goddelijk plan. Zo is er ook geen vrije wil. De enige manier om vrijheid te verkrijgen is door je als mens te accepteren wie je bent en jezelf te leren kennen met al je emoties. De rede helpt om de driften van het egoïsme te overwinnen. Dit is een onderdeel van het kennen van God en een toenemend inzicht in de totale samenhang van Gods wil. Het liefhebben van God (amor Dei intellectualis) geeft de mens de ware vrijheid en maakt de mens het gelukkigst<ref>Hans Joachim Störig: Geschiedenis van de filosofie, 25e druk, pag. 314-319</ref>.

=== ''Theologisch-politiek traktaat'' ===
{{Zie hoofdartikel|Tractatus theologico-politicus}}
Het ''[[Tractatus theologico-politicus]]'' (''Theologisch-Politiek Traktaat'') verscheen anoniem tijdens Spinoza's leven in 1670. Hij gaf hierin een van de eerste logische analyses van de Bijbel. Dit werk heeft grote invloed gehad op de [[politieke filosofie]] en het denken over de tolerantie. In het ''Theologisch-Politiek Traktaat'' pleitte Spinoza voor volledige [[vrijheid van meningsuiting]] en [[godsdienstvrijheid]], dit in tegenstelling tot veel van zijn tijdgenoten. Spinoza verdedigde, tezamen met [[John Locke (filosoof)|John Locke]], op principiële gronden de [[tolerantie (maatschappij)|tolerantie]]. Hij schreef het tijdens het [[Eerste Stadhouderloze Tijdperk]] (1650-1672) toen de druk van de [[Orangisme (Republiek)|orangisten]] op de [[staatsen]] toenam. In dat licht spreekt hij zich uit tegen het [[recht van opstand]] en voor behoud van de [[Status quo (toestand)|status quo]]. Spinoza sloot dit boek af met een prijzende beschouwing over de vrijheid die Amsterdam zijn burgers biedt.

=== ''Ethica'' ===
{{Zie hoofdartikel|Ethica (Spinoza)}}
Zijn levenswerk is de [[Ethica (Spinoza)|''Ethica ordine geometrico demonstrata'']]. Het werd na zijn dood uitgegeven in zijn sterfjaar 1677. Hoewel [[ethiek]] het hoofdonderwerp is, begint het werk met een uitgebreide uiteenzetting van Spinoza's [[metafysica]]. In navolging van Descartes ging Spinoza uit van het idee dat de [[wiskunde]] een voorbeeld voor de filosofie is. Maar anders dan Descartes deed, volgt Spinoza in het gehele werk de [[Axiomatische methode|'meetkundige' methode]], in navolging van [[Euclides van Alexandrië|Euclides']] [[Elementen (Euclides)|''Elementen'']]: [[definitie]]s, [[axioma]]'s, [[Stelling (wiskunde)|stellingen]], [[Wiskundig bewijs|bewijzen]] en gevolgtrekkingen.

De ''Ethica'' bestaat uit vijf delen:
# God
# Over aard en oorsprong van de geest
# Over oorsprong en aard der aandoeningen
# Over de menselijke knechtschap of de macht der aandoeningen
# Over de macht van het verstand of de menselijke vrijheid

Spinoza ging ervan uit dat [[God (algemeen)|God]] één ''[[substantie]]'' (oerbeginsel) is, oneindig is en door hem begrepen als datgene wat op zichzelf bestaat en uit zichzelf moet worden begrepen.<ref name="Ethica">Despinoza, Benedictus (1677) ''Ethica ordine geometrico demonstrata''. Wereldbibliotheek, Amsterdam (Vertaling uit 1915 door Nico van Suchtelen).</ref> Het is zijn eigen oorzaak en wordt gelijkgesteld aan de hele natuur dus dode en levende natuur samen, de natuurwetten, de geestelijke wetten en veel meer. De [[attribuut (filosofie)|''attributen'']] (kenmerken) van deze substantie zijn oneindig in aantal. Van dit oneindige aantal attributen kent de mens echter er slechts twee, namelijk ''denken'' en ''uitgebreidheid'' (materie van het lichaam). De afzonderlijke dingen zijn ''[[modus (filosofie)|modi]]'' (uitdrukkingsvormen) van deze substantie.

Om de verschillende rollen van 'natuur' te verduidelijken, onderscheidde Spinoza ''natura naturans'' - de scheppende natuur - en ''natura naturata'' - de geschapen, ontstane natuur.

=== Spinozisme versus atheïsme en theïsme ===
[[Bestand:Titelpagina van ’t Mom-ansicht der Atheistery afgerukt door een verhandeling van den aangeboren stand der menschen.jpg|thumb|Titelblad van ''t'Mom-aensicht der atheistery afgerukt door een verhandeling..... '' is een aanval op het werk van Spinoza door [[Adriaen Verwer]]]] 
Er bestaan meerdere interpretaties over de religieuze opvattingen van Spinoza. Voor sommigen is Spinoza een boegbeeld van het [[atheïsme]], volgens anderen eerder van het [[pantheïsme]]. De basis van zijn stelsel is zijn neutraal [[Monisme (filosofie)|monistische]] godsopvatting. Spinoza had een heel ander godsbegrip dan de drie [[monotheïsme|monotheïstische]] [[religie]]s.
Volgens Spinoza was God niet de schepper van de wereld, maar de wereld een onderdeel van het goddelijke.<ref>Carlisle, Clare [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2011/feb/07/spinoza-philosophy-god-world Spinoza, part 1: Philosophy as a way of life] [[The Guardian (krant)|The Guardian]], 7 februari 2011</ref> Wonderen zijn volgens Spinoza niet het bewijs van goddelijke macht, maar van menselijke [[onwetendheid]]. Spinoza vond dat de aanwezigheid van God niet bewezen wordt door wonderen, maar door de orde in de natuur. Als we de oorzaken van ons handelen niet kennen, spreken we over de [[vrije wil]], maar voor Spinoza was dit een gevolg van onwetendheid. Volgens Spinoza is onwetendheid het voornaamste obstakel bij het nastreven van een deugdzaam leven, niet [[egoïsme]].<ref>Carlisle, Clare [http://www.guardian.co.uk/commentisfree/belief/2011/mar/21/spinoza-ethics-of-the-self?INTCMP=SRCH Spinoza, part 7: On the ethics of the self] [[The Guardian (krant)|The Guardian]], 21 maart 2011</ref> Goed en kwaad moeten volgens hem beschouwd worden als gelijkwaardig aan gezond en ongezond. Overgaan van passiviteit naar activiteit is volgens Spinoza altijd overweldigend, bevrijdend en vreugdevol.

== Invloed van het spinozisme ==
[[Bestand:Bayle dictionnaire 1696.jpg|thumb|Tweede druk van [[Pierre Bayle|Bayles]] Encyclopedie, waarin opvallend veel aandacht werd besteed aan Spinoza. 1702, Rotterdam.]]
[[Bestand:Spinoza in levensgevaar.jpg|thumb|''Spinoza in levensgevaar, te Amsterdam''. Een van de mythes is de overval op Spinoza bij de oude [[Portugees-Israëlietische Synagoge|Portugese synagoge]]. Op de afbeelding staat de nieuwe synagoge, die pas in 1675 in gebruik werd genomen. Uit ''Historie der Joden, vervolg op Flavius Josephus'', 1784.]]

Het genootschap ''[[Nil Volentibus Arduum]]'' (Latijn voor 'niets is moeilijk voor hen die willen') was een roemrucht gezelschap van intellectuelen, opgericht in Amsterdam in 1669, naar het voorbeeld van de ''[[Académie française]]''. Het was mede opgericht om onder de dekmantel van een cultureel gezelschap vrijelijk te kunnen discussiëren over de spinozistische filosofie, die zij wilde verspreiden.

Door wat bekend is geworden als de [[pantheïsmestrijd]], kwam Spinoza's filosofie eind [[18<sup>e</sup> eeuw]] binnen Europa opnieuw in de belangstelling. De Duitse filosoof [[Friedrich Heinrich Jacobi|Jacobi]] schreef in 1785 dat bij leven de in Duitsland zeer bekende schrijver en dichter [[Gotthold Ephraim Lessing|Lessing]] tegenover hem bekend had dat hij een volgeling was van Spinoza's gedachtegoed. Het riep heftige discussies op, met als gevolg dat Spinoza's geschriften invloed hadden op het [[Duits idealisme]] en de Duitse [[Romantiek (stroming)|romantiek]]. Rond 1800 was de belangstelling voor Spinoza's werk dusdanig groot dat er in 1802 voor het eerst een uitgave van zijn verzameld werk gepubliceerd werd.<ref name="Steenbakkers, Piet 1999/2000"/>

Veel grote filosofen na Spinoza, zoals [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]]<ref>Zie {{aut|Sommer, A. U.}}, 'Nietzsche's Readings on Spinoza: A Contextualist Study, Particularly on the Reception of Kuno Fischer', ''Journal of Nietzsche Studies'', '''43''' (2), 2012, pp. 156-184.</ref> en [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]], hebben hem op een voetstuk geplaatst. De Nederlandse schrijver [[Eduard Douwes Dekker|Multatuli]] uitte zijn waardering in de volgende dichtregels:

{{cquote|Zeker ben ik van Spinoza's familie...<br />en heb ik vaders neus niet regt,<br />'k heb toch een hart als hy.|Multatuli<ref>[https://books.google.nl/books?id=BNtHAQAAMAAJ&q=%22en+heb+ik+vaders+neus+niet%22 Brieven: Bydragen tot de kennis van zyn leven, Volume 7]. [https://web.archive.org/web/20230602064039/https://books.google.nl/books?id=BNtHAQAAMAAJ&q=%22en+heb+ik+vaders+neus+niet%22 Gearchiveerd] op 2 juni 2023.</ref>}}

Ook [[Albert Einstein]] bewonderde hem en vond aansluiting bij zijn abstracte godsbeeld.
{{cquote|Ik geloof in de God van Spinoza, die zichzelf openbaart in de wetmatige harmonie van het heelal, en niet in een God die zich bemoeit met het lot en de handelingen van mensen.}}
Dat liet Einstein weten, nadat hij in Rijnsburg het Spinozahuis had bezocht. In 1920 schreef hij een gedicht getiteld "''Zu Spinozas Ethik''".

In de 20e eeuw zijn er twee bloeiperioden van het spinozisme aan te wijzen. De eerste was een Spinozacultus in de [[Weimarrepubliek]], in de [[1920-1929|jaren 20]]. Deze dient gezien te worden in de context van het toenemende [[antisemitisme]]. Bij het begin van de [[Tweede Wereldoorlog]] werd het eerste bloeimoment de kop ingedrukt. In Frankrijk was het werk van Spinoza ook invloedrijk onder een reeks Franse filosofen zoals [[Léon Brunschvicg]] en [[Jean Cavaillès]].<ref>{{aut|Bloch, O.}}, ''Spinoza au XXe siècle'', Presses Universitaires de France, Parijs, 1993.</ref> De tweede periode trad op na die oorlog, toen Spinoza een populair studieobject werd voor de Franse [[marxisme|marxisten]], onder wie [[Louis Althusser]], [[Étienne Balibar]], [[Pierre Macherey]] en de Italiaan [[Antonio Negri]]. Ook in het denken van [[Gilles Deleuze]] en [[Alain Badiou]] is de invloed van Spinoza voelbaar.

== Canon van Nederland ==
Spinoza is in 2007 opgenomen in de [[Canon van Nederland]]. Het is een van de vijftig thema's die niet mogen ontbreken in de geschiedenisles op een Nederlandse [[onderwijs|school]]. Sommige christelijke scholen wilden Spinoza vervangen door een christelijk denker.

<gallery>
<!-- Portret lijkt gefantaseerd en klopt niet met andere portretten [[Bestand:Baruch de Spinoza cover portrait.jpg|thumb|Een vroege gravure van Spinoza. Het onderschrift, in Latijn, zegt:'Jood en Atheïst']] -->
Denhaag kunstwerk baruch de spinoza.jpg|[[Frédéric Hexamer]], ''[[Standbeeld van Spinoza]]'', 1880, Paviljoensgracht 72, Den Haag.
Spinoza-statue-the-hague.jpg|Close-up van het standbeeld in Den Haag.
Spinoza by M.Antokolsky (GRM).jpg|Spinoza door Mark Antokolsky<ref>[blog.despinoza.nl/log/het-spinoza-beeld-van-mark-antokolsky-1843-1902-een-stervende-spinoza.html ''Het Spinoza-beeld van Mark Antokolsky (1843 - 1902); een 'stervende Spinoza'?''].</ref> in de [[Hermitage (Sint-Petersburg)]], 1881.
Spinoza met Lyceum.jpg|[[Hildo Krop]], ''Spinozabeeld voor het [[Spinoza Lyceum]]'', 1959, [[Peter van Anrooystraat]], [[Amsterdam-Zuid]]
Benedictus de Spinoza Rudolf Roth Park tLoo Voorburg.jpg|[[Rudolf Roth]], ''Beeld van Spinoza in Park 't Loo'', 1964, [[Voorburg (Zuid-Holland)|Voorburg]].
Spinoza - Rijnsburg (Katwijk).jpg|Spinoza Rijnsburg (Katwijk) door [[Gerard Brouwer]], 1993.
Spinoza Nicolas Dings Zwanenburgwal Amsterdam.jpg|[[Nicolas Dings]], ''Het [[Spinozamonument]] bij de [[Stopera]]'', 2008, [[Zwanenburgwal]], Amsterdam. Het citaat op de sokkel luidt: ‘Het doel van de staat is de vrijheid’.<ref>[https://web.archive.org/web/20221213081922/https://www.nicolasdings.nl/spinoza/making/spinoza.pdf Toespraken bij onthulling beeld van Nicolas Dings en analyse symboliek monument] (2008) Stichting Spinoza Monument</ref> De [[icosaëder]] staat volgens de kunstenaar symbool voor het denken van Spinoza: het universum als model, geslepen door de menselijke geest.
</gallery>

== Wetenswaardigheden ==
* Naar Spinoza is de [[Spinozapremie]] vernoemd, de hoogste Nederlandse wetenschapsprijs.
* De [[Spinozalens]] is de naam van een internationale onderscheiding die vernoemd is naar Benedictus de Spinoza. De prijs is voor een persoon die zich verdienstelijk heeft gemaakt op het vlak van het denken over de grondslagen van de ethiek.
* Spinoza is gekozen op de 21e plaats van [[de grootste Nederlander]] aller tijden.
* Het portret van Spinoza stond vanaf 30 maart 1972 tot 3 april 1996 op het bankbiljet van duizend [[Nederlandse gulden]].
* De Franse filosoof [[Pierre Bayle]] (1647-1706) beschouwde de [[Geschiedenis van de Chinese filosofie|Chinese filosofie]] als een vorm van spinozistisch atheïsme.<ref>Israel, Jonathan (juli 2007)[https://web.archive.org/web/20150606040602/http://www.eastasia.ntu.edu.tw/chinese/data/200706/1-26.pdf Admiration of China and Classical Chinese Thought in the Radical Enlightenment (1685-1740)] Taiwan Journal of East Asian Studies, Volume 4, nr. 1 (uitgave 7), p. 7.</ref><ref>Israel, Jonathan I. (2011) [http://books.google.nl/books?id=3xP4l0ug3rAC&lpg=PA563&ots=xvvi6NOcqk&dq=Chinese%20philosophy%20Spinozism&hl=nl&pg=PA558#v=onepage&q=Chinese%20philosophy%20Spinozism&f=false Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750-1790] p. 558-574</ref>
* Spinoza is ook de naam van de [[Reguliere Grootloge van België|reguliere vrijmetselaarsloge]] in [[Oostende]], gesticht in 2010 (zie [[lijst van loges in Oostende]]).<ref>Maar vrijmetselarij is niet uit Spinozisme af te leiden.</ref>
* Vermoedelijk is de uitdrukking ''ga zo door en gij zult spinazie eten'' een [[verhaspeling]] van zijn naam en was aanvankelijk "Ga zo door en gij zult Spinoza heten".<ref>[http://blog.despinoza.nl/log/inutilis-scientia-spinozana-101-het-spinoza-verhakken-tot-spinazie.html Inutilis scientia Spinozana &#91;101&#93; Het "Spinoza verhakken tot spinazie"] despinoza.nl, 21 april 2015. [https://web.archive.org/web/20210725082825/http://blog.despinoza.nl/log/inutilis-scientia-spinozana-101-het-spinoza-verhakken-tot-spinazie.html Gearchiveerd] op 25 juli 2021.</ref>
* [[Johannes van Vloten]] is bekend als degene die Spinoza's werk vanaf het midden van de [[19e eeuw]] voor het eerst onder de aandacht van een breder publiek bracht; onder meer door de uitgave (samen met [[Jan Pieter Nicolaas Land]]) van diens ''Verzamelde Werken'' (''Opera Omnia'' in twee delen, 1882-1883). In totaal schreef Van Vloten tussen 1853 en 1883 bijna zestig beschouwingen over Spinoza. Hij had een belangrijk aandeel in het in Den Haag in 1880 oprichten van een standbeeld van Spinoza.
* De Nederlandse dichter [[Herman Gorter]] vertaalde de ''Ethica''.
* Hoewel er veel gravures, schilderijen, bustes en standbeelden zijn die Spinoza verbeelden, is de gelijkenis van de meeste zeer twijfelachtig. Wie ze vergelijkt hoeft geen kunstkenner te zijn om te zien dat ze onmogelijk dezelfde persoon verbeelden. De verschillen in gelaatstrekken zijn te groot om te wijten aan leeftijd, lichaamsgewicht, kapsel en gezondheid van Spinoza en/of talent en artistieke vrijheid van de verschillende portrettisten. Van vrijwel alle portretten staat dan ook vast dat ze na de dood van Spinoza tot stand zijn gekomen, van geen enkel portret staat vast dat het bij zijn leven gemaakt is. Kennelijk is de behoefte om zich een beeld te vormen van hoe Spinoza eruitzag zo groot dat het een vrijbrief is voor artiesten om er op los te fantaseren.<ref>Rudi Ekkart, "Spinoza in beeld: het onbekende gezicht", in: De steen vliegt/''A stone in flight'', Arti & Amicitiae, Amsterdam, 1997, pp 130–160</ref>
* De verbanning van Spinoza uit de Joods-Portugese synagoge blijft tot heden de gemoederen van deze gemeenschap beroeren. Dit bleek uit -het nadien ingetrokken- bezoekverbod voor prof. Melamed, hoogleraar aan Baltimore, door de rabbijn van de synagoge in december 2021. [https://www.nrc.nl/nieuws/2021/12/01/spinoza-expert-toch-welkom-in-portugese-synagoge-a4067600]

== Werken ==
[[Bestand:Principia philosophiae cartesianae.jpg|thumb|Spinoza: ''Renati Des Cartes principiorum philosophiae Pars I, & II, More Geometrico demonstratae'' met Spinoza's ''Cogitata metaphysica'', Johannes Riewerts 1663]]
* [[1660]] - ''[[Tractatus de intellectus emendatione]]''. De Verhandeling over de verbetering van het verstand (onvoltooid). Spinoza onderzoekt hoe men ware kennis kan verwerven. Gepubliceerd in 1677 in de ''Opera Posthuma''.
* ca. 1660-1662 - ''[[Korte Verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand]]''<ref group=kleine-letter>[https://books.google.nl/books?id=dA1VAAAAcAAJ&printsec=frontcover ''"Korte verhandeling van God, de mensch en deszelfs welstand" = Tractatuli deperditi de deo et homine ejusque felicitate, versio Belgica''. Amstelodami, Muller, 1869] op Google Books. [https://web.archive.org/web/20230601201315/https://books.google.nl/books?id=dA1VAAAAcAAJ&printsec=frontcover Gearchiveerd] op 1 juni 2023.</ref> (onvoltooid). Latijnse titel: ''Tractatus de Deo et homine ejusque felicitate''. Twee manuscripten met Nederlandse vertalingen van deze verhandeling werden pas in de 19e eeuw ontdekt. De oorspronkelijke tekst, die in het Latijn was geschreven, is verloren gegaan. Veel in het werk is nog aan Descartes ontleend.<ref>Nadler 2018, p. 219-225, 410</ref>
* 1663 - ''[[Principia philosophiae cartesianae]]'' of ''Renati Descartes principia philosophiae, more geometrico demonstrata'', het eerste boek dat Spinoza zelf publiceert. Deze tekst ontstaat uit de lessen die Spinoza gaf aan zijn leerling [[Casearius]].
* 1663 - ''[[Cogitata metaphysica]]''. Over de theorie van het zijn en zijn verschijningswijzen, God, diens attributen en de menselijke ziel.
* 1664 - ''Renatus Des Cartes Beginzelen der wysbegeerte, I en II Deel, Na de Meetkonstige wijze beweezen door Benedictus de Spinoza Amsterdammer. Mitsgaders des zelfs Overnatuurkundige gedachten, in welke de zwaarste geeschillen, die zoo in't algemeen als in 't byzonder deel der Overnatuurkunde ontmoeten, kortelijk worden verklaart<ref group=kleine-letter>[https://books.google.nl/books?id=SyZmAAAAcAAJ&printsec=frontcover ''Renatus Des Cartes Beginzelen der wysbegeerte, I en II Deel''] op Google Books</ref>. Alles uit 't Latijn vertaalt door [[Pieter Balling|P.B.]], [[:File:Benedictus de Spinoza - Renatus des Cartes Beginzelen der Wijsbegeerte, I en II deel, Na de meetkonstige wijze beweezen.., 1664.pdf|pdf]]
* 1670 - ''[[Tractatus theologico-politicus]]'' (vertaald als: ''Een rechtsinnige theologant, of Godgeleerde staatkunde''<ref group=kleine-letter>[https://www.proquest.com/eebgeo/docview/2090360107?accountid=139415&imgSeq=10 ''Een rechtsinnige theologant, of Godgeleerde staatkunde''] op Early European Books. [https://web.archive.org/web/20230601201217/https://www.proquest.com/eebgeo/docview/2090360107?accountid=139415&imgSeq=10 Gearchiveerd] op 1 juni 2023.</ref>. Bremen : H.J. von der Weyl [= Amsterdam, J. Rieuwertsz], 1694), het Theologisch-politiek traktaat. Spinoza toont aan dat de vrijheid van filosoferen een onmisbaar onderdeel is voor vrede in de staat. Hij gaat in op profetie en wonderen. God spreekt door de profeet en profetie ontleent haar gezag aan het gegeven dat zij door God is geïnspireerd. De profeet bewijst dus niet, maar beweert: hij eist de waarheid voor zich op, zonder deze te ondersteunen met een bewijs. Hij gaat in op de onmogelijkheid van een adequate Bijbelinterpretatie en de scheiding van filosofie en theologie en sluit het traktaat af met een betoog voor de geleidelijke invoering van de democratie.
* 1677 - ''Opera Posthuma'' en ''Nagelate Schriften''<ref group=kleine-letter>[https://www.proquest.com/eebgeo/docview/2090341201?accountid=139415&imgSeq=16 ''De nagelate schriften van B. d. S. Als zedekunst, staatkunde, verbetering van 't verstant, brieven en antwoorden. Uit verscheide talen in de Nederlandsche gebragt''] op Early European Books</ref><ref group=kleine-letter>[https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=spin003nage01 ''Nagelate schriften''] bij DBNL. [https://web.archive.org/web/20230319125625/https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=spin003nage01 Gearchiveerd] op 19 maart 2023.</ref>, met daarin ''Ethica'', ''Tractatus Politicus'', ''Tractatus de Intellectus Emendatione'', ''Compendium Grammatices Linguae Hebreae'' en 75 brieven
** 1677 - ''Ethica''<ref group=kleine-letter>[https://books.google.nl/books?id=7XxVAAAAcAAJ&printsec=frontcover ''"Ethica'', vert. door H. Gorter. 's Gravenhage, Loman en Funke, 1895] op Google Books. [https://web.archive.org/web/20230602064011/https://books.google.nl/books?id=7XxVAAAAcAAJ&printsec=frontcover Gearchiveerd] op 2 juni 2023.</ref> (voluit: ''[[Ethica (Spinoza)|Ethica ordine geometrico demonstrata]]'')<!--::: ''[http://www.despinoza.nl/ethica/spinoza-ethica.pdf Ethica (vert. Dionijs Burger)] [http://www.despinoza.nl/ethica/tekst.html (html pagina)]''dubbelop --> Het werk waarvan Spinoza rond 1665 al een groot deel voltooid had. Die jonge ''Ethica'', door Spinoza eerder aangeduid als ''Mijn Filosofie'', bestond toen nog uit drie delen. Op het moment van publicatie waren dat er vijf geworden. Spinoza geeft vanuit enkele axioma's een [[Monisme (filosofie)|monistische]] [[metafysica]] aan, verklaart de werking van de geest en de aandoeningen en toont de weg naar de gelukzaligheid.
** 1677 - ''[[Tractatus Politicus]]'', het Politiek traktaat. Aan dit werk heeft Spinoza de laatste twee jaren van zijn leven besteed. Sprak hij in het ''Theologisch-politiek traktaat'' nog over het maatschappelijk contract, nu vervangt hij dat door passies, belangen en instellingen.
** 1677 - ''[[Compendium Grammaticae Linguae Hebraeae]]''. Behandelt de [[grammatica]] van het Hebreeuws en vergelijkt deze met het Latijn.
** 1677 - ''[[Epistolae (Brieven) van Spinoza|Epistolae]]''. 75 brieven van Spinoza over zijn filosofie, werk en leven. In vele legt hij moeilijke onderwerpen in zijn filosofie uit.

=== Niet van Spinoza ===
Vroeger werden de volgende titels ten onrechte aan Spinoza toegeschreven.<ref>[https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/onterecht-toegeschreven-aan-spinoza kb.nl ''Onterecht toegeschreven aan Spinoza'']. Geraadpleegd op 26 augustus 2019. [https://web.archive.org/web/20190426105519/https://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza/onterecht-toegeschreven-aan-spinoza Gearchiveerd] op 26 april 2019.</ref>
* Tot 1983 werd het werk "''[[Stelkonstige reeckening van den regenboog]]''" aan Spinoza toegeschreven. [[J. de Vet]] toonde in dat jaar aan dat de auteur [[Salomon Dierquens]] was, een Haagse [[Regenten|regent]].<ref>Vet, J. de (1983) 'Was Spinoza de auteur van Stelkonstige reeckening van den regenboog en van Reeckening van kanssen?' In: Tijdschrift voor filosofie, jaargang 45, p.&nbsp;602-39)''.</ref>
* De ''Reeckening van kanssen. Vraeg-Stucken'' in ''Stelkonstige Reeckening van den regenboog, dienende tot naedere samenknoping der natuurkunde met de wiskonsten'' ('s Gravenhage,: Levyn van Dyck, 1687)
* ''Lucii Antistii Constantis De jure ecclesiasticorum, liber singularis'', werd zowel aan Spinoza toegeschreven als aan [[Pieter de la Court]].

== Literatuur ==
===Kritische uitgaven===
* {{aut|Gebhardt, Carl}} (1925, 1987): ''Spinoza Opera'', Heidelberg, C. Winter in vijf delen, waarvan vier in 1925 en het vijfde in 1987
* Een nieuwe kritische uitgave van het verzameld werk van Spinoza wordt voorbereid door de Groupe de Recherches Spinozistes te Lyon, samen met de universiteiten van [[Rijksuniversiteit Groningen|Groningen]] en [[Universiteit van Macerata|Macerata]].<ref>[http://cerphi.ens-lyon.fr/spip.php?rubrique10 cerphi.ens-lyon.fr Pierre-François Moreau: ''Groupe de recherches spinozistes (GRS)'']. Geraadpleegd op 26 augustus 2019.</ref>

=== Vertalingen ===
==== Brieven====
* {{aut|[[Fokke Akkerman|Akkerman, F.]] & H.G. Hubbeling, A.G. Westerbrink}} (1977) ''Briefwisseling'' (vertaald uit het Latijn en uitgegeven naar de bronnen), [[Wereldbibliotheek]], Amsterdam

====Korte verhandeling====
* {{aut|Akkerman, F. & H.G. Hubbeling, et al.}} (1982) ''Korte geschriften'', Wereldbibliotheek, Amsterdam, bevat onder meer het ''Vertoog over de verbetering van het verstand'', de ''Korte Verhandeling'' en ''Descartes' Beginselen van de wijsbegeerte''.
* {{aut|Knol, Jan}} (2011) ''Spinoza's Korte Verhandeling over God, de mens en zijn geluk'' (hertaling met uitleg + verwijzingen naar de Ethica), Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|Koops, Rikus}} (2012) ''Spinoza's Korte Verhandeling over God, de mens en zijn welstand'' (Nederlandse hertaling met originele Latijnse tekst en vergelijking Ethica), Uitgeverij Parthenon. [http://www.overspinoza.nl ''website auteur over Korte Verhandeling'']

====Theologisch-Politiek Traktaat====
* {{aut|Akkerman, F.}} (1997) ''Spinoza: Theologisch-Politiek Traktaat'' (uit het Latijn vertaald, ingeleid en van verklarende aantekeningen voorzien), Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|D'huyvetters}} (2014) ''Staatkundige verhandeling'', Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|[[Wim Klever|Klever, Wim]]}} (1985) ''Hoofdstukken uit de politieke verhandeling'', Amsterdam
* {{aut|Meyer, W.}} (1901), ''Staatkundig vertoog'', Amsterdam

====Ethica====
* {{aut|Burger, Dionijs}} [https://web.archive.org/web/20160304121055/http://www.spinozahuis.nl/upload/burger/index.shtml ''Zedekunde van Benedictus de Spinoza'']. Vertaling van de ''Ethica''.
* {{aut|Buuren, Maarten van}} (2017) ''Spinoza Ethica. Ethica vertaald, ingeleid, toegelicht en samengevat'', Ambo|Anthos<ref>[https://www.ifilosofie.nl/wp-content/uploads/2018/02/iFilosofie-35-1.pdf ifilosofie.nl recensie Arthur Veenstra: ''Van Buurens Ethica: ontsluiering of versluiering van Spinoza?'' iFilosofie Filosofietijdschrift van de ISVW #35 Februari 2018]. Geraadpleegd op 26 augustus 2019. [https://web.archive.org/web/20190826083058/https://www.ifilosofie.nl/wp-content/uploads/2018/02/iFilosofie-35-1.pdf Gearchiveerd] op 26 augustus 2019.</ref>
* {{aut|[[Wim Klever|Klever, Wim]]}} (1996) ''Ethicom, ofwel Spinoza's Ethica vertolkt in tekst en commentaar'', Eburon, Delft
* {{aut|Krop, Henri}} (2002) ''Spinoza Ethica'' (Nederlandse vertaling met inleiding), Bert Bakker, Amsterdam; ''Spinoza Ethica'' (Nederlandse vertaling met inleiding en Latijnse tekst), negende druk 2017, Uitgeverij Prometheus.
* {{aut|[[Nico van Suchtelen|Suchtelen, Nico van]]}} (1979) ''Ethica'' (uit het Latijn vertaald in het Nederlands, ingeleid en van verklarende aantekeningen voorzien), Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|Corinna Vermeulen}} (2012) ''Spinoza Ethica'' (vertaling; redactie en annotatie met Han van Ruler, nawoord Han van Ruler & Leen Spruit), Boom, Amsterdam<ref>[https://www.boomfilosofie.nl/media/2/9789461057532.pdf Benedictus de Spinoza Ethica Vertaling Corinna Vermeulen]. Eerste 19 bladzijden. Geraadpleegd 26 augustus 2019. [https://web.archive.org/web/20190826131833/https://www.boomfilosofie.nl/media/2/9789461057532.pdf Gearchiveerd] op 26 augustus 2019.</ref>

=== Populaire inleidingen ===
* {{aut|Goldstein, Rebecca}} (2007) ''De onbekende Spinoza'', Atlas
* {{aut|Knol, Jan}} (2006) ''En je zult spinazie eten. Aan tafel bij Spinoza, filosoof van de blijdschap'', Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|Moreau, Pierre-François}} (2004) ''Spinoza en het spinozisme. Een inleiding''
* {{aut|Reijen, Miriam van}} (2008) ''Spinoza. De geest is gewillig, maar het vlees is sterk'', Klement, Kampen
* {{aut|Smilevski, Goce}} (2014) ''Het web van Spinoza'', Anthos, Amsterdam

=== Overzichten ===
[[Bestand:Johannes Colerus - Korte, dog waaragtige Levens-beschrijving, van Benedictus de Spinosa, Amsterdam, 1732 - full text.pdf|thumb|Tekst van Johannes Colerus: Korte, dog waaragtige Levens-beschrijving, van Benedictus de Spinosa, Amsterdam, 1732. In: De waarachtige Verryzenis Jesu Christi uit den dooden, Tegen B. de Spinosa, Amsterdam, 1732]]
* {{aut|Pierre Bayle|Bayle, Pierre}}, {{aut|[[Henri Krop|Krop, Henri]]}} en anderen, ''Pierre Bayle: Over Spinoza. Bezorgd onder redactie van Henri Krop en Jacob van Sluis, vertaald in samenwerking met Louis Hoffman, Gerrit van de'', [https://web.archive.org/web/20210228011103/https://damon.nl/wosmedia/473.pdf damon.nl pdf fragment].
* {{aut|[[Jonathan Bennett|Bennett, Jonathan]]}} (1984), ''A Study of Spinoza's Ethics'', Indianapolis, Hackett Publishing Company
* {{aut|[[Wiep van Bunge|Bunge, Wiep van]]; Krop, Henri; Steenbakkers, Piet en Jeroen van de Ven}} (2011), ''The Continuum Companion to Spinoza'' (naslagwerk)
* {{aut|[[Johannes Colerus|Colerus, Johannes]]}} (1705) ''[https://books.google.nl/books?id=Y5ZVAAAAcAAJ&printsec=frontcover&dq=Levensbeschrijving+van+Spinoza&hl=nl&sa=X  Korte, dog waaragtige Levens-beschrijving, van Benedictus de Spinosa, Uit Autentique Stukken en mondeling getuigenis van nog levende personen, opgesteld.''] (herdruk 1880, Martinus Nijhoff)
* {{aut|Freudenthal, J.}} (1899), ''Die Lebensgeschichte Spinoza's'', Leipzig. Biografie met documenten.
* {{aut|Graaff, F. de}} (1977), ''Spinoza en de crisis van de Westerse cultuur'', Voorhoeve
* {{aut|[[Hubertus G. Hubbeling|Hubbeling, Hubertus G.]]}} (1964), ''Spinoza's methodology'', Assen
* {{aut|Hubbeling, Hubertus G.}} (1977), ''Spinoza's Life: A synopsis of the Sources and Some Documents'', ''Giornale critico della filosofia'' 8 (1977), pp.&nbsp;390-409. Bronnenoverzicht.
* {{aut|Hubbeling, Hubertus G.}} (1989), ''Spinoza'', Ambo
* {{aut|[[Jonathan Israel|Israel, Jonathan]]}} (2001), ''Radicale Verlichting. Hoe radicale Nederlandse denkers het gezicht van onze cultuur voorgoed veranderden'', Uitgeverij Van Wijnen - Franeker - vertaling 2005 van ''Radical Enlightenment''
* {{aut|Israel, Jonathan}} (2023), ''Spinoza. Life and Legacy'', Oxford University Press
* {{aut|Lucas, Jean Maximilien}} (1719), ''[[:File:Jean Maximilien Lucas (died 1697) - La vie de Spinoza par un des ses disciples - Ed. Émile Saisset 1842.pdf|La vie de Spinoza par un des ses disciples]], édition Emile Saisset, 1842
* {{aut|Meinsma, Koenraad Oege (1865 – 1929) }} (1896, 1980), ''Spinoza en zijn kring. Historisch-kritische studiën over Hollandsche vrijgeesten'', Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage, 1896. [https://archive.org/stream/spinozaenzijnkr00meingoog#page/n3/mode/2up archive.org]. Herdruk: Met inleiding van Dr. S.B.J. Zilverberg, HES publishers, Utrecht 1980
* {{aut|Nadler, Steven}} (1999), ''Spinoza. A life'' [http://books.google.nl/books?id=iSe95FJrfeYC&printsec=frontcover&dq=Nadler+Steven,+Spinoza,+a+life&hl=nl&sa=X&ei=Qyr_UNv8GOiPiAez0YCoDQ&sqi=2&ved=0CDEQ6AEwAA books.google.nl], Nederlandse vertaling als ''Spinoza'' (2001, 2007) Olympus, Amsterdam
* {{aut|Nadler, Steven}} (2018), ''Spinoza. A life. Second edition'', Cambridge University Press
* {{aut|[[Jan Romein|Romein, Jan]] en [[Annie Romein-Verschoor]]}} (1977), "Benedictus Spinoza" [https://www.dbnl.org/tekst/rome002erfl01_01/rome002erfl01_01_0019.htm www.dbnl.org] in ''Erflaters van onze beschaving. Nederlandse gestalten uit zes eeuwen'', Querido, Amsterdam, pp.&nbsp;423–448.
* {{aut|[[Kees Schuyt|Schuyt, Kees]]|}}, [https://www.managementboek.nl/code/inkijkexemplaar/9789460034060/spinoza-en-de-vreugde-van-het-inzicht-kees-schuyt.pdf ''Spinoza en de vreugde van het inzicht. Persoonlijke en politieke vrijheid in een stabiele democratie'' p. 1-28], Uitgeverij Balans, inkijkexemplaar managementboek.nl. Geraadpleegd op 13 oktober 2019.
* {{aut|[[Roger Scruton|Scruton, Roger]]}} (2000), ''Spinoza'', Lemniscaat (Nederlandse vertaling; oorspronkelijk bij Oxford University Press, 1986)
* {{aut|Smilevski, Goce}} (2006), ''Conversation with Spinoza'', Northwestern University Press, Chicago
* {{aut|Steenbakkers, Piet}} (2000), ''Benedictus de Spinoza (1632-1677) Een overzicht'', [https://web.archive.org/web/20041204131745/http://www.phil.uu.nl/~piet/Spinoza_overzicht.html web.archive.org]
* {{aut|Tak, W.G. van der}} (1928), ''Bento de Spinoza - Zijn leven en gedachten over de wereld, den mensch en den staat''. Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage
* {{aut|Vaz Dias, A.M.}} en {{aut|Tak, W.G. van der}} (1932), ''Spinoza, mercator & autodidacticus''
* {{aut|Vloemans, Anton}} (1931), ''Spinoza, de mensch het leven en werk'', Leopold's Uitgevers-Maatschappij
* {{aut|[[Theun de Vries|Vries, Theun de]]}} (1972), ''Spinoza - Beeldenstormer en wereldbouwer'', H.J.W. Becht
* {{aut|[[Theo Zweerman|Zweerman, Theo]]}} met medewerking van P. Juffermans (2006), ''Spinoza’s Inleiding tot de filosofie - Ethiek als verhuiskunde'', Boom

=== Speciale onderwerpen ===
* {{aut|[[Antonio Damasio|Damasio, Antonio]]}} (2010) "Het gelijk van Spinoza. Vreugde, verdriet en het voelende brein". Wereldbibliotheek, Amsterdam
* {{aut|[[Herman De Dijn|De Dijn, Herman]]}} (1996) Spinoza, The Way to Wisdom. Purdue University Press, West Lafayette (Ind.)
* {{aut|De Dijn, Herman}} (1999) De uitgelezen Spinoza. (Ingeleid en toegelicht door Herman De Dijn) Boom, Amsterdam / Lannoo, Tielt
* {{aut|De Dijn, Herman}} (2009) Spinoza. De doornen en de roos. Pelckmans
* Gleichmann, Gabi (2013) Het geheim van onsterfelijkheid. Uitgeverij De Geus, Breda.
* {{aut|Jongeneleen, Gerrit H.}} (2008) 'Language and traductology in Spinoza's Short Treatise', in: Lo van Driel & Theo Janssen (eds.), ''Ontheven aan de tijd. Linguïstisch-historische studies voor Jan Noordegraaf bij zijn zestigste verjaardag''. Stichting Neerlandistiek VU & Nodus Publikationen, Amsterdam & Münster, p.&nbsp;55-64.
* {{aut|Klever, Wim}} (1990) Proto-Spinoza Franciscus van den Enden, Studia Spinozana, nr. 6, pp.&nbsp;281– 289.
* {{aut|Klever, Wim}} (1997) Mannen rondom Spinoza, Uitgeverij Verloren, Hilversum
* {{aut|Klever, Wim}} (2005) ''Spinoza classicus'', Damon Budel
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} (1985) 'Spinoza over taal', ''Studia Rosenthaliana'' 19:1, p 10-38.
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} (1986) ''Spinoza and Grammatical Tradition'' (mededelingen vanwege het Spinozahuis, nr. 49) Brill, Leiden
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} (1990) 'Spinoza on the 'Imperfection of Words', in: Peter Schmitter ed., ''Essays towards a History of Semantics''. Nodus Publikationen, Münster, p.&nbsp;55-82.
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} 'Spinoza and the Grammarians of the Bible' In: Jan Noordegraaf, Kees Versteegh & Konrad Koerner (eds), ''The History of Linguistics in the Low Countries'' (1992) John Benjamins, Amsterdam & Philadelphia, p.&nbsp;155-200.
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} 'Vossius, Spinoza (2000) Schultens: The Application of Analogia in Hebrew Grammar'. ''Helmantica: Revista de filología clásica y hebrea'' 51, no 154, p.&nbsp;139-166.
* {{aut|Klijnsmit, Anthony J.}} 'Spinoza’s schooljaren en zijn kennis van het Hebreeuws' In: Lo van Driel & Theo Janssen (eds.), ''Ontheven aan de tijd. Linguïstisch-historische studies voor Jan Noordegraaf bij zijn zestigste verjaardag'' (2008) Stichting Neerlandistiek VU en Nodus Publikationen. Amsterdam & Münster, p.&nbsp;45-54.
* {{aut|Knol, J.}} (2009) Waarom hield Spinoza zijn Korte Verhandeling voor gezien? (mededelingen van het Spinozahuis, nr. 96)
* {{aut|[[Ronald Prud'homme van Reine|Prud’homme van Reine, Ronald]]}}, Moordenaars van Jan de Witt, de zwartste bladzijde van de Gouden Eeuw. [[Arbeiderspers]], Utrecht (2013)
* {{aut|Wolfson, Harry Austryn}} (1934), ''The Philosophy of Spinoza, Unfolding the Latent Processes of His Reasoning''. Harvard University Press

== Zie ook ==
* [[Amsterdamse Spinoza Kring]]
* [[Causa sui]]

== Varia ==
Op de hoek van de Paviljoensgracht en de [[Dunne Bierkade]] te Den Haag, in de nabijheid van het (Haagse) Spinozahuis (er is ook een Spinozahuis in Rijnsburg) ligt een [[steeg]] met de naam [[Spinozapoort]]. Op de houten poort ervan staat de tekst: "Deez' smalle poort leidt onvermoed naar ruimte tot ons geestelijk goed".

== Externe links ==
* www.kb.nl [https://web.archive.org/web/20150305042626/http://www.kb.nl/themas/filosofie/benedictus-de-spinoza kb.nl ''Benedictus de Spinoza'']. Profiel bij de [[Koninklijke Bibliotheek (Nederland)|Koninklijke Bibliotheek]].
* www.rug.nl [https://www.rug.nl/research/portal/files/2640194/Boeken_van_Spinoza.pdf Sluis, J. V., & Musschenga, T. E. (2009). ''De boeken van Spinoza. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen. Universiteitsbibliotheek'']. Inventaris van Spinoza's bibliotheek. Geraadpleegd op 25 juni 2020. 
* dbnl.org {{Citeer web |url=https://dbnl.org/tekst/_zev001199001_01/_zev001199001_01_0027.php |auteur=W.N.A. Klever, met medewerking van J. van Zuylen |titel=Insignis opticus. Spinoza in de geschiedenis van de optica. De zeventiende eeuw. Jaargang 6(1990) |paginas=47-58 |datum= |bezochtdatum=2 juli 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200703162704/https://dbnl.org/tekst/_zev001199001_01/_zev001199001_01_0027.php|archiefdatum=2020-07-03|dodeurl=nee}}
{{Appendix|2=
{{References||2}}
{{references}}
'''Gedigitaliseerde versies van Spinoza's' boeken'''
{{references|group=kleine-letter}}
}}
{{Bibliografische informatie}}
{{Wikiquote}}
{{Wikibooks|Spinoza Ethica|Een samenvatting van de Ethica van Spinoza}}
{{Wikisource auteur|Baruch Spinoza}}
{{Commonscat|Benedictus de Spinoza|Baruch Spinoza}}

{{DEFAULTSORT:Spinoza, Baruch}}
[[Categorie:Benedictus de Spinoza| ]]
[[Categorie:Hebraïcus]]
[[Categorie:Nederlands filosoof]]
[[Categorie:Pantheïst]]
[[Categorie:Rationalistisch filosoof]]
[[Categorie:Neolatijns schrijver]]
[[Categorie:17<sup>e</sup>-eeuws filosoof]]
[[Categorie:Persoon in de Nederlanden in de 17<sup>e</sup> eeuw]]
[[Categorie:Canon van Nederland]]
[[Categorie:Auteur in het publiek domein]]