Line-crosser (Biesbosch)

Voor line-crossers in de Betuwe, zie Line-crosser (Betuwe)

De crossingroutes door de Biesbosch

Line-crosser of liniecrosser is een begrip uit de Tweede Wereldoorlog. Hiermee worden personen bedoeld die vanaf november 1944, tijdens de laatste maanden van de oorlog, een verbinding over de frontlijn tot stand brachten van bezet gebied naar het bevrijde zuiden van Nederland en terug.

Opzet

In het najaar van 1944 werd het zuiden van Nederland bevrijd door het Britse, Amerikaanse, Canadese en Poolse leger. De rivieren de Bergsche Maas, de Amer en het Hollandsch Diep vormden sindsdien een langgerekte frontlijn. Line-crossers waren actief langs het gehele front, van Dodewaard tot aan de Biesbosch. Tot februari 1945 lag het zwaartepunt in de Betuwe.

Vanaf november 1944 werd de Biesbosch door de Duitse bezetter bestempeld als Sperrgebiet nadat het tussen de linies van de Duitsers en de geallieerden kwam te liggen. Vanaf dat moment onderhielden de 'line-crossers', leden van Groep Albrecht, de verbinding.

Vijf ridders MWO

De Biesbosch was een moeilijk begaanbaar en voor buitenstaanders een lastig te navigeren gebied, waardoor het een ideale schuilplaats werd voor onderduikers.Eind 1943 zaten ongeveer 300 personen in het gebied ondergedoken. Het betrof zowel joden, verzetsmensen, mannen die waren opgeroepen voor de Arbeitseinsatz als geallieerde piloten.

Eenentwintig personen waren betrokken bij de crossings; zij maakten 374 oversteken per kano, roeiboot of korjaal. Zij vervoeren zowel materialen, waaronder medicijnen en wapens, als informatie en personen van en naar het bevrijdde deel van Nederland. Enkele bekende line-crossers waren: Arie van Driel en Piet van den Hoek uit Werkendam, Kees van de Sande uit Sleeuwijk en Jan de Landgraaf uit Sliedrecht. Zij werden voor hun verzetsdaden onderscheiden met de Militaire Willems-Orde.

Het mandje dat werd gehesen om te waarschuwen dat er crossers aankwamen

Routes

Er waren twee routes:

• van Werkendam naar Drimmelen: deze ging eerst een stukje over land, dan per kano over het Steurgat, langs de polder Pauluszand naar het eiland Middelste Jannezand en dan langs de Biesboschkant de Amer op. Daar hing tegenover restaurant 't Voske en tegenover de haven van Drimmelen een mand om aan te geven wanneer overgestoken moest worden. De mand werd verder gehesen als er crossers aankwamen.
• van de Sliedrechtse haven via de Helsluis over de Nieuwe Merwede, dan langs de Brabantse Biesbosch om de Amer over te steken naar Lage Zwaluwe.

De routes waren 13 tot 18 kilometer lang.

Monumenten en eerbetonen

Monument in Werkendam

Monument in Lage Zwaluwe

De line-crosser in Werkendam

In Werkendam is een monument opgericht ter nagedachtenis van Arie van Driel (1918-1945) en Kees van de Sande (1905-1945). Beide mannen staan in brons op een natuurstenen sokkel. Het meer dan levensgrote beeld is gemaakt door beeldhouwer Niek van Leest. Op de plaquette staat:

"DE LINE-CROSSER"
Ter herinnering aan de verzetsstrijders
die via de Biesbosch en Merwede
van 6 november 1944 tot 5 mei 1945
ter boot de verbinding onderhielden
tussen bezet en bevrijd Nederland.
Twee van hen gaven hun leven:
A.v.Driel en K.P.v.d.Sande, gefusilleerd 30 april 1945.

Monument voor de line-crossers bij Hank

Nabij Hank (aan de A27) heeft Prins Bernhard op 5 oktober 1960 een monument onthuld waarop een beeltenis staat van de twee verzetshelden Arie van Driel en Kees van de Sande. De gedenkplaat is gemaakt door kunstenaar Jacques van Poppel.

De line-crosser in Lage Zwaluwe

Het monument in Lage Zwaluwe is gemaakt door Niek van Leest. Het bronzen beeld werd in 1977 onthuld door prins Bernhard. Niet ver van dit monument staat een zuil (in 1977 verplaatst naar de huidige locatie aan de oever van de Amer), afkomstig van de kloosterkapel van de Zusters van het Allerheiligste Hart van Jezus te Moerdijk die tijdens de Tweede Wereldoorlog werd verwoest.

Deze zuil uit een door de vijand verwoeste kerk in onze gemeente,
getuigt thans hier van de onverwoestbare liefde voor vrijheid,
vorstenhuis en vaderland van de Line Crossers
die over deze haven tussen november 1944 en mei 1945
driehonderd-vierenzeventig maal de frontlijn doorbraken.

Het "Crossline"-monument in Sliedrecht

Het "Crossline"-monument in Sliedrecht werd gemaakt door Hans Bayens (1924-2003) en in 1966 onthuld door prins Bernhard.

Ter herinnering aan de Crossline

De Crossline heeft een belangrijke rol gespeeld in de Tweede Wereldoorlog. Er was in de jaren '44-'45 een route tussen Sliedrecht en Lage Zwaluwe, waarlangs mensen, medicijnen en informatie werden vervoerd. De Crossers voeren met kano's en roeiboten onder het oog van de Duitsers en waagden hun leven voor de vrijheid van ons land. We hopen dat die vrijheid nooit meer in gevaar zal komen.

Monumenten voor de boeren

In 2017 werden in Werkendam en Drimmelen monumenten onthuld als eerbetoon aan de boeren uit de Biesbosch, die onderduikers, gestrande Engelse piloten en Joden hebben opgevangen en Duitse krijgsgevangenen te eten gaven.

Canon van Altena

In 2024 werd het verhaal van de line-crossers in de Biesbosch opgenomen in het Canon van Altena.

Media

In 2015 is er een film en in 2019 een theatervoorstelling gemaakt over de crossings door de Biesbosch. Beiden hebben de titel Biesbosch onder vuur gekregen. De première van de film is gedaan op locaties rond de Biesbosch, de theatervoorstelling werd gespeeld in de Biesbosch op de Hofmansplaat.

Bronnen, noten en/of referenties