Monarchie

Uit Wiki Raamsdonk
Versie door Colani (overleg | bijdragen) op 14 nov 2024 om 10:09 (→Territoriale evolutie 1789–heden)
(wijz) ← Oudere versie | Huidige versie (wijz) | Nieuwere versie → (wijz)
Monarchieën in de wereld
■ Semi-constitutionele monarchie
■ Commonwealth realms (constitutionele monarchieën in personele unie)
■ Subnationale monarchie

Een monarchie is van origine een regeringsvorm waarbij de macht bij één persoon berust, de monarch.

Het woord is een samenstelling van de Griekse woorden monos, μόνος, (alleen) en archein, ἄρχειν, (heersen). In de Oudheid waren tegenhangers van de monarchie, politeia en aristocratie. Tegenwoordig is de tegenhanger van de monarchie een republiek (van Latijn: 'res publica', d.i. 'zaak, publiek'), een regeringsvorm waarbij de gehele macht steeds voor een beperkte tijd wordt opgedragen aan een of meer personen, die niet een vorstentitel dragen. In een monarchie is het leiderschap erfelijk, behalve in Maleisië en Vaticaanstad.

Soorten monarchieën

Monarchieën worden verdeeld in absolute monarchieën en constitutionele monarchieën. In een absolute monarchie is de macht van de monarch 'absoluut', wat wil zeggen dat deze een onbeperkte regeermacht heeft. Er zijn tegenwoordig nog zeven absolute monarchieën: Brunei, Oman, Saoedi-Arabië, Swaziland, Vaticaanstad, de Verenigde Arabische Emiraten en Qatar. In een constitutionele monarchie is de rol van de monarch vastgelegd in de grondwet, wat meestal inhoudt dat de wetgevende macht bij het parlement ligt en de monarch enkel nog uitvoerende macht heeft.[1] Soms heeft ook de monarch nog steeds een grote rol, in andere gevallen, bijvoorbeeld in Zweden, heeft deze slechts een ceremoniële functie (het Zweedse model).

In een kiesmonarchie wordt het staatshoofd gekozen door een kleine groep aristocraten, meestal uit hun eigen midden. Maleisië en Vaticaanstad zijn hedendaagse kiesmonarchieën. In Maleisië hebben negen van de dertien deelstaten erfelijke vorsten, die elke vijf jaar uit hun midden een koning kiezen (zie specifiek de politiek van Maleisië). In Vaticaanstad verkiezen de kardinalen uit hun midden een nieuwe paus als de vorige is overleden of heeft geabdiceerd; de paus bepaalt welke bisschoppen hij promoveert tot kardinaal. Historische voorbeelden van gekozen monarchen waren de koningen van Duitsland en Polen.

In het graafschap of hertogdom heerst de leider van dit gebied, de graaf c.q. hertog, over het rijk of de unie. Het leiderschap is ook erfelijk. In deze unie werken de graven c.q. hertogen samen.

Rechtvaardiging van monarchieën

In de middeleeuwse staatsleer werd de monarchie gerechtvaardigd vanuit de gedachte dat de soevereiniteit van de vorst van God gegeven was. Gezag daalt in die visie van boven naar beneden, van het bovennatuurlijke gezag, naar het koninklijke en verder.

Tijdens de verlichting en de Franse Revolutie werd deze gedachte fundamenteel ter discussie gesteld en vervangen door het idee van volkssoevereiniteit. Het volk is soeverein, maar laat zich vrijwillig besturen door een parlement en regering. Deze gedachte leidde op den duur tot de afschaffing van verschillende monarchieën en/of tot de omzetting van absolute monarchieën in constitutionele monarchieën in de 19e eeuw.[1] Een constitutionele monarchie is aan de grondwet gebonden, maar niet per definitie democratisch. Het Duitse Keizerrijk (1870-1918) had een grondwet en een parlement, maar de meeste macht lag nog bij de keizer. Het Verenigd Koninkrijk daarentegen heeft wel een parlementaire staatsvorm, maar heeft nooit een grondwet gehad.

De Eerste Wereldoorlog leidde tot de ondergang van drie belangrijke dynastieën. De keizerrijken Duitsland, Oostenrijk en Rusland werden republieken.

Overzicht moderne Europese monarchieën

Zie monarchieën in Europa voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Regeerperioden 1900–heden

  • Wit geeft aan dat betreffend land in betreffende periode (in ieder geval de facto) een republiek was.
  • Indien een vorst geen eigen veld heeft, maar slechts een streepje, dan heeft hij in de periode 1900-2000 slechts in één jaar geregeerd.
  • De vorsten in het Duitse Keizerrijk zijn (afgezien van de keizer zelf) niet opgenomen.

<timeline> ImageSize = width:850 height:650 PlotArea = left:100 right:30 bottom:20 top:5 AlignBars = late

Colors = 

id:geel value:rgb(0.9,0.9,0.5) # geel (niet erg geel, wel zichtbaar)
id:rood value:rgb(1,0.7,0.7) # licht rood
id:groen value:rgb(0.7,1,0.7) # licht groen
id:blauw value:rgb(0.7,0.7,1) # licht blauw
id:paars value:rgb(1,0.7,1) # licht paars

Period = from:1900 till:2025 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1900 ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1900

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10

PlotData= 

align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

bar:Albanië color:geel

from: 1939 till: 1943 text:Vic. Em. III
from: 1928 till: 1939 text:Zog
from: 1914 till: 1914 text:Wilhelm zu Wied

bar:België color:rood

from: 2013 till: 2024 text:Filip
from: 1993 till: 2013 text:Albert II
from: 1951 till: 1993 text:Boudewijn
from: 1934 till: 1951 text:Leopold III
from: 1909 till: 1934 text:Albert I
from: 1900 till: 1909 text:Leopold II

bar:Bulgarije color:groen

from: 1943 till: 1946 text:Simeon II
from: 1918 till: 1943 text:Boris III
from: 1900 till: 1918 text:Ferdinand

bar:Denemarken color:blauw

from: 2024 till: 2024 text:Frederik X
from: 1972 till: 2024 text:Margaretha II
from: 1947 till: 1972 text:Frederik IX
from: 1912 till: 1947 text:Christiaan X
from: 1906 till: 1912 text:Fr. VIII
from: 1900 till: 1906 text:C. IX

bar:Duitsland color:paars

from: 1900 till: 1918 text:Wilhelm II

bar:Finland color:geel

from: 1918 till: 1918 text:Frederik Karel van Hessen

bar:Griekenland color:rood

from: 1964 till: 1973 text:Constantijn II
from: 1947 till: 1964 text:Paul I
from: 1935 till: 1947 text:George II
from: 1922 till: 1924 text:G. II
from: 1920 till: 1922 text:
from: 1917 till: 1920 text:Alex.
from: 1913 till: 1917 text: 
from: 1900 till: 1913 text:George I

bar:  color:rood #   zorgt voor tweede regel, om wille van de vele koningen
from: 1964 till: 1973 text:
from: 1947 till: 1964 text:
from: 1935 till: 1947 text:
from: 1922 till: 1924 text:
from: 1920 till: 1922 text:Con. I
from: 1917 till: 1920 text:
from: 1913 till: 1917 text:Con. I
from: 1900 till: 1913 text:

bar:Hongarije color:groen

from: 1916 till: 1918 text:Karel I
from: 1900 till: 1916 text:Frans Jozef I

bar:Italië color:blauw

from: 1946 till: 1946 text:Umberto II
from: 1900 till: 1946 text:Victor Emanuel III
from: 1900 till: 1900 text:U. I

bar:Joegoslavië color:paars
from: 1934 till: 1945 text:Peter II
from: 1921 till: 1934 text:Alexander
from: 1918 till: 1921 text:Peter I

bar:Kroatië color:geel

from: 1941 till: 1943 text:Tomislav II

bar:Liechtenstein color:rood

from: 1989 till: 2024 text:Hans Adam II
from: 1938 till: 1989 text:Frans Jozef II
from: 1929 till: 1938 text:Frans I
from: 1900 till: 1929 text:Johannes II

bar:Litouwen color:groen

from:1918 till: 1918 text:Mindaugas II

bar:Luxemburg color:blauw

from: 2000 till: 2024 text:Hendrik
from: 1964 till: 2000 text:Jan
from: 1919 till: 1964 text:Charlotte
from: 1912 till: 1919 text:Maria A.
from: 1905 till: 1912 text:Wil. IV
from: 1900 till: 1905 text:Adolf

bar:Monaco color:paars

from: 2005 till: 2024 text:Albert II
from: 1949 till: 2005 text:Reinier III
from: 1922 till: 1949 text:Lodewijk II
from: 1900 till: 1922 text:Albert I

bar:Montenegro color:geel

from: 1900 till: 1918 text:Nicolaas

bar:Nederland color:rood

from: 2013 till: 2024 text:Willem-Alexander
from: 1980 till: 2013 text:Beatrix
from: 1948 till: 1980 text:Juliana
from: 1900 till: 1948 text:Wilhelmina

bar:Noorwegen color:groen

from: 1991 till: 2024 text:Harald V
from: 1957 till: 1991 text:Olaf V
from: 1905 till: 1957 text:Haakon VII
from: 1900 till: 1905 text:Oscar II

bar:Oostenrijk color:blauw

from: 1916 till: 1918 text:Karel I
from: 1900 till: 1916 text:Frans Jozef I

bar:Portugal color:paars

from: 1908 till: 1910 text:Em. II
from: 1900 till: 1908 text:Karel I

bar:Roemenië color:geel

from: 1940 till: 1947 text:Michaël I
from: 1930 till: 1940 text:Carol II
from: 1927 till: 1930 text:Michael I
from: 1914 till: 1927 text:Ferdinand I
from: 1900 till: 1914 text:Carol I

bar:Rusland color:rood

from: 1900 till: 1917 text:Nicolaas II

bar:Servië color:groen

from: 1903 till: 1918 text:Peter
from: 1900 till: 1903 text:Alex.

bar:Spanje color:blauw
from: 2014 till: 2024 text:Felipe VI
from: 1969 till: 2014 text:Juan Carlos
from: 1947 till: 1969 text:(nominale monarchie)
from: 1900 till: 1931 text:Alfons XIII

bar:VK color:paars

from: 2022 till: 2024 text:Charles III
from: 1952 till: 2022 text:Elizabeth II
from: 1936 till: 1952 text:George VI
from: 1936 till: 1936 text:Ed. VIII
from: 1910 till: 1936 text:George V
from: 1901 till: 1910 text:Ed. VII
from: 1900 till: 1901 text:Vic.

bar:Zweden color:geel

from: 1973 till: 2024 text:Karel XVI Gustaaf
from: 1950 till: 1973 text:Gustaaf VI Adolf
from: 1907 till: 1950 text:Gustaaf V
from: 1900 till: 1907 text:Oscar II

</timeline>

Territoriale evolutie 1789–heden

■ Monarchieën
■ Republieken
■ Kerkelijke landen

Zie ook

Overgenomen van "https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Monarchie&oldid=144708"