Cultuurhistorie van de Biesbosch

Zie ook: Biesbosch

Ontstaan Biesbosch

Afbeelding 1: Reconstructie van de Groote Waard voor de Sint Elisabethsvloed

We kennen allemaal het verhaal omtrent het ontstaan van de Biesbosch. Er zijn de zogenaamde legendes die u allemaal al wel eens gehoord zult hebben, zoals over het kind Beatrijs dat in een biezenmandje, samen met een kat die de mand voortdurend in evenwicht wist te houden, voortgestuwd werd door de golven en bij de muren van Dordrecht aankwam en gered werd. Ook het verhaal van de 72 verdronken dorpen en de 100.000 mensen die omgekomen zouden zijn in de golven is een dergelijke legende.

Laten we eens een paar zaken gaan ontrafelen.

Groote Waard

De Groote Waard was de naam voor twee verschillende begrippen die vaak door elkaar gehaald worden.

• Polder “Groote Waard”: Bij Geertruidenberg lagen de twee polders “de Venen beneden den Bergh” en “de Venen boven den Bergh” die samen de polder “Groote Waard” vormden. Deze polders werden door de rivier de Donge gescheiden. De noordgrens van deze beide polders werd gevormd door de Oude Maas.

-

• Hoogheemraadschap "de Groote Waard": een grote bestuurseenheid voor waterbeheer.
  
  Het hoogheemraadschap omvatte een aantal polders met hun eigen dijken en eigen dijkgraven en heemraden, waaronder het Land van Putten en Strijen in het westen, de Tiesselenswaard in het noordwesten, de Dordtse waard in het noorden met o.a.
  
  Dordrecht, Sliedrecht en Werkendam en de polder Groote Waard. Deze polders waren allemaal op zich zelf staande gebieden binnen Holland. Zo was de Land van Heusden in 1296 nog leengoed van de Graaf van Kleef en kwam in 1357 naar de Graaf van Holland.
  
  De Tiesselenswaard had, net zo als de Groote Waard, in 1282 als Heer Floris V, Graaf van Holland. De heerlijkheden Putten en Strijen hadden ook hun eigen bestuur. De vorming van het Hoogheemraadschap en de inpoldering van dit gebied gebeurde tussen 1203-1222 door Graaf Willem I van Holland die zich erg interesseerde voor waterstaatszaken. Dit hele gebied werd door een buitendijk omgeven en stond onder het toezicht van het Hoogheemraadschap "De Groote Waard". Het was de Graaf van Holland die de dijkgraaf aanstelde van dit Hoogheemraadschap. De Dijkgraaf moest zijn rekening van inkomsten en uitgaven doen bij de tresorier (penningmeester)

van de graaf en aan de Grafelijke raad, zijnde het hoogste rechtscollege.
De Groote of Zuidhollandse Waard voor 1421.

• Ondergang Groote Waard
  

(zie bijlage bij 6) Om tot de bloei te komen die men aan het Hoogheemraadschap “Groote Waard” toeschrijft, moet het gedurende een lange periode betrekkelijk rustig geweest zijn, gevrijwaard van oorlogen en overstromingen. In de periode na 1375 ging het verkeerd.

Alleen al in de eerste 20 jaren van de 15^e eeuw waren er al vier grote dijkdoorbraken geweest. Inmiddels was men al lang in de Hoekse en Kabeljauwse twisten verwikkeld geraakt en de mannen hadden hun hoofd meer bij de oorlogvoering dan bij de bescherming van land en volk. De dijken raakten dan ook langzaam maar zeker in verval en dijkdoorbraken bleven niet uit. Een andere bedreiging voor de dijken werd gevormd door de hebberigheid van de mens naar het witte goud uit die tijd, namelijk het zout.

Zoals al blijkt uit de namen van de polder rond Geertruidenberg, “De Venen”, bestond de grond in het zuidwesten van het gebied uit veen. Veen werd vroeger afgegraven voor brandstof, turfwinning. In deze omgeving was het zoutgehalte heel hoog in de turf en zout was een heel kostbaar product in die tijd. Het was één van de weinige manieren om vlees en groenten langer houdbaar te maken. Dordrecht was een belangrijk centrum in de zouthandel.
Dit vormde een belangrijke bedreiging. Zout werd gewonnen uit en nabij de rond de polders aangelegde dijken. Natuurlijk werd ook in die tijd wel onderkend dat het "moeren", zoals het zout delven werd genoemd, niet bevorderlijk was voor de sterkte van de dijken. Er werd in 1375 een verbod uitgevaardigd om binnen een afstand van 4 mijlen (4 x 1600 meter) van de dijk te moeren, maar het kwaad was eigenlijk al geschied en de zucht naar geld te groot. Het zou nog tot 1477 duren voor Maria van Bourgondië het moeren werkelijk verbood. Voor de “Groote Waard” was dat mosterd na de maaltijd. Een zware storm en vloedgolf hadden op St. Elizabethsdag 1421 de waard al van de kaart geveegd. De Biesbosch was bijna geboren.

De gevolgen

De gevolgen van de stormvloed waren enorm. Niet alleen voor dit gebied zoals wel eens gedacht wordt. Het ernstigste werd Zeeland getroffen - met name de Beverlanden, Tholen en Schouwen. Maar ook Voorne en Putten, het IJgebied bij Amsterdam, de Zaanstreek en Waterland leden een enorme schade. Het dorp Petten verdween deels in de golven net zo als Enkhuizen.
In Tiel stormden de daken van de huizen. De ravage was compleet en de ontreddering langs de hele Noordzeekust groot. Het was dus niet alleen deze streek waar zorg en aandacht naar uit moest gaan. Als je je realiseert dat men met de mogelijkheden van vervoer, transport en communicatie uit de 20^ste eeuw 10 maanden nodig had om de 67 grote stroomgaten te dichten in Zeeland na de ramp van 1953, in combinatie met 11.500 mensen en al het beschikbare materieel, dan is het te begrijpen dat men in 1421 niet wist waar te beginnen.

Schilderij Sint Elizabethsvloed (collectie Rijksmuseum)

Op diverse plaatsen in de omgeving begaven de dijken het en 42.500 ha land in de Groote Waard liepen onder. Volgens de schrijver van de Cronicon Tielense die toen leefde, zijn er 2.000 mensen in dit gebied omgekomen. Een geloofwaardig aantal. De 100.000 slachtoffers die genoemd worden, samen met de 72 dorpen die verdwenen zouden zijn, werden pas ten tonele gevoerd in de in 1517 verschenen Divisiekroniek van Aurelius. Met de gemiddelde levensverwachting van 50 jaar voor de mens zitten er dus al diverse generaties tussen de ramp en het verschijnen van deze wiki. Het is geen verhaal meer "uit de eerste hand".

Reinier Snoy, een tijdgenoot van Aurelius, beschreef in zijn boek Annales dat men wel met de herbedijking van de 16 ondergelopen dorpen van de Waard was begonnen en zelfs al bijna geslaagd was, maar dat o.a. door de gierigheid van de penningmeesters de dijkwerkers geen loon kregen en dus wegbleven. De Graaf van Holland was overtuigd van het belang van dijkherstel en deed daar zijn uiterste best voor. Mensen die weigerden mee te werken, mochten zelfs zonder pardon gedood worden. Maar als Dordrecht in 1420 nog Geertruidenberg plat brandde, mag je dan in 1422 verwachten dat men geld uitlegt voor het herstellen van elkaars waterschade? Ook kwam nu extra duidelijk naar voren dat alle polders zelfstandige gebieden waren met hun eigen belangen. Het motto lijkt:

"ieder voor zich, en God voor ons allen"

Het gebied stond dan wel onder water, maar was nog niet verloren. Er zal best hard gewerkt zijn, maar de natuur speelde ook zo zijn eigen spelletjes.
De winter van 1422 op 1423 was zeer extreem. Tussen 6 januari en 22 februari 1423 vroor het zo hard dat alle rivieren en de Zuiderzee kompleet dichtgevroren raakten. De vorstinval werd voorgegaan door zware sneeuwval. In Parijs viel zelfs zo veel als men in 30 jaar nog niet gezien had.

Hierdoor was de waterstand in de rivieren in het voorjaar weer extreem hoog. Echt ten onder ging de Waard in 1424 toen, weer op St. Elizabethsdag, een enorme vloedgolf over het land spoelden. De schade was weer enorm langs de hele kust. De Krimpenerwaard ging voor een paar jaar onder water, en de Groote Waard ontving zijn genadeslag.

Er wordt vaak gezegd dat de 15^e eeuwse mens niet voldoende het belang kon overzien van wat er bij zijn buren gebeurde. Maar als je je realiseert wat de toenmalige faciliteiten waren, de oorlog waarin de onderlinge steden en de Adel verwikkeld waren, de slechte staat van onderhoud van de dijken en niet te vergeten de barre weersomstandigheden, dan moet je je misschien wel afvragen of ze ooit een kans gehad hebben.

Gevolgen voor de bewoners

De Groote Waard stond vol met water, door de stroomgaten ontstonden nieuwe geulen en ook het getij kreeg vrij spel. Mede op basis van archeologisch onderzoek kunnen we nu stellen dat de waard aanvankelijk bij laag water nog grotendeels droog kwam te vallen. Maar ook al staat er steeds maar een laagje van een paar centimeter water op je land, het valt niet meer te bewerken, het levert niets meer op. Langzaam aan begonnen de bewoners hun heil elders te zoeken en raakte het gebied ontvolkt. Huizen, kastelen en burchten werden steen voor steen afgebroken en de steenjutters namen het materiaal mee naar andere gebieden.

Maar hoe zit het dan met het schilderij uit het Rijksmuseum waarop de overstroming afgebeeld staat?

Het schilderij is gemaakt in 1490. Het meest waarschijnlijke is dat het de actuele situatie van die tijd weergeeft. Hier en daar zijn nog dorpen of restanten daarvan zichtbaar hetgeen zou kloppen met het reisverslag van een Italiaan die ongeveer 100 jaar na de ramp door het gebied reisde en beschreef hoe de kerktoren en daken van hoge huizen boven het water uitstaken.

Misschien komt er meer inzicht in deze theorie door een grootschalig onderzoek dat enige jaren geleden in Dordrecht gestart is samen met TNO-NITG (Nederlands Instituut voor toegepaste geowetenschappen).

De eerste echte kaart waarop de situatie blijkt, is de kaart van Sluijter uit 1560. Daarop is de Biesbosch één grote binnenzee. Waarschijnlijk is de kaart getekend bij hoog water. De geleerden denken nu dat hier een situatie ontstond die vergelijkbaar is met de huidige Waddenzee.

De Verzanding

De verzanding en inpoldering gebeurde vanuit het Noordoosten.
De eerste representatieve kaart is dus van de gebr. Sluijter uit 1560, waarschijnlijk getekend bij hoogwater.

De verzanding en inpoldering gebeurde vanuit het Noordoosten.
De eerste representatieve kaart is dus van de gebr. Sluijter uit 1560, waarschijnlijk getekend bij hoogwater.

Hier is al duidelijk op zichtbaar dat een aantal maatregelen zijn genomen door de besturen van de polders die het "overleefd" hebben, zoals bijvoorbeeld het Land van Altena. Al in 1460 hadden zij de westelijke bedijking van het gebied weer in orde gebracht tussen De Werken en Dussen. Het dorp Werkendam lag op het aller noordoostelijkste puntje van de Dordrechtse Waard en behoorde zodoende niet tot het nieuw bedijkte land van Altena. Als een puistje bleef het onbedijkt liggen. Op kaarten uit de 17^e en zeker op die uit de 18^e eeuw zien we aan de noordzijde steeds meer verlanding. Waarom alleen aan de noordzijde? De vissteken zijn hoofdzakelijk getekend aan de zuidzijde van de waterplas die bekend stond als het "Bergse Veld" en op het Nassause gebied. Aan de noordzijde, het gebied dat behoorde aan de Grafelijkheid, waren wel een paar zalmsteken, maar lang niet zo veel en bovendien zijn ze daar al snel verdwenen. Het zou op er kunnen duiden dat het water daar veel ondieper was en het daarom ook eerder droogviel. Met het droogvallen ontstond ook een klimaat waarop bies en zegge zich kon handhaven met alle gevolgen voor verlanding van dien.
Daarnaast speelde ook de belangen van Dordrecht een invloedrijke rol.
Dordrecht had, na veel geruzie met Gorinchem, in 1540 definitief het stapelrecht van Karel V verkregen, waardoor alle koopwaren, die over de rivier aangevoerd werden, niet doorgevoerd mochten worden voordat ze in Dordrecht opgeslagen en in het openbaar te koop aangeboden waren. Veel handelaren maar ook een aantal andere steden waren daar, op zijn zachtst gezegd, niet gelukkig mee en deden van alles om dit stapelrecht te ontlopen.
Doordat de Werkendamse killen breed en goed bevaarbaar waren, konden veel schepen, op weg naar Antwerpen, Dordrecht omzeilen. Het is vanzelfsprekend dat dit weer allerminst naar de zin van Dordrecht was.

De stad Dordrecht probeerde reeds in 16e eeuw om de loop van het Oude Wiel voor Werkendam te veranderen en de hierachter gelegen Werkendamse Killen te laten verzanden. Er werden lange stenen strekdammen aangelegd, die gedeeltelijk haaks in de stroming werden aangebracht om het verzandingproces te versnellen. Deze dammen noemde men de Hoofden van Dordt. Ze dienden meerdere belangen. Enerzijds het economisch belang van Dordrecht, anderzijds boden de hoofden en de verlanding daarachter de inwoners van Werkendam enige mate van bescherming tegen het water.

De hoofden bleven echter ondanks het besluit van Karel V zorgen voor onrust bij Werkendam. In 1581 escaleerde de ruzie en de stad Dordrecht riep de hulp in van de Staten van Holland. Burgers en ingezetenen van Gorinchem en omliggende dorpen en steden waren met een oorlogsschip en flink bewapend naar Werkendam gevaren om daar de palen, die door de Dordtenaren in de grond gestoken waren om de loop van de rivier te beïnvloeden, te verwijderen. De Staten besloten een afvaardiging te sturen om ter plaatse polshoogte te gaan nemen. Uiteindelijk werd besloten de hoofden te beschermen tegen aanvallen door het stationeren van een oorlogsschip in de Werkendamse killen.

Eén van deze hoofden werd gebouwd vanaf de Ewoutenwaard en zorgde zo voor verzanding van het gebied achter dit hoofd. Het water dat de Ewoutenwaard scheidde van deze nieuwe aanwas kreeg de toepasselijke naam het Gat van het Hooft. Aan het nieuwe land dat zo ontstond, herinnert de voormalige polder de hooftlanden.

Maar van wie was nou dat nieuwe land? Werkendam was een ambachtsheerlijkheid met een ambachtsheer. Deze had het recht om zich met het besturen van het dorp bezig te houden. Hij stelde bijvoorbeeld de nieuwe predikant en de schout aan. Hij was de eigenaar van grote stukken grond rond Werkendam en van de molen, tevens had hij het recht van de visserij en vogelarij in eigendom. Maar ook den Aanwas der Landen kwam in zijn bezit. Door het geheel of gedeeltelijk verpachten van zijn rechten ontving hij pacht.

De pachtsommen vormden voor een deel zijn bron van inkomsten. In het begin van de 16e eeuw was Adam van der Duyn ambachtsheer van Werkendam. Deze werd gedagvaard door de Raden en Meesters van de Rekenkamer der Domeinen om aan te tonen welk recht hij had op de door hem bezeten Visscherijen, Vogelarijen en Aenwas der landen onder de gemelte Jurisductie gelegen en aangezien de Raden en Meesters van Rekeningen beweerden, dat de ambachtsheer van Werkendam geen genoegsame Tytel hadde tot de voorsz. Visscherijen, Vogelarijen en Aenwas der Landen, die hij als Ambagtsheer was possiderende, zo werd hem gelast: van de gemelte Visscherijen, Vogelarijen en Aenwas der Landen, zich te onthouden en sijne handen daar van af te trecken. Doch de ambachtsheer beriep zich op goed bezit en op 5 september 1535 werd een overeenkomst gesloten. Het hield in dat met betrekking tot de visserij en de vogelarij ieder de helft zou krijgen, maar met het land lag het anders. Daar voor werd besloten dat de ambachtsheer voor hem en zijn nakomelingen zoude behoude alle de aengewassen Landen, Mits jaerlyckx aen de Graeffelijkheijts Domeijnen, betaelende, een Erffpagt van drie grooten van idere Mergen en alsoo ter leen te verheffen.

Ook de Ewoutenwaard viel voor een deel onder deze aanwas. Percelen konden door particulieren in erfpacht genomen worden en daarna door hen bebouwd worden alsof zij de eigenaren waren, zo lang de erfpacht jaarlijks voldaan werd. Doordat de erfpacht of thijns niet verhoogd kon worden, werden de kosten voor de ambachtsheer om de boekhouding daarvan bij te houden uiteindelijk hoger dan de opbrengst. Veel van dit soort zaken zijn daardoor in de vergetelheid geraakt.

Omdat de Biesbosch Grafelijkheidsdomein was kwam daar de aanwas van het land toe aan de Grafelijkheid die de opkomende gronden begon te verpachten of er eendenkooien op aanlegde en deze verpachtte.

Dikwijls zijn er plannen gemaakt om aan de noordzijde een dijk aan te leggen langs de ontstane platen en zo het verzandingsproces te versnellen en de afvoer van bovenwater te verbeteren. Dankzij deze plannen, die overigens pas in de 19e eeuw uitgevoerd werden, zijn door de loop der eeuwen schitterende kaarten van dit gebied getekend waarvan de kaart van Cruqius uit 1730-1731 het bekendst is geworden.

Literatuur:

• Historische reeks deel 4 De ondergang van de Middeleeuwse Grote Waard door C.C.W. de Korver
• De zalmvissers van de Biesbosch 1421-1869, Dr. P.J.M. Martens
• Op zoek naar 7 huizen, V.C. Wikaart -Derkzen In een opslag van het oog, Paul v.d. Brink

Eigendomsrechten Biesbosch

Topografische kaart van de Brabantse Biesbosch, de Hollandse Biesbosch en de Sliedrechtse Biesbosch, per december 2015

Het is door de eeuwen heen nooit gelukt om het hele gebied dat bekend stond als Biesbosch onder één toezichthouder te krijgen. Gedurende de langste tijd van haar bestaan viel het gebied van de Biesbosch onder twee verschillende jurisdicties. Stad en Land van Geertruidenberg behoorden toe aan de heren van Nassau en stonden onder het beheer en toezicht van de Nassause Domeinraad. Ook het water aan de noordzijde van de stad, tot aan de oude loop van de Maas behoorde hiertoe. In het oosten lag de grens globaal daar waar het water ophield en het land begon. In het westen lag de grens bij "Lauwenhoek" iets ten oosten van de huidige Moerdijkbruggen.

Het noordelijke deel van de Biesbosch viel onder jurisdictie van de Graven van Holland en was daardoor Grafelijkheids Domein. Dit waren dan ook de instanties waartoe de bevolking zich moest wenden als zij "iets" in het gebied wilden. Dat iets kon bestaan uit vissen, waardoor men visrecht moest zien te krijgen, zoals in het zuidelijke gebied het meest aan de orde zal zijn geweest. Het kon ook gaan om het verkrijgen van kooirechten voor de vogelvangst en het pachten van de opkomende gronden in het noorden voor de griend- en rietcultuur en de landbouw. Aan deze situatie kwam deels een einde in de 19^e eeuw. Al onder het Franse bewind werd een groot gedeelte van de gronden in de Biesbosch verkocht aan particulieren. Een situatie die niet meer teruggedraaid kon worden na het vertrek van deze heren. Ook onder hun toezicht was men begonnen met de opzet, naar Frans voorbeeld, van het kadaster. Daarvoor moesten voor heel Nederland gemeentegrenzen vastgesteld worden.
Hierbij werd dit gebied verdeeld over de diverse gemeenten die aan de rand van het gebied lagen. Geertruidenberg, Made en Drimmelen, Dussen, Werkendam, Dordrecht en Zwaluwe kregen allemaal een groter of kleiner deel binnen hun gemeentegrenzen. De Grafelijkheid en de Nassause Domeinraad waren organen uit de tijd van de Verenigde Provincies die niet meer terug kwamen in het Nieuwe Nederland. Tijdens de Bataafse Republiek werden de Nassause Domeinen en de Grafelijkheids Domeinen Staatsdomeinen. De Nassause Domeinen bleven na het herstel van oude rechten Staatsdomeinen en de oude Grafelijkheids Domeinen werden aanvankelijk Kroondomeinen. De diverse soorten domeinen bleven dus wel eigenaar van de grond alleen werd hun bezit binnen gemeentegrenzen gebracht en benoemd. De geschiedenis van de Domeinen is een heel interessante, zeker binnen dit gebied.

Rechten van de Koninklijke familie op de grond en het geschuif van het bezit hiervan tussen familie en de Staat der Nederlanden, de vererving binnen de koninklijke familie zijn boeiend. Maar ook een interessante invalshoek kan de vraag zijn waarvoor het geld gebruikt werd dat hier in de Biesbosch opgehaald werd door middel van verpachting. In de periode dat de grond weer eens aan het Rijk behoorde werden allerlei soorten Domeinen opgericht die een eigen doel hadden. In 1832 waren drie vormen van Domeingronden in Werkendam aanwezig. De Staat der Gewone Domeinen had een paar kleine stukjes maar het grootste deel van de grond was ondergebracht in het Domein voor Volksvlijt dat in Brussel kantoor hield.
Maar liefst 1213 ha riet, griend en gorzen viel onder hun beheer. De hele riviervisserij, met een oppervlak van 910 bunder 51 roede en 50 el viel onder het beheer van het Domein van het Amorisatiesyndicaat dat in 1822 was opgericht om hoofdzakelijk oorlogsmateriaal aan te kunnen schaffen. Later werd het ook gebruikt om oorlogsinvaliden te voorzien van een klein pensioen. De situatie anno vandaag de dag is nog niet veel veranderd. Het grootste gedeelte van de Biesbosch is nog steeds in handen van de overheid verdeeld over diverse ministeries.

Topografie

De Krakeelswaard, het Heijmansgaatje, het gat van het Steenen Huisje, Dooiemanswaard, de Jodenpolder, de Bloedakker, de Doodsweren, het Gat van de Toren van Dordrecht. Namen die tot de verbeelding spreken van iedereen. Namen met een geschiedenis die niet altijd duidelijk is. De naam Keizersguldenwaard zou zijn ontstaan omdat hij Keizer Napoleon Bonaparte nog geen gulden waard was en hij hem voor zijn gevoel met winst verkocht voor 1 gulden. Een fabeltje, zou je zo in een eerste reactie zeggen. De polder Keizersguldenwaard komt al heel vroeg voor. Waarschijnlijk staat hij zelfs al op de kaart van Jacob en Pieter Sluijter, maar dan nog zonder naam. Toch betekent in het oud Nederland het woord Guldenwert "een waarde hebbende van één gulden in de handel". De keizer zou dan Karel V zijn geweest. De

Bronnen, noten en/of referenties

Bron, Digitalisering en Wiki opmaak: Terry van Erp

raamsdonkshistorie.nl