Brontekst bekijken van Wilg

{{Taxobox
| type              = plant
| naam              = Wilg
| afbeelding        = Ruigtevegatatie en bomen in de Biesbos.jpg
| afbeeldingtekst   = Wilgen in de [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]]
| rijk              = ''[[Planten|Plantae]]'' (planten)
| stam              = ''[[Embryophyta]]'' (landplanten)
| klasse            = ''[[Spermatopsida]]'' (zaadplanten)
| clade1            = [[Bedektzadigen]]
| clade2            = [['Nieuwe' tweezaadlobbigen]]
| clade4            = [[Fabiden]]
| orde              = ''[[Malpighiales]]''
| familie           = ''[[Salicaceae]]'' (wilgenfamilie)
| taxon             = [[Geslacht (biologie)|geslacht]]
| w-naam            = ''Salix''
| auteur            = [[Carl Linnaeus|L.]]
| datum             = 1753
| afbeeldingII      = Knotwilgen_bij_oudewater_februari_2003.jpg
| afbeeldingIItekst = Knotwilgen bij [[Oudewater]]
}}

'''Wilg''' (''Salix'') is een [[Geslacht (biologie)|geslacht]] van [[tweehuizig]]e [[Boom (plant)|bomen]] en [[struik]]en uit de [[wilgenfamilie]] (''Salicaceae''). Wilgen zijn [[bladverliezend]]e bomen met verspreide bladstand. De [[Knop (plant)|knop]] heeft één knopschub. De [[bloeiwijze]] van de wilg heeft de vorm van een [[katje]] en groeit uit de zijknoppen van een eenjarige twijg. De wilgenkatjes zitten of staan, dit in tegenstelling tot de hangende katjes bij populieren.

De pluizige [[Zaad (plant)|zaden]] worden door de wind verspreid, maar zijn slechts korte tijd [[kiemkracht]]ig. De meeste soorten zijn te vermenigvuldigen door middel van [[stekken]].

Wilgen zijn [[pioniersoort]]en met een grote lichtbehoefte. Wilgen komen in Nederland en België veel voor langs sloten en plassen. Wilgen houden namelijk over het algemeen van een vochtige bodem en groeien zeer snel.

== Ecologie ==
Wilgen zijn [[pioniersplant]]en, die bijvoorbeeld langs rivieren [[ontkiemen]] in [[ooibos]]sen op de grens van land en water. Doordat de wortels de grond luchtig maken en door de [[humus]]vorming van blad en takafval, wordt de grond geschikt voor soorten die volgen, zoals de [[Es (boom)|es]] of [[eik]]en. Sommige wilgensoorten (zoals ''[[Salix jejuna]]'') fungeren als pioniersplant in kale, rotsachtige gebieden.

De [[watermerkziekte]] en torsiekrachten van de wind zorgen ervoor dat een wilg meestal niet ouder wordt dan veertig tot vijftig jaar.

Wilgen zijn voor [[insecten]] een belangrijke leverancier van [[stuifmeel]]. Met name diverse [[solitaire bij]]en zijn afhankelijk van bloeiende wilgen.

== Soorten en ondersoorten ==
Het geslacht omvat ongeveer driehonderd soorten, waarvan een twaalftal in Nederland en België voorkomt.
* [[amandelwilg]] (''Salix triandra'')
* [[bandwilg]] (''Salix'' 'Sekka', [[synoniem (plantkunde)|synoniem]]: ''Salix sacchalinensis'' 'Sekka' - verwilderd)
* [[basterdkraakwilg]] (''Salix'' ×''fragilis'')
* [[berijpte wilg]] (''Salix daphnoides'' - verwilderd)
* bindwilg (''Salix alba'' var. ''vitellina'' - [[Variëteit (biologie)|variëteit]] van [[schietwilg]])
* [[bittere wilg]] (''Salix purpurea'')
* [[boswilg]] (''Salix caprea'')
* [[Duitse dot]] (''Salix dasyclados'')
* [[geoorde wilg]] (''Salix aurita'')
* [[grauwe wilg]] (''Salix cinerea'')
* [[katwilg]] (''Salix viminalis'')
* [[kruipwilg]] (''Salix repens'')
* [[laurierwilg]] (''Salix pentandra'')
* [[rossige wilg]] (''Salix cinerea'' subsp. ''oleifolia'')
* [[Salix ×multinervis|''Salix'' ×''multinervis'']]
* [[schietwilg]] (''Salix alba'')
Andere soorten die niet van nature in Nederland en België voorkomen, zijn:
* [[treurwilg]] (''Salix babylonica'', [[Synoniem (plantkunde)|synoniem]]: ''Salix pendula'')
* [[kronkelwilg]]en (''Salix babylonica'' 'Tortuosa', synoniem: ''Salix matsudana'' 'Tortuosa', ''Salix babylonica'' var. ''pekinensis'', synoniem: ''Salix matsudana'', daarnaast: ''Salix sepulcralis'' 'Erythroflexuosa', synoniem: ''Salix erythroflexuosa'')
* ''Salix chaenomeloides''
* [[smalbladige wilg]] (''Salix exigua'')
* ''Salix gilgeana''
* ''Salix elaeagnus'' 'Angustifolia', synoniem:''Salix rosmarinifolia'' [[Hort.]]
* ''Salix'' 'Golden Curls'
* ''Salix sacchalenis''
* ''Salix schwerinii''
* [[gele treurwilg]], ook wel treurwilg genoemd, (''Salix sepulcralis'' 'Chrysocoma', synoniemen: ''Salix alba'' 'Vitellina Pendula', ''Salix alba'' 'Tristis', ''Salix sepulcralis'' 'Tristis', ''Salix chrysocoma'')
* ''Salix integra'' 'Hakuro Nishiki'
<gallery widths="200" heights="150" style="font-size:85%" class="center">
Bestand:Salix-viminalis.jpg|[[Katwilg]] of teenwilg
Bestand:Weeping Willow.jpg|Treurwilg
Bestand:Salix integra a1.jpg|''Salix integra'' 'Hakuro Nishiki'
</gallery>

==== Historische soorten ====
De flora van ''[[Heimans, Heinsius en Thijsse's geïllustreerde flora van Nederland|Heimans, Heinsius en Thijsse]]'' (21ste druk) noemt de volgende soorten, die moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn:
* [[amandelwilg]] ''Salix amygdalina''
* [[berijpte wilg]] ''Salix daphnoïdes''
* [[bittere wilg]] ''Salix purpurea''
* [[geoorde wilg]] ''Salix aurita''
* [[grauwe wilg]] ''Salix cinerea''
* [[grijze wilg]] ''Salix incana''
* [[katwilg]] ''Salix viminalis''
* [[kraakwilg]] ''Salix fragilis''
* [[kruipwilg]] ''Salix repens''
* [[laurierwilg]] ''Salix pentandra''
* [[schietwilg]] ''Salix alba''
* [[waterwilg]] ''Salix caprea''

=== Schietwilg ===
[[Bestand:Salix alba leaves.jpg|miniatuur|Bladeren van [[schietwilg]] ]]

De meeste wilgensoorten maken een stam. ''Salix alba'' wordt schietwilg genoemd en kan tot 25 m hoog worden. Schietwilgen kunnen worden geknot. In een vlak en open landschap is dit soms noodzakelijk om te voorkomen dat de bomen door een najaarsstorm worden geveld.

=== Knotwilg ===
De wilg kan op ongeveer 2 m hoogte afgezaagd worden en heet dan [[knotwilg]]. Aan de stam groeien vervolgens [[waterlot]]en, die [[Wilgenteen|wilgentenen]] worden genoemd. Ze worden tegenwoordig vooral gebruikt om manden en tuinschermen te maken. Vroeger werden wanden van hutten gemaakt van vlechtwerk van wilgentenen, afgedicht met klei, en funderingen van dijken werden gelegd op matten van gevlochten wilgentenen. Deze [[zinkstuk]]ken blijven op hun plaats door ze af te zinken met [[Basalt (gesteente)|basaltstenen]]. Ze beschermen de bodem tegen [[erosie]].

Knotwilgen bepalen in belangrijke mate het typisch Hollandse en Vlaamse landschap. Het is belangrijk dat eenmaal geknotte wilgen regelmatig opnieuw geknot worden, omdat de anders te dik wordende loten na een aantal jaren de boom uit elkaar scheuren. Nu de vraag naar wilgentenen afneemt, wordt dit werk vaak door vrijwilligers gedaan. Knotwilgen bieden door hun dichte kruin en hun vaak holle stam veel nest- en schuilgelegenheid voor [[vogels]], [[marters]], [[vleermuizen]] en [[insecten]]. Zij verrijken daarom vaak de fauna van een gebied.

Sommige wilgen zijn goed tot 'knotstruiken' te kweken. Zo is de cultivar ''Salix alba'' 'Chermesina' met oker/oranjekleurige takken in de winter niet alleen fraai als knotwilg, maar in kleinere tuinen goed te kweken als 'knotstruik' door deze elk of om het voorjaar tot bijna bij de grond af te snoeien. Fraaie wintercombinaties zijn dan ook mogelijk met bijvoorbeeld [[witte kornoelje]].

=== Struikwilg ===
Soorten als grauwe wilg en amandelwilg vormen in de regel meer dan 3 m hoge [[struik]]en. [[Geoorde wilg]] wordt meestal niet hoger dan 3 m en komt langs waterkanten voor.

<gallery widths="200" heights="150" style="font-size:85%" class="center">
Bestand:WilgStruik.jpg|Amandelwilg in de winter
Bestand:Wilgstruik2.jpg|Amandelwilg in het voorjaar
</gallery>

=== Kruipwilg ===
[[Kruipwilg]] (''Salix repens'') blijft laag en was vroeger nuttig als vastlegger van stuifzand en komt voor in de duinen, op zandgrond en in moerassen. Kruipwilg komt algemeen voor in Nederland. De plant houdt van een niet te droge bodem; vanuit een vochtige kiemplaats kan zij zich sterk uitbreiden, ook naar drogere terreinen. Het zachte zaadpluis van kruipwilg wordt door zangvogels gebruikt om hun nest mee te vullen. [[Klasse van kruipwilg- en duindoornstruwelen|Kruipwilgstruwelen]] van de Waddeneilanden zijn vermaard om hun rijke paddenstoelenflora, met veel bijzondere soorten.

=== Krulwilg en kronkelwilg ===
[[Bestand:Peking-willow.jpg|miniatuur|Krulwilg (''Salix babylonica'' var. ''pekinensis'')]]

De namen [[Kronkelwilg|krulwilg en kronkelwilg]] worden vaak door elkaar gebruikt, waardoor het van belang is de bijbehorende [[botanische naam]] te vermelden. De botanische namen zijn ontleend aan de Naamlijst van houtige gewassen <ref> https://dendrologie.nl/wp-content/uploads/Nederlandse-namen-van-cultuurplanten-EINDVERSIE.pdf</ref>  die voor de boomkwekerijgewassen in Nederland als leidend wordt beschouwd.

==== Krulwilg ====
Er zijn verschillende krulwilgen.
* ''Salix babylonica'' var. ''pekinensis'' (synoniem: ''Salix matsudana'') - ook bekend als Chinese wilg - werd vernoemd naar de Japanse botanicus Sadahisa Matsudo en is een boom die tot 10 m hoog wordt. Deze variëteit staat erom bekend zich zeer gemakkelijk te laten stekken. Het volstaat een tak van 1–3&nbsp;cm in diameter tussen november en april - wanneer het blad van de boom is - in voldoende water te steken om wortelgroei te verkrijgen. Ook later heeft de boom, die zeer groot en breed uitgroeit, veel water nodig. De takken zijn populair voor het versieren van bloemstukken.
* ''Salix sepulcralis'' 'Erythroflexuosa' (synoniem: ''Salix erythroflexuosa'') heeft gekrulde, oranjegele takken en wordt tot 4 m hoog.

==== Kronkelwilg ====
[[Bestand:Salix.bab.Tortuosa(02).jpg|miniatuur|Kronkelwilg, ''Salix babylonica'' 'Tortuosa']]

''Salix babylonica'' 'Tortuosa' ([[synoniem (plantkunde)|synoniem]]: ''Salix matsudana'' 'Tortuosa'). De boom wordt tot 12 m hoog. De takken en twijgen zijn bochtig gedraaid. Het groene blad is gekruld. De takken zijn populair voor het versieren van bloemstukken.

=== Treurwilg ===
Er zijn verschillende treurwilgen. De [[Botanische naam|botanische namen]] zijn ontleend aan de ''Naamlijst van houtige gewassen'' die voor de boomkwekerijgewassen in Nederland als leidend wordt beschouwd.
* [[Gele treurwilg]], ook wel treurwilg genoemd, (''Salix sepulcralis'' 'Chrysocoma', [[synoniem (plantkunde)|synoniem]]en: ''Salix alba'' 'Vitellina Pendula', ''Salix alba'' 'Tristis', ''Salix sepulcralis'' 'Tristis', ''Salix chrysocoma'') is een boom die tot 22 m hoog kan worden. De kroon is breed en koepelvormig. De gebogen takken dragen slanke, lange, gele twijgen die recht omlaag hangen.
* [[Treurwilg]] (''Salix babylonica'', [[Synoniem (plantkunde)|synoniem]]: ''Salix pendula'') bereikt meestal een hoogte van 10 tot 15 m. De glanzend bruine takken zijn hangend.
* [[Treurwaterwilg]] (''[[Salix caprea]]'').
** De mannelijk bloeiende: ''Salix caprea'' 'Kilmarnock'
** De vrouwelijk bloeiende: ''Salix caprea'' 'Weeping Sally'

== Gebruik van wilgen ==
[[Bestand:Wilg_watermerkziekte_crop.jpg|miniatuur|[[Watermerkziekte]] bij schietwilg]]

De dunne opschietende takken van wilgen, de zogeheten [[wilgentenen]] zijn zeer flexibel. Deze worden onder meer gebruikt voor het vlechten van manden en voor schuttingen en wilgenmatten. Het jaarlijks knotten van de wilgen levert veel wilgentenen op. Wilgen worden met dit doel ook gekweekt op [[Griend (beplanting)|griendlanden]]. 

De schors van enkele soorten, zoals amandelwilg en schietwilg, bevatten [[salicine]], dat lang geleden gebruikt werd als pijnstiller. Er werd daarvoor op de wilgenbast gekauwd, of er werd een drank van getrokken. [[Salicylzuur]] werd vroeger uit wilgenbast bereid maar kan tegenwoordig synthetisch worden verkregen door middel van de [[Kolbe-Schmitt-reactie]]. Zo ontstaat de pijnstiller die ook wel bekend is als [[aspirine]].

Salicine wordt ook gebruikt als looistof, voor het [[leerlooien|looien]] van [[Leer (stof)|leer]]. Wilgenhout wordt net als het hout van [[populier]]en gebruikt voor het maken van [[klomp]]en en papier. Om een windmolen af te remmen wordt een [[Vang (windmolen)|'vang']] bestaande uit blokken wilgenhout gebruikt. Voor de teelt van wilg als [[biobrandstof]] is sinds kort [[Zaad (planten)|zaad]] van enkele snelgroeiende [[cultivar]]s beschikbaar.

Houtskool van wilgen wordt gebruikt in buskruit; het heeft een veel hogere verbrandingssnelheid dan bijvoorbeeld barbecue-houtskool.

== Ziekten en plagen ==
De belangrijkste ziekte is de [[watermerkziekte]] (''Brenneria salicis'') die de vaten verstopt, waardoor delen van de boom of gehele bomen afsterven. Op de grens van levend en dood hout ontstaan bossige vormen van [[waterlot]]. De [[wilgenhoutvlinder|wilgenhoutrups]] leeft in en van wilgenhout. Door het vreten van een uitgebreid gangenstelsel worden de takken en stam van de wilg ernstig verzwakt. Bij de teelt van tenen kunnen insecten heel wat schade aanrichten.

== Wilg in de taal ==
De wilg komt voor in het spreekwoord: De lier aan de wilgen hangen. (Uit de Bijbel, Psalm 137).

== Bijgeloof ==
Volgens het [[bijgeloof]] zou de wilg een sterke [[magie|magische]] lading hebben. Bij de [[Germanen]] was de boom een symbool van de dood. [[heks (persoon)|Heksen]] zouden in de kruinen van de wilgen rusten. Vroeger maakte men daarom fluitjes uit wilgenhout om heksen en [[duivel]]s te verjagen.

Een gebruik bij [[voodoo]]-praktijken is een knoop leggen in een wilgentak. Daarmee zou men van op afstand iemand anders in het nauw kunnen drijven.

== Externe links ==
* {{Nederlands Soortenregister|id=118441}}
{{Appendix}}
{{Navigatie Salix}}
{{Navigatie Salicaceae}}

[[Categorie:Wilg]]