Brontekst bekijken van Wapen van Friesland

[[Bestand:Friesland wapen.svg|thumb|Het grote wapen]]
[[Bestand:Friesland (kleine wapen).svg|thumb|Het kleine wapen]]
{{Zie ook|Zie ook: [[Vlag van Friesland]]}}
Het '''wapen van de provincie Friesland''', sinds 1997 '''provincie Fryslân''', werd officieel vastgesteld bij [[Koninklijk Besluit]] van [[11 februari]] [[1958]], no. 18. Dit gebeurde nadat de [[Provinciale Staten (Nederland)|Provinciale Staten]] van [[Friesland (hoofdbetekenis)|Friesland]] op [[9 juli]] [[1957]] hadden besloten een verzoek te richten aan Hare Majesteit de Koningin.

De voorgeschiedenis van het Friese wapen is nauw verweven met het streven van de [[Graafschap Henegouwen|graven van Henegouwen]] en de [[Hertogdom Bourgondië|hertogen van Bourgondië]] om hun invloed vanuit West-Friesland uit te breiden naar de huidige provincies Friesland en Groningen. Volgens een bekende middeleeuwse traditie was Friesland ooit een van de legendarische zeventien christelijke koninkrijken. Door terug te verwijzen naar deze mythische voorgeschiedenis wilde men aanspraak maken op de titel 'koning van Friesland'. Er is daarom sprake van een pretentiewapen. Er waren twee varianten van dit gepretendeerde koningswapen in omloop:

:* Wapens met [[schuinbalk]]en en [[pompeblêd]]en, die tot de voorlopers van de huidige [[vlag van Friesland]] en het [[Wapen van Groningen (provincie)|wapen van de provincie Groningen]] behoren
:* Wapens met afbeeldingen van [[Leeuw (heraldiek)|twee leeuwen]], die voorlopers vormen van de wapens van de provincies Fryslân en [[Wapen van Noord-Holland|Noord-Holland]] en de [[Wapen van West-Friesland|regio West-Friesland]]

In andere versies van het Friese wapen staat juist het verzet tegen de Bourgondisch-Habsburgse annexatiedrang voorop. De belangrijkste daarvan zijn wapens waarin de [[Adelaar (heraldiek)|rijksadelaar]] als symbool van de [[Friese Vrijheid]]sprivileges centraal staat. Andere wapens waarin groene of verdorde bomen figureren, gaat vermoedelijk terug op de vrijheidstraditie van de [[Upstalsboom]]. Deze de boom komt voor in het wapen van de [[Ostfriesische Landschaft]], in een aantal West-Friese gemeentewapens en mogelijk ook in het wapen van [[Zevenwouden]]. Vergelijkbaar hiermee is ten slotte de traditie van het [[Magnusvaan]].

{{Inhoud beperkt|3}}

== Heraldische beschrijving ==
In [[Heraldische kleur|azuur]] twee boven elkaar geplaatste [[gaande leeuw]]en van goud, vergezeld van zeven liggende blokjes van goud, geplaatst 2-2-3. Het schild gedekt met een gouden kroon van vijf bladeren en vier paarlen en gehouden door twee [[Leeuw (heraldiek)|klimmende leeuwen]] van goud.

== Geschiedenis: wapens met pompeblêden ==
{{Zie ook|Zie ook: [[Vlag van Friesland]]}}

=== Koninkrijk Friesland ===
[[File:Le Roy de Frise (c1475).jpg|thumb|Wapen van de koning van Friesland (ca. 1470)<br>
(Armorial de la Mazarihenne ou Prince de Vienne, Parijs: Bibliothèque de la Mazarine)]]

==== Ontstaan vanaf ±1280 ====
In Franse wapenboeken komen vanaf het einde van de dertiende eeuw verschillende wapens van de koning van Friesland (''Le Roy de Frise'') voor, meest met zilveren balken (of schuinbalken) en zilveren munten ([[bezant (heraldiek)|bezanten]]), harten of [[pompeblêd|waterleliebladeren]] op een blauw veld. Het wapenboek van Wijnbergen (±1280) verwisselt daarentegen het wapen van ''le roy de Frisonie'' met dat van ''Griffonie'' (Griekenland) en tekent daarbij een rode griffioen in een gouden veld.<ref>Gerald J. Brault, 'A French Source of the Lord Marshal's Roll (1295–6)', in: ''The Antiquaries Journal'' 73 (1993), pp.&nbsp;27-36, hier 32 en 34. Mogelijk is het [[wapen van Pommeren]] bedoeld, dat eveneens een griffioen vertoont.</ref>

Het wapenboek ''[[Armorial du Héraut Vermandois]]'' geeft omstreeks 1295 een beschrijving van het wapen van ''le roy de [[Nysa (mythologische plaats)|Nesse]]'' (een mythische stad in India), die volgens heraldici in werkelijkheid naar het Friese wapen verwijst: in azuur drie zilveren balken bezaaid met harten in dezelfde kleur (''d'asur à iij bendes d'argent semé de coeurs de meismes'').<ref>Volgens de Luikse chroniqueur [[Jean d'Outremeuse]] (ov. 1399) was ''la cité de Nyse'' (het mythische [[Nysa (nimf)|Nysa]] uit de oudheid) de zetel van de legendarische [[Pape Jan]], die weer een zoon van de Friese koning Gondebuef was.</ref> Een andere afbeelding van het Friese koningswapen – de ''Lord Marshal's Roll'' – toont drie zilveren bladeren in een blauw veld.

Het wapen werd waarschijnlijk tevens gebruikt voor wapengalerijen en plafondschilderingen waarop de wapenschilden van de legendarische zeventien (soms achttien) christelijke koningen stonden uitgebeeld. In dat lijstje kwam vaak de koning van Friesland voor. In ridderromans, ''[[Chanson de geste|chansons de gestes]]'' en pseudo-historische werken duiken de imaginaire koningen van Friesland al sinds het einde van de elfde eeuw onder verschillende namen op. De bekendste van hen waren ''Raimbaud'' ([[Radboud (koning)|Radboud]]) en ''Gondebuef'' ([[Gondebald]]), die werden gerekend tot de strijdmakkers van [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]]. De eerste wordt genoemd in het ''[[Chanson de Roland]]'' (ca. 1090), de tweede in de ''[[Historia Caroli Magni]]'' (ca. 1140). In Engeland beschouwde men de koning van Friesland als een van de dertig [[vazal]]len van [[koning Arthur]]. Zijn vermeende strijdkreet wordt in een Frans wapenlied beschreven:
<div style="font-size:85%">
:C'est le hault puissant Roy de Frize
:Qui a fait mainte noble emprise
:Aymant Dieu son vray créateur
:Et de sainct église l'aucteur
:Vivant sans alcune reproche
:Désirant acroistre sa force.
:''Frisse'' est son vray cri d'arme
:Et le secours de Nostre Dame.<ref>Paul Adam-Even, '[https://www.e-periodica.ch/cntmng?pid=ahe-002:1954:68::101 Cris d’armes des rois chrétiens]', in: ''Archivum Heraldicum'' 68 (1954), 35-38.</ref>
</div>

De oorsprong van de bovengenoemde heraldische elementen is niettemin onzeker. Denkbaar is dat specifieke kleuren en motieven al langer werden gebruikt door Friese kruisvaarders en militaire contingenten. Blauw was rond 1200 een toonaangevende heraldische modekleur, die vooral met kerkelijke symboliek werd geassocieerd. De blauwe vlag bestrooid met munten kan bovendien zijn ontleend aan Karolingische mozaïeken waarin de Friezen het verhaal van de [[Magnusvaan]] herkenden. In [[Santa Susanna (titelkerk)|kerk van de heilige Susanna]] te Rome en in de eetzaal van het [[Lateraans Paleis]] was het blauwgroene vaandel van Karel de Grote te zien, hier bestrooid met zes rode rozen of lotusbloemen en gouden figuurtjes. In het Hoogduitse ''[[Gudrunlied]]'' uit het tweede kwart van de 13e eeuw fungeert het blauwe vaandel met de pompeblêden (''sêbleter'') als het wapenteken van de fictieve koning Herwig van Sêlande.<ref>Vgl. Norbert Voorwinden, 'Er was ze Friesen herre: zum verhältnis zwischen Friesen und Dänen in der ''Kudrun''', in: ''Mittelhochdeutsche Heldendichtung ausserhalb des Nibelungen- und Dietrichkreises (Kudrun, Ortnit, Waltharius, Wolfdietriche)'', Wenen 2003, pp.&nbsp;213-229.</ref> De kleur van de bladeren is hier overigens niet aangegeven.

In de ''[[Karlamagnús saga]]'' (vertaald uit een Luiks voorbeeld van vóór 1240) figureert de Friese koning ''[[Radboud (koning)|Reinbaldr friski]]'' met drie lansen waaraan witte [[gonfalone|veldtekens]] zijn bevestigd (''þrjú spjót með hvítum merkjum''), wat een verwijzing naar de drie witte schuinbalken kan zijn. Karel de Grote heeft hem deze vaandels geschonken.<ref>Reinbaldrs rijk ''Lingeraf'' wordt omschreven "al het land tussen Vlamingenland en Denemarken".</ref> De schuinbalk keert ook terug in het wapen van Westergo, afgebeeld op een zegel uit 1313; 17e- en 18e-eeuwse weergaven gaan uit van een witte schuinbalk op een blauw veld.<ref>Het ingekleurde wapen is onder andere te zien op twee exemplaren van de atlas van Schotanus uit 1718 (Tresoar) en de ''Nieuwe caert van Frieslant'' van Vegelin uit 1739 (Vrije Universiteit, Amsterdam, [http://imagebase.ubvu.vu.nl/cdm/ref/collection/krt/id/2931 hier online)]. Op de kaart in Pier Winsemius, ''Chroniqve'' (1622) zijn de wapens van Oostergo en Westergo verwisseld.</ref>

==== ±1400 ====
Vanaf het einde van de veertiende eeuw beschrijft men het Friese koningswapen als een blauw veld, beladen met drie zilveren [[schuinbalk]]en en bezaaid met rode harten (''semeez de cuers de gueles''). Deze tekst in het ''Armorial d'Urfé'' (±1400) wordt door alle latere beschrijvingen overgenomen.<ref>Datering naar Steen Clemmensen, ''[http://www.armorial.dk/french/Urfe_blazons.pdf The Urfé Armorial]'', Farum 2016. Zie vooral nr. 2708 (met transcriptiefout).</ref> De rode kleur van de harten is waarschijnlijk geïnspireerd door Scandinavische koningswapens; heraldisch gezien gaat het om een symbool dat tijdgenoten uitlegden als ''Seeblatt'' of ''søblad'', oftewel het blad van de [[gele lis]] dan wel de [[witte waterlelie]].<ref>Een akte uit 1306 duidt dit als ''sparsos flores qvi dicuntur Söblad''. [https://sok.riksarkivet.se/sdhk?EndastDigitaliserat=false&SDHK=2140 Riksarkivet: SDHK (Medeltidsbrev), nr. 2140.]</ref> Mogelijk hebben bekende afbeeldingen van het wapen van [[Magnus I van Zweden]] of een van diens opvolgers – met drie witte schuinbalken op een blauw veld bezaaid met rode waterleliebladeren – daarbij als voorbeeld gediend. De rode harten werden kennelijk geassocieerd met het koningschap. Ook in Noord-Duitsland stond hun gebruik in dienst van dynastieke claims: volgens een stadskroniek uit 1514 hadden de Saksische hertogen hun ''rode seeblede'' van Karel de Grote cadeau gekregen.<ref>Peter Veddeler, ''Das Westfalenross: Geschichte des westfälischen Wappens'', 1987, pp.&nbsp;35-36.</ref>

[[File:Chasseneuz - Rex Frisie (1579).jpg|thumb|De koning van Friesland<br>
Naar: Barthélemy de Chasseneuz, ''Catalogus Gloriae Mundi'', Frankfurt am Main 1579]]

==== Vóór 1434 ====
De oudste afbeelding van het Friese hartenwapen zijn die in het wapenboek van Charolais, wapenschout van hertog [[Filips de Goede]], daterend uit de jaren tussen 1425 en 1434. Volgens het bijschrift gaat het om het wapen van ''le Roy de Frise'' oftewel ''Le Roy frison''. Een 17e-eeuwse toelichting meldt dat dit het wapen betreft van "het oude Friesland, dat een koninkrijk schijnt te zijn geweest". Tien rode harten worden hier geplaatst op drie witte schuinbalken (3 : 4 : 3), een later toegevoegd wapen heeft twaalf harten. Elders in het handschrift wordt het hartenwapen van de legendarische Friese koning [[Gondebald|Gondebuef]] afgebeeld. Varianten met drie of vier witte schuinbalken en negen tot zestien harten komen later veelvuldig voor. Andere Franse wapenboeken projecteren de harten op de blauwe schuinbalken, zoals de wapenheraut van Berry (1454–1458) en het ''Armorial de la Mazarine'' (±1470). Dat doen later ook 17e-eeuwse Franse wapenboeken, die elf gouden harten op drie blauwe balken tekenen.<ref>Oudste voorbeeld is een herbewerking van [[Hiérosme de Bara]], ''[https://books.google.nl/books?id=TJiQxQTweH0C&pg=RA1-PA115 Le blason des armoiries]'', Parijs 1628, pp.&nbsp;115-116 (oorspronkelijk 1579). De blasoenering doet denken aan het [[Ommelander wapen|Wapen van Friesland#Ommelanden]].</ref>

==== 1503 ====
Het wapen van ''le roy de Frise'' wordt gedrukt in het wapenboek ''Blason des armes'' (Lyon 1503). De witte schuinbalken zijn hier veranderd in vier [[schuinbalk|linkerschuinbalken]] (dus [[Links en rechts (richting)#heraldiek|de andere kant oplopend]]) en het aantal harten of bladeren verhoogd naar elf, schuin geplaatst (dus haaks) op de schuinbalken 1 : 3 : 4 : 3. Dit voorbeeld wordt weer door andere wapenboeken overgenomen, zoals [[Barthélemy de Chasseneuz]], ''Catalogus Gloriae mundi'' (1529), en duikt vanaf 1561 ook op in de genealogie van de Franse koningen, die zouden afstammen van ''[[Bertha van Holland|Berthe de Frise]]''.<ref>Claude Paradin, ''[http://books.google.fr/books?id=kHqzMm0Uds4C&pg=PA79 Alliances généalogiques des rois de France et princes des Gaules]'', Lyon 1561, p.&nbsp;79.</ref> Deze variant vormt na 1577 de basis voor het Ommelander wapen.

==== 1555 ====
Een Habsburgse variant met gewone schuinbalken ([[Links en rechts (richting)#heraldiek|heraldisch gezien]] van rechts naar links), voorzien van een koningskroon en met het bijschrift ''Frise'' is te vinden in het manuscript ''Le très admirable Triumphe de la Noble Ordre de la Toison d'or'' van [[Jacques Le Boucq]], wapenkoning van Karel V. Dit manuscript beschrijft een feest dat koning Filips II in 1555 in Antwerpen gaf. Het wapen van het koninkrijk Friesland, waar de keizer aanspraak op maakte, laat zich als volgt beschrijven: ''In blauw drie schuinbalken van zilver, de balken beladen met rode harten, geplaatst in de lengterichting van de balken 2, 3 en 2''. Deze variant ligt aan de basis van het historische wapen dat tot voorbeeld voor de Friese vlag heeft gedoend.

=== Ommelanden ===
[[File:Wapen Groningen Stad & Ommelanden - Solckema (c1590).jpg|thumb|Wapens van Stad en Lande in het ''Lineageboeck'' van Regnerus van Solckema (c1590), het Ommelander Wapen met linkerschuinbalken en elf harten<br>
(RHC Tresoar, Leeuwarden)]]
{{Zie ook|Zie ook: [[Ommelanden (Groningen)#Wapen en vlag|Ommelanden: wapen en vlag]]}}

==== 1577–1594 ====
In 1577 besloot de Statenvergadering van de [[Ommelanden (Groningen)|Groninger Ommelanden]] tot het ontwerpen van een eigen wapen en zegel, dat uiterlijk twee jaar later in gebruik werd genomen. Dit nieuwe Ommelander wapen met vier linkerschuinbalken en elf harten (1 : 4 : 4 : 2) werd vooral toegepast op zegels en munten, maar kennelijk ook op vaandels afgebeeld. In februari 1581 veroverde de stedelijke militie bij een overval op Uithuizen ''het veendell met die 11 harten''. Een deel van de Ommelander afgevaardigden had overigens bezwaar tegen de keuze van dit ''elffherten wapen'', omdat het hun te veel aan de tirannie van de heidense koning [[Radboud (koning)|Radboud]] en het tijdvak van de vikingen herinnerde en daardoor onvoldoende afstand nam van het Habsburgse bewind. Niet voor niets waren de rode harten nog te zien in de wapens van de Scandinavische vorsten. De kerkhervormer Doede van Amsweer had het later desondanks over ''de elf herten mynes vaderlandes''.

De kleurstelling en de vorm van het wapen zijn niet altijd duidelijk. De schuinbalken met de harten liggen soms dicht tegen elkaar aan, waardoor de blauwe schuinbalken vanwege plaatsgebrek zijn versmald tot strepen. Dit wapen van de ''elf herten mitten blauwen ende witten dwarsz balcken'' komt tevens voor als [[hartschild]] in het grootzegel van de Ommelanden uit 1579 en op het ''elf herten Secreet segel'' uit hetzelfde jaar. Hier wordt het omringd door de wapens van de vijf landschappen [[Hunsingo (streek)|Hunsingo]], [[Fivelingo (streek)|Fivelingo]], [[Humsterland]], [[Langewold]] en [[Vredewold (streek)|Vredewold]]. Op deze zegelstempels wordt het wapen niet gespiegeld, waardoor zegelafdrukken gewone schuinbalken tonen. Het ingekleurde wapen wordt – samen met dat van de stad Groningen – ook afgebeeld in het ''Lineageboeck'' van de katholieke edelman Regnerus van Solckema, omstreeks 1590. Na 1594 komt het wapen nog uitsluitend voor als vrijstaand wapenschild; de afzonderlijke landschapswapens raakten in vergetelheid.

==== 1649–1804 ====
In de jaren 1649 tot 1652, toen de Ommelanden zich tijdelijk van Groningen hadden losgemaakt, werden opnieuw enkele zegelstempels met het Ommelander wapen gemaakt. Zegelafdrukken zijn mogelijk niet bewaard gebleven. Het wapen bleef in gebruik bij de Staten van de Ommelanden, die tot 1804 in het Ommelanderhuis vergaderden.

De rode figuren werden aanvankelijk vormgegeven als heraldische harten, later liet men de vormgeving dikwijls in het midden. Verschillende auteurs betoogden dat het inderdaad om waterlelie- of leliebladeren (''waterroosplomben'', aldus Van Solckema) en niet om harten ging. Het "zijn geen herten / gelijck de gemeene erreur seyt; maer het zijn ... bladeren van water-lelien / water-rosen / die wy gemeenlijck noemen pompen-bladeren. Gelijck onse Friesche Coningen gevoert hebben", aldus Bernard Alting in 1648.<ref>Bernard Alting, ''[https://books.google.nl/books?id=RoNoAAAAcAAJ&pg=PA16 De pilaren, en de peerlen van Groningen]'', Groningen 1648, p.&nbsp;16.</ref> Ook legde men de kleurstelling anders uit dan in Friesland, door ervan uit te gaan dat de waterleliebladeren tussen de blauwe balken op een witte ondergrond waren geplaatst. Henricus Hofsnider meldt in 1737: "Het wapen der Ommelanden zyn drie witte [lees: blauwe] Baeren, verkeerde Banden ofte Sloden, op een wit veld, lopende van de rechter naar de slinkerhand neerwaards, waar tusschen zijn erf roode Mier- ofte Pompebladen, eerst een, vier, vier, en twee gesteld, gelykende zeer wel na het wapen der oude Koningen van Friesland".<ref>Henricus Hofsnider, ''[https://books.google.nl/books?id=t5NcAAAAcAAJ&pg=PA11 Kronyk van Groningen ende Ommelanden]'', Groningen 1743, p.&nbsp;13.</ref>

[[File:Wapen van Groningen ende Ommelanden (1743), bewerkt.jpg|thumb|Het wapen van Groningen ende Ommelanden, 1743.<br>
Collectie Rijksuniversiteit Leiden]]
De gangbare uitleg bij het zegel was dat de blauwe banen de drie [[geprivilegieerde zijlvesten]] lieten zien, terwijl de rode figuren stonden voor elf onderdistricten. Aan het einde van de 18e eeuw werd het wapen een uitdrukking van toenemend zelfbewustzijn van de plattelandsbewoners tegenover de stad Groningen; van 1787 tot 1811 stond het in de kop van de ''Ommelander Courant''. Het 'Wapen van de Ommelanden' was tevens een bekende herberg in de Nieuwe Ebbingestraat te Groningen. De patriotten vergaderden in de Ommelander Sociëteit te Appingedam, waar dit wapen tot uithangbord diende. Tegelijkertijd ontstond opnieuw twijfel over de betekenis van het Ommelander wapen. [[Jacobus de Rhoer]] betoogde als eerste in dat het wel degelijk om harten ging. Sindsdien benadrukt men de verschillen met het middeleeuwse Friese wapen.

==== 1837 ====
In de 19e eeuw raakte het Ommelander wapen min of meer in vergetelheid. Wel bleef het in gebruik bij het bittergenootschap 'Omlandia', opgericht in 1837 als een onderdeel van het studentencorps [[Vindicat atque Polit]]. Bij het honderdjarige jubileum van het genootschap in 1937 onthulde men een gedenksteen, die het Ommelander wapen met elf heraldische harten toont. Hetzelfde genootschap was vermoedelijk ook verantwoordelijk voor de introductie van de [[Ommelanden (Groningen)#Wapen en vlag|Ommelander vlag]] omstreeks 1900.

==== 1967–1995 ====
In 1967 keerde het Ommelander wapen terug in het [[Wapen van Ommelanderzeedijk|wapen van het dijkwaterschap Ommelanderzeedijk]], nu met een zwarte zoom en een gouden schildrand. Na een fusie in 1987 kreeg het wapen een goude schildrand. Het waterschap ging in 1995 op in de waterschappen [[Noorderzijlvest]] en [[Hunze en Aa's]]. Noorderzijlvest nam twee harten over zijn eigen wapen.

Het Ommelander wapen werd een tijdlang gebruikt op frankeerzegels van de firma Streekpost 't Hogeland.

=== Provincie Groningen ===
{{Zie ook|[[Wapen van Groningen (provincie)|Zie ook: Wapen van de provincie Groningen]]}}

==== 1598 ====
Bij traktaat van 23 juli 1594 werden Groningen (stad) en de Ommelanden samengevoegd. Niet lang daarna moet het nieuwe provinciewapen van het gewest [[Stad en Lande]] zijn ontstaan. Het komt voor het eerst voor op een zegel aan een akte van 24 april 1598. Het wapen kan worden omschreven als "gevierendeeld: I en IV (stad Groningen), in zilver een groene balk; II en III, het Ommelander wapen, nu van zilver met drie blauwe linkerschuinbalken en de elf rode harten, geplaatst 1 : 4 : 5 : 1". De rode 'harten' werden doorgaans weergegeven als [[harten in de heraldiek]]. Latere zegelstempels zijn minder expliciet en laten in het midden of het gaat om harten dan wel om de traditionele [[pompeblêd|waterleliebladeren]] of ''Seeblätter''.

Na de omwenteling van 1795 blijft het Ommelander wapen deel uitmaken van het wapen van de provincie Groningen. Van 1805 tot 1811 komt het voor op het zegel van het 'departement Stad en Lande van Groningen'. Na de Franse tijd wordt in 1814 het oorspronkelijke provinciewapen weer in gebruik genomen.

==== 1947 ====
Pas bij Koninklijk Besluit van 30 december 1947, nr. 21 wordt het Groninger provinciewapen officieel bevestigd. Het heeft dan de volgende beschrijving:
:<small>Gevierendeeld: I en IV, in goud een dubbele adelaar van sabel, dragende op zijn borst een schildje van zilver, beladen met een dwarsbalk van sinopel; II en III, in zilver drie linker schuinbalken van azuur, vergezeld van elf schuin geplaatste harten van keel 1, 4, 4, 2. Het schild gedekt met een gouden kroon van vijf bladeren en vier paarlen en ter wederzijde gehouden door een leeuw van goud.</small>

=== Friesland ===
[[File:Prins Friso (Chronique van Frieslandt 1622).jpg|thumb|Prins Friso met het wapen van het koninkrijk Friesland en het Friese vrijheidsvaandel
<br>
Uit: Pier Winsemius, ''Chroniqve van Friesland'' (1622). Houtsnede door Simon Frisius. RHC Tresoar, Leeuwarden]]

==== 1590–1622 ====
De katholieke en koningsgezinde auteur Suffridus Petrus beschrijft het Friese wapen met drie zilveren schuinbalken, waartussen zeven rode waterleliebladeren tussen de schuinbalken (dus op het blauwe veld), 3 : 4. Het Friese wapen verschijnt vervolgens in meerdere varianten in de genealogie van de Friese koningen die Martin Hamconius in 1609, 1617 en 1620 publiceert. De kleuren laat deze echter aansluiten bij die van het Ommelander wapen: ''seven roode pompe bladeren, ghestelt in drie silveren balcken, schaen [schuin] ghetrocken door een blauw velt''. Prins Friso en geeft hij een wapen met drie schuinbalken en zeven harten (2 : 3 : 2), diens opvolgers soms een wapen met een, twee of drie harten. Nadat deze koningen ook West-Friesland erbij hadden gekregen, gebruikten ze volgens hem een wapen met vier linkerschuinbalken en elf harten (1 : 3 : 4 : 3). De hertogen van West-Friesland hadden daarentegen een wapen met één blauwe schuinbalk en vier harten en de latere [[potestaat|potestaten]] van Friesland het bekende wapen met de twee leeuwen. De drie schuinbalken zouden volgens hem drie waterstromen symboliseren. Ook [[Pier Winsemius]] neemt dit over in zijn ''Chroniqve van Friesland'' uit 1622; in het handmatig ingekleurde exemplaar dat Tresoar bewaart is opnieuw de blasoenering van het Ommelander wapen overgenomen. Johannes Hillarides, rector te Dokkum, stelt ten slotte in ''it aade Friesche terp'' uit 1677: "En uit dat broekachtige en waterige land, schynt het, dat zy het oude Friesche Wapen hebben genomen, hetwelk bestond uit 7 Plompen, beteekenende de 7 Waterlanden, op 3 Zilveren balken, in een Blaauw veld. Gelijk die Plompen noch hedendaags in 't Wapen van Groningen te zien zyn. Hoewel de onwetende teekenaars daar nu 3 Herten van maken."

Afbeeldingen van dit oude Friese wapen zijn zeldzaam en berusten in sommige gevallen op latere falsificaties.<ref>[[Fries Scheepvaart Museum]]: [https://friesscheepvaartmuseum.nl/beeld/fsm-col1-dat1000017459 houten bord met havengezicht en herberg De Zwaan (circa 1700)], over een rond 1900 toegevoegd havengezicht met een Friese vlag. Ook een gevelsteen met "het oude Friesche wapen" te Longerhouw, waarover Jacob Hepkema schrijft, is waarschijnlijk door hem verzonnen. Jacob Tjebbes Hepkema, ''Eenvoudige memories en bemerkingen, langs straten en wegen voor landgenoot en vreemdeling'', dl. 1, 1894, p.&nbsp;164. [http://www.andrebuwalda.nl/historie51.htm André Buwalda: Historie Schettens – Longerhouw, dl. 51] (geraadpleegd 30 september 2018).</ref> Niettemin zijn er aanwijzingen dat het wel degelijk werd gebruikt. Van Lennep en Ter Gouw vertellen dat er "een wezentlijk verschil" was tussen herbergen met'' 't Wapen van Friesland'' en die met'' 't Friesche Wapen'' op hun uithangbord, want "beiden waren konkurrenten, die telkens hun klanten verzochten, wel op 't onderscheid te letten". In Amsterdam kwamen beide namen al in de 17e eeuw naast elkaar voor, in Leeuwarden ten minste sinds 1843.<ref>Jacob van Lennep en Jan ter Gouw, ''[https://books.google.nl/books?id=SYQ6AAAAcAAJ&pg=PA371&dq=friesche De uithangteekens in verband met geschiedenis en volksleven beschouwd]'', dl. 1, Amsterdam 1868, p.&nbsp;371. ''Leeuwarder Courant'', [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010583121:mpeg21:a0005 8 september 1843]. In Amsterdam kwamen beide namen al in de 17e eeuw naast elkaar voor.</ref>

==== 1830 ====
Het was het bovenstaande wapen "met drie baren en zeven roode plompenbladen", dat het [[Koninklijk Fries Genootschap voor Geschiedenis en Cultuur|Friesch Genootschap]] in 1830 tot het zijne maakte en dat later ten grondslag kwam te liggen aan de [[vlag van Friesland]]. Deze nieuwe Friese vlag raakte omstreeks 1890 in zwang.

==== 1984 ====
Het oude Friese wapen kreeg in 1984 een plek in het [[Wapen van Wetterskip Fryslân|wapen van het Zeewerende Waterschap Friesland]], nu met een gedeelde schildzoom in blauw en goud. Het wapen ging werd in 1997 overgenomen door het nieuwe [[Wetterskip Fryslân|Waterschap Friesland]], dat vervolgens in 2004 overging in het [[Wetterskip Fryslân]]. Met het oog op de voor handen zijnde fusie werd de blazoenering in 2003 verduidelijkt. Binnen de [[Hoge Raad van Adel]] bestonden aanvankelijk weerstanden tegen het wapen, dat sterk leek op het wapen van het waterschap [[Ommelanderzeedijk]].

== Geschiedenis: leeuwenwapens ==
=== Middeleeuwen ===
[[File:King of Frisia - Armorial Charolais (1425, 1658).jpg|thumb|Wapen van het oude koninkrijk Friesland en van de heerlijkheid Friesland, 1658 (naar oudere voorbeelden).<br>
(Armorial dit Charolais, Parijs: Bibliothèque de l'Arsenal)]]
De oorsprong van het Friese leeuwen- of luipaardenwapen ligt in het duister. [[Jancko Douwama]] bericht omstreeks 1520 over de sage dat Radboud zijn wapen met twee leeuwen uit handen van de koning van Denemarken zou hebben ontvangen, als een heraldische vermindering van het Deense wapen met drie (en eerder naar verluidt vijf) leeuwen.<ref>Dit is weer een variatie op de 15e-eeuwse sage dat de Saksische hertog [[Hendrik de Leeuw]] zijn leeuwenwapen van de koning van Engeland had gekregen.</ref> Model hiervoor stond mogelijk het wapen van het hertogdom Sleeswijk met twee leeuwen. Later meende men wel dat de Friezen het leeuwenwapen van Karel de Grote hadden gekregen, in tegenstelling tot hun eigen wapen. Het blauwe veld stond bovendien in contrast met de leeuwenwapen van het hertogdom Saksen, die vanuit het Friese perspectief eerder een feodale context suggereerde.<ref>Vgl. Dirk Jäckel, ''[https://books.google.nl/books?hl=nl&id=IMyQRrflWq0C Der Herrscher als Löwe. Ursprung und Gebrauch eines politischen Symbols im Früh- und Hochmittelalter]'', Keulen en Weimar 2006, pp.&nbsp;51, 56.</ref>

Het lijkt erop dat het Friese leeuwenwapen aanvankelijk de betekenis had van een grafelijk wapen, ter onderscheiding van het koninklijke wapen met de schuinbalken en rode harten.<ref>Het wapen da men in de 15e eeuw toeschreef aan gravin [[Margaretha II van Henegouwen]] (1310-1356) vertoonde twee kwartieren met het Friese leeuwenwapen.</ref> Het is niet ondenkbaar dat de Hollandse graven zich na verovering van [[West-Friesland (regio)|West-Friesland]] in 1289 bestaande heraldische symbolen hebben toegeëigend.<ref>De handschriften van Matthew Paris (rond 1250) tonen wel het grafelijke [[wapen van Holland]] en vermoedelijk ook dat van [[Wapen van Zeeland (provincie)|Zeeland]] (beide in de vorm van een klimmende leeuw), maar niet dat van Friesland.</ref> Desalniettemin noemden de Hollandse graven zich al veel langer graven van Friesland.<ref>Of weerspiegelt de dubbele leeuw de samensmelting van de graafschappen Holland en Henegouwen in 1299? Vgl. S.A. Waller Zeper, '[http://images.tresoar.nl/wumkes/periodieken/dvf/dvf-0406-1924-27.pdf De oorsprong van het wapen van de provincie Friesland]', in: ''De Vrije Fries'' 27 (1924), 180-184.</ref>

De Hollandse aanspraken op Westerlauwers Friesland vererfden op de graven van Henegouwen en de hertogen van Bourgondië. Dit uitte zich in fascinatie met het Friese verleden, met name in vorm van wandtapijten, ridderromans, historische kronieken en heraldische symbolen. De bronnen daarvoor waren divers.

Een invloedrijke auteur die historische en heraldische mythen op de kaart zette, was [[Jean d'Outremeuse]] (1338–1399) uit Luik. Hij besteedde vooral aandacht aan de legendarische koningen van Friesland, waartoe hij ook [[Ogier van Denemarken]] rekende.

==== 1385 ====
In het ''Libro del Conosçimiento de todos los rregnos'' (Boek van Kennis van alle Koninkrijken) wordt het wapen van de Friese koning op dezelfde wijze afgebeeld als dat van de koning van Denemarken. Het gaat hier om een wapenschild met drie gaande en aanziende leeuwen in zwart op een gouden veld met het bijschrift ''el rey de Frisia'' (de koning van Friesland).<ref>''Et el Rey de Frisa a por señales un pendon de oro con tres leones prietos luongos atales ...''. Nancy F. Marino (ed.), ''[http://www.archive.org/stream/ellibrodelconosc00mariuoft#page/11/mode/2up El libro del conoscimiento de todos los reinos (The Book of Knowledge of All Kingdoms)]'', Tempe, Arizona 1999, p. 10-11 en afb. IX.</ref> Op [[portolaan]]kaarten is het Friese wapen tot dusverre niet aangetroffen.

==== 1404–1409 ====
Het wapen met de beide leeuwen wordt voor het eerst afgebeeld in de ''Hollantsche Cronike'' van [[Claes Heynensoon]], de bekende [[Wapenboek Beyeren|Heraut van Beieren]] die eerder in [[Wapenboek Gelre|Gelderse]] dienst had gestaan. Het gaat om twee gaande en aanziende leeuwen op een blauw veld, dat met zilveren penningen of [[bezant (heraldiek)|bezanten]] is bezaaid. Als bijschrift staat vermeld: ''Raboldus der Vriensen coninc''. Het mag overigens duidelijk zijn dat Radboud dit wapen nooit heeft gekend, daar hij reeds in 719 was overleden, ver voor de ontwikkeling van de heraldiek. Het sluit eerder aan bij de ambities die graaf [[Willem VI van Holland|Willem VI]] had om zijn macht in de Friese gewesten verder uit te bouwen.<ref>Jeanne Verbĳ-Schillings, 'Van Gode ghecroont: laatmiddeleeuwse voorstellingen van vorstelĳk gezag', in: René Ernst Victor Stuip & C. Vellekoop (red.), ''Koningen in kronieken'', Hilversum 1998, pp.&nbsp;163-180.</ref> De penningen zijn misschien ontleend aan de zilveren harten of bladeren, waarvan in de oudste beschrijvingen van het koningswapen sprake is. De historica Jeanne Verbij-Schillings gist dat het wapen door Claes Heynensoon is ontworpen naar analogie met het Engelse koningswapen.<ref>Jeanne Verbij-Schillings, 'Het beeld van de Friezen in de Hollandse geschiedschrijving van de vijftiende eeuw', in: Ph. Breuker en A. Janse, ''Negen eeuwen Friesland-Holland. geschiedenis van een haat-liefdeverhouding'', Zutphen 1997, p. 109-119, hier 112.</ref> Maar ook het [[Wapen van Denemarken|Deense koningswapen]] werd rond 1400 afgebeeld met ftir aanziende leeuwen op een blauw veld, bezaaid met van rode harten.

==== 1430 ====
Omstreeks deze tijd duikt een nieuwe variant van het wapen op, die door hertog [[Filips de Goede]] van Bourgondië wordt gebruikt om – als opvolger van de graaf van Holland – zijn titel als Heer van Friesland te onderbouwen.<ref>Vgl. Cyriel Stroo, ''De celebratie van de macht. Presentatieminiaturen en aanverwante voorstellingen in handschriften van Filips de Goede (1419–1467) en Karel de Stoute (1467–1477)'', Brussel 2004, pp.&nbsp;282, 290.</ref> Het wapenboek van diens wapenschout Charolais (bewaard in een 17e-eeuwse kopie) toont beide Friese wapens, zowel het oude koningswapen met de schuinbalken en de harten als het grafelijke wapen met twee aanziende leeuwen, maar hier op een veld bezaaid met gouden blokjes.<ref>Bibliothèque nationale de France. Bibliothèque de l'Arsenal, Ms-4150, fol. 4v. Het 17e-eeuwse commentaar maakt onderscheid tussen ''Frise l'ancienne aparoit avoir este Royaume'' en ''Frise seigneury qui paroit este Westfrise''; op fol. 72 dezelfde wapens, aan de hand van recentere voorbeelden. Datering naar Steen Clemmensen, ''[https://books.google.nl/books?id=mAgmDwAAQBAJ&pg=PA62&lpg=PA62 Editing Armorials II: Cooperation, Knowledge and Approach by Late Medieval Practioners (Appendices, Bibliography)]'', Kopenhagen en Norderstedt 2017 , pp.&nbsp;62-63.</ref> Op het titelblad van ''Le champion des dames'' uit 1440 laat de hertog zich omringen door de wapens van zestien gewesten, waaronder Friesland; het bijschrift noemt hem ''Seigneur de Frise''.<ref>Martin le Franc, ''Le champion des dames'', 1440. Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits, Français 12476, fol. 8 ([https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b525033083/f8.item hier op Gallica]). Vgl.</ref> De blokjes zijn volgens de heraldicus Hubert de Vries wellicht een verwijzing naar het [[Wapen van Gelderland|Gelderse wapen]] en de gebiedsaanspraken die daaraan vanouds verbonden waren.<ref>De Vries baseert zich op de blokjes die de Heraut van Beyeren rond 1400 in het Gelderse wapen tekende, terwijl ze normaliter al sinds verlening van de hertogstitel in 1339 werden weggelaten. Maar ook het leeuwenwapen van het [[vrijgraafschap Bourgondië]] (Franche-Comté) had gouden blokjes, kennelijk als verwijzing naar de verloren gegane Bourgondische koningskroon.</ref>

==== 1440 ====
Kort daarna moet aan het Bourgondische hof het wapenboek ''Lyncenich'' zijn ontstaan.<ref>Steen Clemmensen, ''[http://www.armorial.dk/french/Lyncenich.pdf The Lyncenich armorial]'', Farum 2016, p.&nbsp;91 (nr. 332). Dez., '[https://heraldica.hypotheses.org/5145 Show me a coat-of-arms: The Lyncenich armorial]', in: ''Heraldica Nova: Medieval and Early Modern Heraldry from the Perspective of Cultural History (a Hypotheses.org blog)'', gepubliceerd 5 november 2016.</ref> Hierin staat opnieuw het leeuwenwapen, maar nu met de titel ''coninc van Vrieslant''. In het blauwe schild staan twee gouden, aanziende leeuwen in een veld bezaaid met zilveren penningen. De blasoenering is kennelijk afgeleid van het wapen in de ''Hollandse Kroniek'', die zich eerder in de bibliotheek van Willem VI bevond en inmiddels in het bezit van de hertog was gekomen. Dit alles paste vermoedelijk in het Bourgondische plan om een koningstitel te verwerven. Tevergeefs probeerde wapenkoning Hendrik van Heessel in 1447 de keizer te overtuigen de hertog tot koning van Friesland te kronen.<ref>A.G. Jongkees, 'Het koninkrijk Friesland in de vijftiende eeuw', in: Dez., ''Burgundica et varica: keuze uit de verspreide opstellen'', Hilversum 1990, pp.&nbsp;27-47, hier pp.&nbsp;30-31. Als alternatief had men de kroon van Brabant, Lotharingen of eventueel Bourgondië achter de hand.</ref> Het Wapenboek Gorrevod bevat een deel met wapens van steden en vrijheden van de Bourgondische Nederlanden, ontstaan 1435-1450. Hierin komt hetzelfde Friese koningswapen voor inclusief een helm met gouden kroon en als helmteken een gouden leeuw.<ref>K. Padberg Evenboer, 'Het Wapenboek Gorrevod. De wapens van steden en vrijheden in de Bourgondische Nederlanden 1435-1450', in: "Blazoen, kwartaalblad voor heraldiek en zegelkunde", jrg. 5, nr. 3, 2019, pp. 93-103.</ref>

Het beoogde koningswapen duikt daarna al snel in andere wapenboeken op, zoals ''Bergshammar'' en later dat van Nicolas de Lutzelbourg (beide voorzien van een koningskroon als helmteken). Het sierde kostbare manuscripten, zoals het ''Remissorium Philippi'' van Pieter van Beoostenzweene en de ''Gestes de Girart de Roussillon'' van [[Jean Wauquelin]], die beide in 1450 werden voltooid. Uit het midden van de 15e eeuw dateert verder een afbeelding van een vaandel dat de West-Friezen zouden hebben gebruikt ten tijde van de [[Slag bij Hoogwoud]] in 1256. Deze komt voor in een afschrift van de ''Brabantse Yeesten'', een manuscript dat op grond van de afgebeelde kleding gedateerd wordt op de jaren 1440 tot 1450. Het vaandel of de banier is blauw met twee gaande, aanziende gele leeuwen en het veld bezaaid met witte penningen.

Het wapen van Friesland met de twee leeuwen is tevens te vinden op een prent in 1468, gedrukt ter gelegenheid van het huwelijk van Karel de Stoute met Margaretha van York. Voor het laatst komt dit officiële wapen voor in een krijgsverordening van de hertog uit 1473. De hertogen benoemden weliswaar functionarissen die hun Friese claims moesten ondersteunen, zoals een zekere Gilles Gobet, die als 'wapenkoning van Friesland' optrad. Maar de Bourgondische veroveringsplannen riepen veel tegenkrachten op, zodat ze uiteindelijk op een laag pitje kwamen te staan.

====1460====
In Nederland en Duitsland speelt het leeuwenwapen, anders dan in Frankrijk, al snel een grote rol, al dan niet in combinatie met hartenwapens. We zien dit bijvoorbeeld in het ''[[Wapenboek van Gorrevod]]'' (1435-1460), in de ''Kattendijke-kroniek'' uit 1491 en het ''[[Thurnierbuch]]'' van [[Georg Rüxner]] uit 1530, waar het Friese hartenwapen een van de kwartieren vormt uit het fictieve wapen van graaf [[Floris III van Holland]] (ov. 1190). Het ''Universeel Wapenboek'' van de baron van [[Ingelmunster]] uit 1558 bevatte zelfs vijf Friese wapens: behalve het leeuwenwapen met de penningen van het koninkrijk Friesland (''basse Frise'') ook twee hartenwapens uit de tijd vóór koning Radboud en twee leeuwenwapens zonder penningen voor het graafschap Friesland. De verdubbeling is een aanwijzing dat men Friesland ten oosten van het Vlie (''haute Frise'') en West-Friesland (''basse Frise'') inmiddels ook in de heraldiek als twee afzonderlijke streken beschouwde.<ref>Koninklijke Bibliotheek Albert I (Brussel), [http://balat.kikirpa.be/object/20013031 nr. 20013031: Universeel wapenboek van 1558].</ref>

Aan het Bourgondische hof grijpt men intussen terug op het ontwerp met de gouden blokjes. Dat is zowel te zien op een portret van [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] (1457-1482) door de Brugse kroniekschrijver [[Anthonis de Roovere]], als in een staatsieportret van [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]], de dochter van aartshertog Maximiliaan I, dat is vervaardigd in de jaren 1493–1495.<ref>Anthonis de Roovere, ''De cronicke van Vlaenderen'', Stadsbibliotheek Brugge, ms. 437, fol. 361v ([https://web.archive.org/web/20190329094622/http://www.flandrica.be/flandrica/items/show/904 Online op Flandrica]). [[:c:File:Pieter van Coninxloo - Margaret of Austria NG 2613.2.jpg|Wikimedia: Pieter van Coninxloo - Portret van Maria van Oostenrijk, 1493–1495.]]</ref>

=== Provincie Fryslân ===
==== 1499 ====
Na de verovering van Westerlauwers Friesland in 1498 komt een nieuw wapen voor de heerlijkheid in zwang. Het is een variant op het oude landsheerlijke wapen met de (aanziende) leeuwen. De penningen zijn vervangen door onbepaald aantal gouden (staande) blokjes, waarmee het veld 'bezaaid' wordt.

De eerste beschrijving van het nieuwe provinciewapen dateert uit 1499, een jaar nadat [[Albrecht van Saksen (1443-1500)|Albrecht van Saksen]] Friesland in bezit heeft genomen: ''ein plaber schild, darynn ob einander zwin gelb leo met iren aufgeworffen swentzen zum ganz geschickt; underhalb und oberhalb der berurten leo in demselben schilde ausgesprayet gelbe spene'' (een blauw schild, daarom twee gele leeuwen boven elkaar, hun staarten opgestoken; het veld rondom hen bestrooid met gele blokjes of ''dakspanen''). Zo wordt het wapen ook afgebeeld op de grote kaart die [[Jacob van Deventer (cartograaf)|Jacob van Deventer]] in 1545 van de noordelijke provincies maakte (herdrukt in 1559) en op de gedrukte kaart van zijn collega [[Sebastian Münster]] (na 1550).

==== ±1556 ====
Onder Filips II wordt het wapen nog enigszins veranderd. Het aantal blokjes wordt teruggebracht tot zeven, liggend geplaatst in de verdeling 2 : 2 : 3. De plaatsing van de blokjes in het schild wisselt soms. Zo blijft het wapen van het gewest, later de provincie Friesland er daarna in grote lijnen uitzien.

De symbolen van het oude koninkrijk Friesland keerden zodoende niet alleen terug op de munten van het Habsburgse bewind, maar ook op de munten die de Staten van Friesland lieten slaan, concludeerde de Friese landshistoricus Suffridus Petrus in 1593.

==== 1958 ====
Bij Koninklijk Besluit van 11 februari 1958, nr. 18 werd het huidige wapen vastgesteld.
(zie boven)

=== West-Friesland ===
[[Bestand:West-Friesland wapen.svg|right|150px|Wapen van West-Friesland]]
{{Zie ook|Zie ook: [[Wapen van West-Friesland]]}}

==== ±1583–1798 ====
Na de afzwering van Filips II nemen Staten van West-Friesland het bestuur in eigen hand. Tijdens het bewind van Frans van Anjou (1582–1584) wordt het oude wapen van Friesland aangepast door het aantal gouden blokjes terug te brengen naar vijf en deze zilver te kleuren. Daardoor wordt het verschil met het wapen van Westerlauwers Friesland benadrukt. In de loop van de achttiende eeuw worden de blokjes opnieuw van goud. Tot de opheffing van de ''[[Staten van Holland en West-Friesland#Gecommitteerde Raden|Gecommitteerde Raden van Westfriesland en het Noorderkwartier]]'' in 1795 is deze wapencompositie in diverse varianten in gebruik gebleven. Dit gebeurde onder andere op gevelstenen, kaarten, munten (veelal met het opschrift ''Westfrisiæ''), zegels en op de grote ''[[:c:File:Joost Jansz Bilhamer - 1575 kaart noord holland.jpg|Caerte van Noorthollant]]'', die [[Joost Jansz. Bilhamer]] in 1575 ontwierp en die in 1608 voor het eerst werd gedrukt. Belastingstempels met het wapen bleven in gebruik tot 1806.

==== 1907 ====
Na de splitsing van Holland in Noord- en Zuid-Holland in 1840 werd in Noord-Holland aanvankelijk nog het Hollandse wapen met de rode leeuw gebruikt. Een nieuw wapen voor deze provincie werd vastgesteld bij KB van 23 mei 1907, nr. 43. De beschrijving luidt:

:<small>''Gedeeld; I. in goud een leeuw van keel, getongd en genageld van azuur (Holland);II. in azuur, bezaaid met liggende gouden blokjes, twee gaande en aanziende leeuwen van hetzelfde, boven elkaar geplaatst (West-Friesland); het schild gedekt met een vijfbladige gouden kroon''.</small>

== Wapens met rijksadelaar of keizerskroon ==
{{Zie ook|Zie ook: [[Friese adelaar]]}}Wapens met de [[adelaar (heraldiek)|rijksadelaar]] dan wel met de (halve) [[Friese adelaar]] symboliseren vooral de [[Friese Vrijheid]]tradities en het [[Karelsprivilege]], dat ooit door keizer Karel zou zijn verleend. Al op het zegel van [[Wonseradeel]] uit de tweede helft van 13e eeuw staat de Friese vrijheidsheld [[Magnus Forteman|Magnus]] afgebeeld met een adelaar op zijn wapenschild. 

Het [[Karelsprivilege|Karelsprivielge]] uit het begin van de 14e eeuw bericht dat de Friezen de keizerlijke kroon op hun wapenschilden mochten schilderden "als teken van hun vrijheid". 

Nadat Duitse [[keizer Sigismund|koning Sigismund]] het Karelsprivilege in 1417 had bevestigd, verscheen de adelaar steeds vaker op stads- en streekwapens. Het oudste voorbeeld is het zegel van het [[Saterland]] uit 1400, dat Karel de Grote afbeeldt met een wapenschild dat de dubbelkoppige adelaar toont.<ref>Georg Sello, ''[https://books.google.nl/books?id=nIZCAAAAIAAJ&pg=PA14 Saterlands ältere Geschichte und Verfassung]'', Oldenburg en Leizig 1896, p.&nbsp;14.</ref> Bij zijn kroning tot keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]] in 1433 verkoos Sigismund de [[dubbelkoppige adelaar]] als wapen, hetgeen daarna als symbool van de koninklijke macht ging gelden. Dit had ook zijn weerslag op de Friese wapens.

De stad [[Wapen van Sneek|Sneek]], waar het vrijheidsprivilege werd bewaard koos in 1422 voor een gedeeld [[wapen van Sneek|wapen]], waarin behalve de Friese adelaar tevens drie kronen fungeerden.<ref>Gilbert H. Hofstra, [https://sites.google.com/site/argeosneek/downlads/het%20stadswapen%20van%20sneek.pdf?attredirects=0&d=1 Het stadswapen van Sneek. Haar oorsprong en de betekenis van de verschillende elementen]{{Dode link}}, 2012. Zie verder de website [https://sites.google.com/site/stadswapensneek Stadswapen van Sneek].</ref> Deze gouden kronen (doorgaans in een blauw veld) speelden een belangrijke rol in de heraldische traditie, met name in Scandinavische wapens. Het fictieve wapen van [[koning Arthur]] (en soms ook dat van Karel de Grote) werd sinds de 13e eeuw op deze manier afgebeeld, met name in de populaire voorstelling van de ''[[Van neghen den besten|Neghen besten]]''. Drie kronden sieren eveneens het fictieve wapen van [[Edmund de Martelaar]], koning van East-Anglia, die in 869 door de Vikingen zou zijn vermoord. Een of meer kronen duiken op in het fictieve wapen van [[Siegfried (sage)|Siegfried van Niderlant]], de held uit het middelhoogduitse ''[[Nibelungenlied]]'', die ten strijde trekt tegen hertog Liudeger van Saksen. Ook aan koning [[Magnus I van Zweden]], die als een van de drie rechtvaardigste vorsten uit de geschiedenis werd voorgesteld, werd soms met terugwerkende kracht dit wapen toegeschreven; de [[drie kronen]] werden in de loop van de 14e eeuw opgenomen in het [[Wapen van Zweden|Zweedse rijkswapen]]. Mogelijk speelden daarnaast kerkelijke tradities een rol: als symbool voor de heilige [[Driekoningen]] waren de drie kronen sinds het begin van de 13e eeuw te vinden in het wapen van [[vrije rijksstad|vrije stad]] [[Keulen (stad)|Keulen]], de zetel van het [[Aartsbisdom Keulen|gelijknamige aartsbisdom]], waar Friesland onder viel. Op een van de prenten die Pieter Feddes van Harlingen rond 1620 over de Friese geschiedenis maakte, heeft ook [[Magnus Forteman]] een wapen met de Friese adelaar en een kroon.
 
De stad [[Wapen van Workum|Workum]] koos in 1420 voor een [[Friese adelaar]] met drie [[Fleur de lis|Franse lelies]], sinds het einde van de 13e eeuw de meest gebruikelijke weergave van het wapen van Karel de Grote.<ref>De lelies staan in Workum echter in een zwart veld, bij de wapens van Karel de Grote in een blauw veld. Vgl. Louis Carolus-Barré en Paul Adam-Even, 'Les armes de Charlemagne dans l'héraldique et l'iconographie médiévales', in: ''Mémorial d’un voyage d’études de la Société nationale des antiquaires de France en Rhénanie (Juilliet 1951)'', Parijs 1953, pp.&nbsp;289-308. Adrian Ailes, '[https://www.charlemagne-icon.ac.uk/files/2016/01/Ailes-2016-Attributed-Arms-of-Charlemagne-1.pdf The Attributed Arms of Charlemagne, 1200–1500]', in: ''Charlemagne. An European Icon'' (online tijdschrift) (2016)</ref> De dubbelkoppige adelaar duikt op in het [[Wapen van Groningen (stad)|wapen van de stad Groningen]], die zichzelf als hoofdstad van de Friese kustgewesten beschouwde, verder in de wapenzegels van [[Fivelingo (streek)|Fivelgo]], [[Oostergo]] en de stad [[Wapen van Bolsward|Bolsward]]. De rijksadelaar komt bovendien voor op veel Friese en Groningse munten uit deze periode. Na 1498 heeft het adelaarswapen in Friesland geen politieke betekenis meer, maar blijft de [[Friese adelaar]] wel in zwang als identiteitssymbool.

=== Orde van de Koningskroon ===
[[File:Friese Koningskroon - Hernant (1698).jpg|thumb|Friese koningskroon<br>
Naar Jean Hernant, ''Histoire des religions ou ordres militaires de l'Eglise'', Rouen 1698]]
De historische constructies van Suffridus Petrus en Martinus Hamconius leidden ook tot het ontwerpen van een (fictieve) Friese ridderorde, die door Karel de Grote zou zijn gesticht: de Orde van de Friese Ridders of [[Orde van de Koningskroon]].
{{Zie ook|Zie: [[Orde van de Koningskroon]]}}

== Zie ook ==
* [[Vlag van Friesland]]
* [[Magnusvaan]]
* [[Pompeblêd]]
* [[Friese adelaar]]

== Externe links ==
* Hubert de Vries, [http://hubert-herald.nl/Friesland2.htm Friesland/Fryslân]
* Hubert de Vries, [http://www.hubert-herald.nl/NedeGroningen.htm Groningen]

== Literatuur ==
* Gozewinus Acker Stratingh, '[https://books.google.nl/books?id=oNtJAAAAMAAJ&pg=PA200 Het Ommelander Wapen]', in: ''Bijdragen tot de Geschiedenis en Oudheidkunde, inzonderheid van de provincie Groningen'' 7 (1870), p.&nbsp;200–216
* Gozewinus Acker Stratingh, '[https://books.google.nl/books?id=RaJRAAAAcAAJ&pg=PA48 Het wapen der provincie Groningen in verband ook met die van haar onderdelen]', in: ''Bijdragen tot de Geschiedenis en Oudheidkunde, inzonderheid van de provincie Groningen'' 10 (1872), p.&nbsp;48–57
* Hettel E.H. Bruch, ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000579001:00041 De Fryske Flagge, rapport en Advys fan de kommisje ta bistudearring fan de Fryske flagge]'', Assen 1956 (= It Beaken 18 (1956), pp.&nbsp;33–88)
* Egge Knol, '[https://doctiktak.com/het-elfhartenwapen-en-het-ommelander-geld.html Het ''elf-hartenwapen'' en het Ommelander geld]', in: ''Stad & Lande'' 13 (2004), afl. 1, pp.&nbsp;12–20
* Egge Knol, ''[http://www.huisvandegroningercultuur.nl/uploads/fckconnector/3895fd7e-36dc-488e-8611-71a42286537a Een provincievlag voor Groningen, Uitgegeven ter gelegenheid van de 25<sup>e</sup> Dag van de Groninger Geschiedenis]'', Groningen 2011
* Pieter L.C. Niemeijer, ''Vivat Omlandia: Wapen en vlag van de Ommelanden'', 2004
* Han Nijdam & Otto S. Knottnerus, '[https://www.academia.edu/36932843/Prefinal_version_of_H._Nijdam_and_O.S._Knottnerus_Redbad_the_Once_and_Future_King_of_the_Frisians_in_M._Ba%C3%A1r_and_S._Halink_eds._Northern_Myths_Modern_Identities._The_Nationalisation_of_Northern_Mythologies_Since_1800_In_preparation_Leiden_Boston_2018_ Redbad, the Once and Future King of the Frisians]', in: Simon Halink (red.), ''Northern Myths, Modern Identities. The Nationalisation of Northern Mythologies since 1800'', Leiden / Boston 2019, p.&nbsp;87-114
* Hubert de Vries, 'Het Friese Vlagrapport', in: Dez., ''Wapens van de Nederlanden. De historische ontwikkeling van de heraldische symbolen van Nederland, België, hun provincies en Luxemburg'', Amsterdam 1995
* Edzo H. Waterbolk, '[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB26:000578001:00009 Een vlag-incident?]' in: ''It Beaken'' 19 (1957), p.&nbsp;1–13, 54-56

== Externe link ==
* [https://www.levenderfgoedgroningen.nl/alle-verhalen/ommelander-wapen-en-vlag Levend erfgoed Groningen: Martin Hillenga - Ommelander wapen en vlag]

{{Appendix}}
{{Navigatie wapens Nederland}}

[[Categorie:Fries symbool]]
[[Categorie:Gronings symbool]]
[[Categorie:Nederlands provinciewapen|Friesland]]