Brontekst bekijken van Vroege middeleeuwen

[[Bestand:2008-05-17-SuttonHoo.jpg|thumb|Replica van de helm van [[Sutton Hoo]]; het origineel werd begraven met een [[Angelsaksen|Angelsaksische]] leider, waarschijnlijk koning [[Rædwald van East Anglia]], circa 620.<ref>{{aut|Lawrence Nees}}, ''Early Medieval Art'', (Oxford/New York 2002), 109-112.</ref>]]
[[Bestand:Mausoleum of Theoderic.jpg|thumb|Het [[mausoleum van Theodorik]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]]. De stad Ravenna was een hoofdstad van het West-Romeinse Rijk en werd in de vroege middeleeuwen ook de hoofdstad van het [[Ostrogotische Rijk]] en het Byzantijnse [[exarchaat Ravenna]].]]
{{Zijbalk westerse geschiedenis|portaal2=Middeleeuwen}}
De '''vroege middeleeuwen''', die doorgaans gesitueerd worden van ruwweg het jaar 500 tot en met ruwweg het jaar 1000, vormen de eerste periode van de [[Europa (werelddeel)|Europese]] [[middeleeuwen]]. Deze tijd werd lange tijd ook de [[donkere middeleeuwen]] genoemd, maar deze term is onder historici vrijwel in onbruik geraakt.<ref name=":1">{{Citeer web|url=https://www.britannica.com/event/Dark-Ages|titel=Migration period {{!}} European history {{!}} Britannica|bezochtdatum=2022-06-15|werk=|uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]]|taal=en}}</ref>

De eerste helft van de vroege middeleeuwen, van het einde van de vierde tot aan het einde van de achtste eeuw, wordt volgens historici gekarakteriseerd door een groot, moeilijk te definiëren overgangsproces waarin de [[Klassieke oudheid|klassieke]] samenleving veranderde in de middeleeuwse samenleving.<ref name="Harrison11">{{Aut|Dick Harrison}}, ''De volksverhuizingen: De geschiedenis van West-Europa, 375-800'', vert. Ger Meesters (Utrecht 2020), 11.</ref>{{#tag:ref|Voor verschillende historici betekent het verdwijnen van de klassieke samenleving iets anders. Historicus [[Christopher Wickham]] wijst bijvoorbeeld op de transitie van de op slaven gebaseerde economie van de oudheid naar de opkomst van het feodalisme in de middeleeuwen. Zie: {{Aut|Chris Wickham}}, 'The Other Transition: From the Ancient World to Feudalism', ''Past & Present'' (1984), 103, 3-36, aldaar 3-4.|group=noot}} In de periode van 600 tot 1000 was er sprake van een langzaam maar gedurig herstel van West-Europa waarin de bevolking groeide en de handel zich herstelde.

De vroege middeleeuwen werden verder gekenmerkt door het voortbestaan van het [[Byzantijnse Rijk]] en de opkomst van meerdere [[Germaans koninkrijk|Germaanse koninkrijken]]. Daarnaast ontwikkelde het [[Islamitische veroveringen|Arabische Rijk]] zich in deze periode als een nieuwe machtige speler, die voet aan de grond kreeg op het [[Iberisch Schiereiland]] en op [[Sicilië]]. In 800 werd de titel van [[keizer]] in het westen geherintroduceerd door [[Karel de Grote]]. Zijn rijk domineerde in deze tijd zowel politiek als cultureel gezien Europa. In diezelfde tijd kwamen de [[Vikingen]] op, die door middel van rooftochten hun sporen op het continent achterlieten. In het jaar 1000, omstreeks het einde van de vroege middeleeuwen, waren het Byzantijnse Rijk, het [[koninkrijk Engeland]] en het [[kalifaat Córdoba]] de meest solide staten van Europa.

{{Inhoud beperkt|4}}

== Periodisering ==
Om meer grip te krijgen op de lange en brede periode van de Europese [[middeleeuwen]] hebben negentiende-eeuwse Duitse historici getracht om dat tijdvak op te delen. Zij kwamen met de onderverdeling ''Früh-'', ''Hoch-'' en ''Spätmittelalter'', oftewel de vroege, hoge en late middeleeuwen. Britse collega's volgden hen hierin, maar de historici in de Romaanstalige landen maakten alleen een onderverdeling in vroege (Frans: ''haut'') en late (''bas'') middeleeuwen.<ref>{{Aut|Daniel Power}}, ''The Central Middle Ages: Europe 950-1320'' (Oxford 2006), 4.</ref>

Over het precieze begin en einde van de vroege middeleeuwen bestaan verschillende opvattingen. Doorgaans wordt het begin gelegd bij de [[Val van het West-Romeinse Rijk]], maar wanneer die precies plaatsvond en waar is niet altijd even duidelijk. Jennifer R. Davis en [[Michael McCormick]] vinden de vijfde of de zesde eeuw een goed startpunt voor de vroege middeleeuwen in het grootste deel van West-Europa.<ref name="Long Morning">{{Aut|Jennifer R. Davis & Michael McCormick}}, 'The Early Middle Ages: Europe's long morning', in: ibidem (red), ''The Long Morning of Medieval Europe: New Directions in Early Medieval Studies'' (Aldershot 2008), 6.</ref> De Nederlandse historici [[Wim Blockmans]] en [[Peter Hoppenbrouwers]] laten de vroege middeleeuwen ruwweg beginnen rond het jaar 500.<ref>{{Aut|[[Wim Blockmans]]}} & {{Aut|[[Peter Hoppenbrouwers]]}}, ''Eeuwen des onderscheids: Een geschiedenis van middeleeuws Europa'' (8e druk; Amsterdam 2016), 10.</ref> De Zweedse [[Mediëvistiek|mediëvist]] [[Dick Harrison]] laat de periode eveneens omstreeks 500 beginnen. Wel benadrukt hij dat het onmogelijk is om tijdsgrenzen aan te geven.<ref name="Harrison11" /> Het jaar 500 wordt dan ook vaak als startpunt voor de vroege middeleeuwen gebruikt.<ref name=":1"/>

Als eindpunt voor de vroege middeleeuwen wordt vaak het jaar 1000 genomen of de elfde eeuw,<ref name="Long Morning"/> onder anderen door de eerdergenoemde historici. De Amerikaanse historicus [[Charles Homer Haskins]] was in 1928 de eerste die dat jaar koos als breekpunt van de middeleeuwen. Hij zag de periode van 1000 tot 1200 als het tijdperk van de [[renaissance van de twaalfde eeuw]]. Daarnaast kiezen sommige historici ervoor om het jaar 950 aan te wijzen als overgang van de vroege middeleeuwen naar de [[hoge middeleeuwen]], vanwege de grote bevolkingsgroei die zich toen aandiende.<ref>{{Aut|[[Peter Raedts]]}}, "Wat is middeleeuws?", in: {{Aut|Rob Meens & Carine van Rhijn}} red., ''Cultuurgeschiedenis van de middeleeuwen'' (Zwolle 2015), 13-27, aldaar 21.</ref>

== Staatkundige ontwikkelingen ==
=== Val van het West-Romeinse Rijk ===
[[Bestand:Tetrarchy map3.jpg|miniatuur|Kaart van het Romeinse Rijk met de door [[Diocletianus]] ingestelde prefecturen.]]
In de derde eeuw na Chr. kreeg het Romeinse Rijk te maken met een aantal [[Crisis van de derde eeuw|crises]] die tezamen een neerwaartse demografische en economische spiraal veroorzaakten. Om de teruggang te stoppen voerde keizer [[Diocletianus]] een aantal hervormingen door. Zo deelde hij het Romeinse grondgebied op in het [[West-Romeinse Rijk]] en het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse Rijk]] dat later het Byzantijnse Rijk ging heten. Verder [[Codificatie|codificeerde]] hij het [[Romeins recht]] en hervormde hij de Romeinse [[Munt (betaalmiddel)|munt]] en het [[belastingstelsel]]. Tevens verplichtte hij alle Romeinse burgers zich te conformeren aan de [[Romeinse religie]].<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 29.</ref>

Diocletianus veranderde ook het militaire beleid en splitste de strijdkrachten in lichtbewapende grenstroepen en mobiele interventielegers die waren gelegerd in [[garnizoen]]splaatsen. Doordat de bereidheid onder de Romeinse bevolking om in de legioenen te dienen medio vierde eeuw sterk was afgenomen, sloten de Romeinse keizers veel nieuwe [[Foederati|bondgenootschappen]] met andere volken. Vanaf dat moment werden soldaten voornamelijk uit de "[[barbaar]]se" bevolking gerekruteerd. Hierdoor bestonden ook de elite-eenheden steeds meer uit niet-Romeinse soldaten en klom een aantal niet-Romeinen op tot militaire topfuncties.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 38.</ref>

Volgens [[Edward Gibbon]] viel het Romeinse Rijk door "barbarisme en religie", maar deze visie wordt door moderne historici betwist. In het jaar 476 werd de laatste West-Romeinse keizer [[Romulus Augustulus]] door de "barbaar" [[Odoaker]] afgezet. Deze stuurde de symbolen van de keizerlijke waardigheid naar keizer [[Zeno van Byzantium|Zeno]] in [[Constantinopel]] en onderhandelde over zijn eigen positie. Formeel was er in het jaar 476 dan ook geen sprake van een breuk. Pas in 518 toen [[Theodorik de Grote|Theodorik]] over Italië heerste sprak de Oost-Romeinse historicus [[Marcellinus Comes]] over de val van het West-Romeinse Rijk, al was dit waarschijnlijk een poging om de macht van keizer [[Justinianus I]] over het westen te legitimeren.<ref>{{Aut|Rob Meens}}, "Een tijd van barbarij", in: {{Aut|Rob Meens & Carine van Rhijn}} red., ''Cultuurgeschiedenis van de middeleeuwen'' (Zwolle 2015), 28-49, aldaar 35-36.</ref> Daarnaast wordt de [[Ostrogotische Rijk|Ostrogotische]] periode (490-552) in Italië gezien als de laatste periode waarin sprake was van stabiliteit in Romeinse stijl. Iets dat Theodorik zelf ook propageerde.<ref>{{Aut|auteur=[[Christopher Wickham|Chris Wickham]]}} ''Framing the early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400-800.'' (Oxford 2005), 24.</ref>

=== Volksverhuizingen ===
{{Zie hoofdartikel|Grote Volksverhuizing}}
[[Bestand:Invasions of the Roman Empire Dutch.svg|thumb|Kaart van de migratiestromen tijdens de Volksverhuizingen]]
Al sinds de tweede eeuw waren vele volkeren aan de noordgrens van de [[Donau]] en de oostgrens van de [[Rijn]] in beweging. Een van de eerste volkeren die een plek binnen het Romeinse Rijk wisten te veroveren waren de [[Alemannen]], die neerstreken in het gebied van het huidige Zuidwest-Duitsland en [[Zwitserduits|Duitstalig Zwitserland]]. De [[Saksen (volk)|Saksen]] waren een ander [[Germanen|Germaans]] volk dat in de derde eeuw het rijk binnentrok. Het merendeel van deze migraties vond plaats in de periode tussen 370 en 600 en staat bekend als de [[Grote Volksverhuizing]].<ref>{{Aut|Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 25.</ref>

De machtsverhoudingen veranderden significant nadat de [[Hunnen]] omstreeks 370 ten noordwesten van de [[Zwarte Zee]] Europa waren binnengetrokken. Door de druk van de Hunnen werden de [[Ostrogoten]] gedwongen om zuidwaarts te trekken,{{#tag:ref|Omstreeks het jaar 290 hadden zich uit het volk van de Goten twee afzonderlijke politieke entiteiten geformeerd: De Ostrogoten en Visigoten. Deze namen zijn begin zesde eeuw bedacht door [[Cassiodorus]]. Zie: {{Aut|Arne Søby Christensen}}, ''Cassiodorus, Jordanes and the History of the Goths: Studies in a Migration Myth'' (Copenhagen 2002), 218.|group=noot}} de [[Donau]] over, richting het Romeinse Rijk. Aanvankelijk waren de Romeinen bereid de Ostrogoten op te nemen in ruil voor de belofte troepen aan het Romeinse leger te leveren, maar de spanningen liepen weldra op en dit leidde in 378 tot de [[Slag bij Adrianopel (378)|Slag bij Adrianopel]]. Vier jaar later werd een overeenkomst gesloten tussen de Romeinen en de Goten waarbij deze laatsten zich als ''foederati'' mochten vestigen in [[Moesië|Moesia]]. Onder leiding van [[Alarik I]] vielen de Goten in 408 Italië binnen, waar ze de Romeinen versloegen. Tijdens hun plundertochten [[Plundering van Rome (410)|brandschatten]] de Goten de stad [[Rome (stad)|Rome]] in 410, als eerste buitenlands leger na bijna 800 jaar.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 41.</ref>

In 406 stak aan de noordgrens van het Romeinse Rijk, bij het huidige [[Mainz]], [[Rijnoversteek|een groot leger]] de bevroren [[Rijn]] over. Dit leger bestond uit [[Vandalen]], [[Sueben|Sueven]], [[Alanen]] en later ook [[Bourgondiërs]]. Vanwege de voedselschaarste trokken de troepen van plaats naar plaats en plunderden het platteland. In 409 staken de Vandalen, Alanen en Sueven de Pyreneeën over om daar verder te gaan met de plunderingen. Kort na hun komst werden ze gevolgd door de Goten, die zich vestigden als foederati in Aquitanië, vanwaar ze een [[Visigotische Rijk|machtig rijk]] uitbouwden. De Vandalen en Alanen staken de [[Middellandse Zee]] over en veroverden in 439 [[Carthago]], dat de hoofdstad werd van het [[Vandaalse Rijk]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 46.</ref>

In Brittannië liep de Romeinse aanwezigheid vanaf het eind van de vierde eeuw geleidelijk aan ten einde. De eerste troepen vertrokken om ingezet te worden in de [[Romeinse burgeroorlogen]] die toen woedden. De laatste troepen werden in 407 teruggeroepen om de verdediging te versterken tegen de indringers die het jaar daarvoor de Rijn waren overgestoken. Het eiland viel daarop uiteen in ongeveer dertig lokale politieke eenheden. Weldra werd de macht in Brittannië overgenomen door een aantal Germaanse volkeren die waarschijnlijk voorheen Romeinse hulptroepen waren geweest: de [[Angelen]], [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Juten (volk)|Juten]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 109.</ref> In de tweede helft van de vijfde eeuw nam de migratie aanzienlijk toe. Er ontstonden een [[Heptarchie|zevental koninkrijken]], die in de zesde eeuw regelmatig met elkaar in oorlog waren.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 112.</ref>

=== Byzantijnse Rijk ===
{{Zie hoofdartikel|Byzantijnse Rijk}}
[[Bestand:Justinien 527-565.svg|thumb|Kaart van het Byzantijnse Rijk
{{Legenda|#f7865e|Het rijk bij het aantreden van [[Justinianus I]]}}
{{Legenda|#f6b65f|Veroveringen van Justinianus I}}]]
De dood van keizer [[Theodosius I]] resulteerde in de definitieve scheiding tussen het West-Romeinse en het Oost-Romeinse Rijk. Omstreeks het jaar 400 was het Oost-Romeinse Rijk een politiek stabiele en fiscaal geïntegreerde staat. Waar in de vijfde eeuw het West-Romeinse Rijk werd overlopen door vele volkeren, had zijn oostelijke buur hier in veel mindere mate mee te maken. Alleen volkeren uit de noordelijke [[Balkan (schiereiland)|Balkan]], het moderne [[Bulgarije]] en [[Joegoslavië]], waren in die tijd grote bedreigingen voor het rijk. 

De Byzantijnen maakten een korte periode van verval door onder keizer [[Zeno van Byzantium|Zeno]]. Onder zijn opvolger [[Anastasius I (keizer)|Anastasius I]] werden de keizerlijke financiën hervormd. Het rijk kende hierna een opleving onder het bewind van keizer [[Justinianus I]]. Hij hernieuwde het rechtssysteem (''[[Codex Justinianus]]''), reorganiseerde de keizerlijke administratie en begon aan uitgebreide bouwprojecten, zoals de [[Hagia Sophia]] in de hoofdstad [[Constantinopel]]. Daarnaast ging hij over tot het heroveren van voormalige Romeinse provincies. Zo herwon hij [[Noord-Afrika]], Sicilië, Italië en een deel van Spanje.<ref>{{Aut|Wickham}}, ''Framing the early Middle Ages'', 30.</ref>

Het herstelbeleid van Justinianus I begon in het midden van de zesde eeuw te haperen. De externe druk van de [[Sassaniden]] in het oosten en de komst van de [[Avaren (Europa)|Avaren]] en [[Bulgaren]] konden de Byzantijnse keizers met wisselend succes afweren. Keizer [[Herakleios]] wist de Sassaniden in 627 te verslaan in de [[Slag bij Ninive]], maar de provincies Syria en Palestina gingen een kleine tien jaar later aan de moslims verloren. In de zevende en achtste eeuw werden de militaire organisatie, zoals de introductie van de [[Tagma (Byzantijnse Rijk)|tagmata]], en de belastingen hervormd.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 68.</ref>

Tot omstreeks het jaar 800 behaalden de Byzantijnse legers slechts kleine successen, maar aan het einde van de negende eeuw begon het tij te keren. De Byzantijnen konden hun positie nu versterken in het zuiden van Italië en Anatolië. De veroveringen die het rijk in de tiende eeuw boekte, zoals [[Cilicië]] en [[Armenia (Romeinse provincie)|Armenia]], waren vooral mogelijk door de verzwakking van de vijanden van de Byzantijnen en door de redelijke politieke stabiliteit van het Byzantijnse Rijk. Deze stabiliteit werd bewerkstelligd doordat er een werkzaam evenwicht werd gevonden tussen de erfelijke monarchie van het rijk en de inmenging in de staatszaken door de legertop.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 69-70.</ref> Na de dood van de succesvolle generaal en medekeizer [[Johannes I Tzimiskes]] brak er een burgeroorlog in het rijk uit, waarin [[Basileios II Boulgaroktonos]] de macht greep en vervolgens Bulgarije wist te veroveren. Bij zijn overlijden in 1025 was het Byzantijnse Rijk weer een grootmacht.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 71.</ref>

=== West-Europa ===
==== Gallië en Germanië ====
===== Opkomst van het Frankische Rijk =====
{{hoofdartikel|Frankische Rijk}}
[[Bestand:Map_Gaul_divisions_481-nl.svg|miniatuur|Het rijk der Franken bij het aantreden van koning Clovis.]]
Na de Volksverhuizingen was Gallië verdeeld in een aantal Germaanse koninkrijken, waarvan alleen een klein deel nog onder de heerschappij van de Romeinen stond. De [[Franken (volk)|Franken]] waren een van de weinige Germaanse volkeren die niet heel West-Europa doortrokken, maar zich mochten vestigen in [[Toxandrië]], nadat zij in 358 door de Romeinen waren verslagen.<ref>{{Aut|auteur=[[Arnoud-Jan Bijsterveld]] & Laurens Toorians}}, '[https://www.academia.edu/36993583/Texandria_revisited Texandria revisited: in search of a territory lost in time]' in: {{Aut|auteur=Mirjam Kars}} e.a. red., ''Rural riches & royal rags? Studies on medieval and modern archeology presented to Frans Theuws'' (Zwolle 2018), 34-42, aldaar 35.</ref> Onder leiding van koning [[Clovis I]] werd de machtssfeer van de [[Frankische Rijk|Franken]] behoorlijk uitgebreid. Hij wist te zegevieren over de [[Alemannen]] en versloeg de [[Visigoten]] in de [[Slag bij Vouillé]], waardoor hij een groot gedeelte van Zuid-Gallië veroverde. Bij zijn dood in 511 was hij de heerser van een West-Europese grootmacht.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen,'' 70.</ref> Na de dood van Clovis werd zijn rijk verdeeld onder zijn zonen, een Frankische gewoonte die in de zesde eeuw tot veel burgeroorlogen leidde. Pas na de dood van [[Brunhilde]] in 613 kwam er een einde aan dit tijdperk. De periode van vrede die hierop volgde wordt beschouwd als het hoogtepunt van het [[Merovingen|Merovingische]] Frankische Rijk.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 73.</ref>

Na de dood van koning [[Dagobert I]] in 639 werd de opdeling van het Frankische Rijk geconsolideerd in een [[Austrasië|Austrasisch]] en [[Neustrië|Neustrisch]]-[[Koninkrijk Bourgondië (533-843)|Bourgondisch]] blok. In deze tijd verschoof ook de werkelijke macht steeds meer van de koningen naar de leidende [[Adel|edelen]]. Bij hun aantreden waren veel van de Merovingische koningen nog minderjarig en daardoor stonden ze in de schaduw van hun [[Graaf (titel)|graven]] en [[Hertog|hertogen]]. 

In de tweede helft van de zevende eeuw verzwakte de controle van het centrale gezag over de perifere regio's als gevolg van toenemende gevechten tussen de edelen en de koningen. De Merovingische koningen uit de periode 680 tot halverwege de achtste eeuw staan bekend als de ''rois fainéants'', de koningen die niets doen. Zij zouden overschaduwd zijn geweest door hun [[Hofmeier|hofmeiers]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 75.</ref> Dit ambt werd in Austrasië al snel gemonopoliseerd door de [[Pepiniden]], die vernoemd waren naar hun stamvader [[Pepijn van Landen]]. Kort na het jaar 700 verkregen zij ook de positie van hofmeier in Neustrië.<ref>{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 146.</ref>
[[Bestand:Protome_Caroli_Magni_(bkg_black).jpg|miniatuur|De buste van Karel de Grote, een geïdealiseerd portret van de keizer uit de veertiende eeuw. Het is te bezichtigen in de [[Schatkamer van de Dom van Aken]].]]
Na de dood van [[Pepijn van Herstal]] in 714 brak een [[Frankische Burgeroorlog|burgeroorlog]] uit in het Frankische Rijk die uiteindelijk door Pepijns zoon [[Karel Martel]] werd gewonnen. Karel was voortdurend in oorlog en consolideerde de macht van de dynastie die naar hem vernoemd zou worden: de [[Karolingen]]. Met zijn dood in 741 viel het rijk opnieuw uiteen, maar na een aantal jaren waren de Frankische kernlanden min of meer gepacificeerd. Gesteund door de periode van vrede besloot de zoon van Karel Martel, [[Pepijn de Korte]], in 751 om de Merovingers af te zetten en zichzelf uit te roepen tot koning. De paus erkende zijn kroning.<ref>{{Aut|auteur=Harrion}}, ''De volksverhuizingen'', 78-79.</ref> Met de middelen van het verenigde Frankische Rijk creëerden hij en zijn opvolger [[Karel de Grote]] het machtigste rijk dat West-Europa had aanschouwd sinds de val van Rome.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 134.</ref>

De macht van de Karolingen ging vooral ten koste van de Longobarden. In 774 versloeg Karel de Grote de laatste Longobardische koning die daarop de wijk nam, waarop Karel zich liet uitroepen tot koning van de Longobarden. Naast zijn veroveringen in Italië ondernam hij ook veroveringstochten in het huidige Duitsland tegen diverse autonome hertogen. De laatste van hen, [[Tassilo III|Tassilo III van Beieren]], werd in 788 afgezet. De [[Saksenoorlogen|oorlogen tegen de Saksen]] leidden tot dwangbekeringen, massa-executies en volksdeportaties. Het duurde jaren tot het Saksische gebied was gepacificeerd.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 140.</ref> Op [[Eerste Kerstdag]] van het jaar 800 werd Karel door [[paus Leo III]] gekroond tot Romeins keizer.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 144-145.</ref>

===== De splitsing van het Frankische Rijk =====
[[Lodewijk de Vrome]] volgde zijn vader Karel de Grote op na diens dood als zijn enig overgebleven zoon. De nieuwe keizer had zelf drie wettige zonen: Lotharius (795), Pepijn (797) en Lodewijk (806) van zijn eerste vrouw en een vierde wettige zoon Karel (823) van zijn tweede vrouw. In zijn successieregeling verdeelde hij zijn rijk onder hen. Nog tijdens zijn regering wedijverden zijn kinderen met elkaar en bij de dood van Lodewijk in 840 werd het rijk ten noorden van de Alpen in tweeën gedeeld onder twee van de koningskinderen: [[Karel de Kale]], die de gebieden van de reeds eerder overleden Pepijn had overgenomen, en [[Lodewijk de Duitser]]. Bij het [[Verdrag van Verdun]] werd toch een driedeling gemaakt waarbij de eerst naar Italië verbannen [[Lotharius I]] buiten Italië het [[Midden-Francië|Middenrijk]] kreeg toegewezen.<ref>{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 161.</ref> Tussen 876 en 884 was het rijk voor korte tijd weer herenigd onder [[Karel de Kale]], maar de politieke netwerken waren in zijn tijd al zo ver uit elkaar gegroeid dat het effectiever was om deze rijksdelen afzonderlijk te besturen.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 64.</ref>

In de eeuw na 887 wisten negen Frankische adellijke families het koningschap te verwerven in gebieden die deel hadden uitgemaakt van het Frankische Rijk. Enkelen van hen waren verwant aan de Karolingen, maar de meesten waren dat niet. In 987 slaagde [[Hugo Capet]] erin om het koningschap van de Karolingen in [[West-Francië]] over te nemen, maar in deze tijd was de macht van de koning verkleind tot een gebied rondom Parijs terwijl hertogen en graven de dienst uitmaakten in de rest van het rijk. [[Hendrik de Vogelaar]] werd de eerste koning uit het geslacht van de Saksische [[Liudolfingen|Ottonen]] in het [[Oost-Frankische Rijk]] die door middel van zijn veldtochten een solide machtsbasis kon uitbouwen voor zijn nakomelingen.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 76.</ref> Het Oost-Frankische Rijk ontwikkelde zich uiteindelijk tegen het einde van de vroege middeleeuwen tot het [[Heilige Roomse Rijk]].

==== Brittannië ====
[[Bestand:Offa's_Dyke_near_Clun.jpg|miniatuur|[[Offa's Dyke]] was een 130 kilometer lange aarden wal die in de achtste eeuw werd gebouwd in opdracht van koning [[Offa]] van Mercia. De dijk was de grootste Europese constructie sinds de bouw van de [[Muur van Hadrianus]].<ref>{{Aut|auteur=Chris Wickham}}, ''Medieval Europe'', (New Haven 2016), 87.</ref>]]
{{hoofdartikel|Brittannië}}
In de tweede helft van de zesde eeuw veroverden de [[Angelsaksen]] steeds meer gebied op de [[Kelten]], die na de terugtrekking van de Romeinse legers achterbleven op het eiland. De Kelten werden door hen teruggedrongen naar [[Cornwall]], [[Wales]] en [[Cumbria]]. De [[Picten]], die in het huidige Schotland woonden, wisten de opmars van de Angelen in 685 te stuiten in de [[Slag bij Dun Nechtain]]. In de eeuwen daarna werd het noorden van Brittannië overheerst door het Keltische [[Koninkrijk Dalriada]], een voorloper van het [[Koninkrijk Schotland]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 117.</ref>

De eerste Angelsaksische koning die zich liet dopen was [[Æthelberht van Kent]]. In de zevende en negende eeuw verdwenen de kleine Angelsaksische koninkrijken, waarna een paar grote koninkrijken het eiland domineerden. In het midden van het land ging het [[Koninkrijk Mercia]] een grote rol spelen. Mercia werd sterk beïnvloed door de Franken, zo stelde koning [[Offa]] omstreeks 760 een [[Munt (betaalmiddel)|muntstelsel]] in dat gebaseerd was op het stelsel van [[Pepijn de Korte]]. In het noordoosten ontstond [[Koninkrijk Northumbria|Northumbria]] en in het zuiden speelden de koninkrijken [[Koninkrijk Wessex|Wessex]], [[Koninkrijk Sussex|Sussex]] en [[Koninkrijk Kent|Kent]] een belangrijke rol. Met name de koningen van Northumbria, Wessex en Mercia expandeerden richting het westen en konden zo hun regionale machtspositie versterken.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 113.</ref>

In de periode 865-878 was er sprake van een veroveringsoorlog door de [[Vikingen]]. De Angelsaksen waren daar niet op voorbereid waardoor de Vikingen een einde konden maken aan alle Angelsaksische koninkrijken, behalve aan dat van Wessex. Onder koning [[Alfred de Grote]] hield Wessex zich staande en onder zijn zoon [[Eduard de Oudere]] werd de tegenaanval ingezet. Eduard heroverde de oostelijke [[Midlands (Engeland)|Midlands]] en [[Koninkrijk East Anglia|East Anglia]] in 917. 

In 954 werd Northumbria door de Angelsaksen heroverd. De veroveringen van Wessex leidden ertoe dat Engeland geünificeerd werd. Langzamerhand kwam de benaming Engeland (een verwijzing naar de Angelen) ook in gebruik.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 87-88.</ref>

=== Zuid-Europa ===
==== Italië ====
[[Bestand:Iron_Crown.jpg|miniatuur|De [[IJzeren Kroon]] van de Longobarden kwam in het bezit van het volk nadat zij de Goten hadden verslagen. De kroon zou in de middeleeuwen nog gebruikt worden om onder andere [[Keizer Hendrik VII]] mee te kronen.]]
De [[Longobarden]] waren begin zesde eeuw gevestigd op de [[Balkan (schiereiland)|Balkan]] waar ze samen met de [[Gepiden]] domineerden in het noordelijk gedeelte van dit schiereiland.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 84-85.</ref> Na de komst van de [[Avaren (Europa)|Avaren]] in het gebied sloten de Longobarden een niet-aanvalsverdrag met hen, waarop ze in 567 de Gepiden aanvielen en hun koninkrijk vernietigden. Gesterkt door dit succes trok de Longobardische koning [[Alboin]] het jaar daarop Italië binnen. Het schiereiland was een makkelijke prooi voor de Longobarden doordat het Byzantijnse Rijk en de Ostrogoten elkaar in hun [[Gotische Oorlog (535-554)|onderlinge oorlog]] flink hadden verzwakt. Het volk vestigde zich aanvankelijk in Noordoost-Italië met [[Pavia (stad)|Pavia]] als belangrijkste centrum. Na de dood van de [[Cleph|zoon van Alboin]] viel het rijk uiteen in diverse onafhankelijke hertogdommen. De Longobarden vestigden zich ook in Midden- en Zuid-Italië waar ze de hertogdommen [[Hertogdom Spoleto|Spoleto]] en [[Hertogdom Benevento|Benevento]] stichtten. Deze hertogdommen leidden ten opzichte van de Longobardische territoria in het noorden een afzonderlijk politiek bestaan.<ref name=":12">{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 87.</ref>

Eind zesde eeuw dreigde de ondergang voor het [[Longobardische Rijk]] door de opmars van de Franken en Byzantijnen. In reactie daarop gaven verschillende hertogen hun autonomie op en erkenden ze [[Authari]] als hun koning. Authari verkreeg ook een koninklijk domein, wat hem en zijn opvolgers een solide machtsbasis gaf. Met behulp van deze bezittingen slaagden Authari en zijn opvolger [[Agilulf van de Longobarden|Agilulf]] erin hun externe vijanden te verslaan. Tevens werden de regio's [[Emilia-Romagna|Emilia]] en Venetia veroverd. Op deze manier ontstond er aan het begin van de zevende eeuw een christelijke Longobardische monarchie.<ref name=":12" />

In de eerste helft van de achtste eeuw kende het Longobardische Rijk een bloeiperiode. In het midden van de eeuw had het bijna het hele [[Apennijns Schiereiland|Italisch schiereiland]] veroverd. De belangrijke Byzantijnse stad [[Ravenna (stad)|Ravenna]] viel in 751. Ook de onafhankelijk gebleven hertogdommen Spoleto en Benevento werden door de Longobardische koningen verslagen. Door de Lombardische opmars voelde de paus van Rome zich bedreigd en hij riep hulp van de Franken in. De Frankische koning [[Pepijn de Korte]] begon een reeks oorlogen tegen de Longobarden, waarmee hij het einde van het rijk inluidde.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 92.</ref>

==== Iberisch schiereiland ====
[[Bestand:Europe-600_(cropped).jpg|miniatuur|Het Visigotische Rijk omstreeks 600.]]
In 455 begon de Visigotische koning [[Theodorik II]] vanuit [[Toulouse (stad)|Toulouse]] een [[invasie]] op het [[Iberisch schiereiland]]. De Visigoten versloegen het [[Suevenrijk]] in de [[Slag aan de Urbicus]]. In hetzelfde jaar werd de Suevische koning [[Rechiar]] gedood, waarmee er een voorlopig einde kwam aan het Suevische Rijk [[Gallaecia]]. Aan het einde van de vijfde eeuw migreerden grote groepen Goten vanuit Aquitanië naar het zuiden om zich daar te vestigen. Door de machtsuitbreiding van [[Clovis I]] ten noorden van de Pyreneeën viel het [[Visigotische Rijk]] uiteen. In de halve eeuw die daarop volgde ging de rijksvorming van de Goten gepaard met politieke crises. Door de tussenkomst van de [[Ostrogoten]] werd de Frankische opmars gestuit en bleef [[Septimanië]] nog twee eeuwen lang Gotisch bezit.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 94.</ref>

Ten tijde van de regering van de koning [[Leovigild]] kende het rijk een bloeiperiode. Leovigild veroverde het opstandige [[Córdoba (Spanje)|Córdoba]] en het Byzantijnse [[Medina-Sidonia]] en ging vervolgens op pad om de noordelijke provincies waaronder [[Cantabrië]] te veroveren. Daarnaast maakte hij een definitief einde aan het Suevenrijk. Zijn rijk omvatte in 585 het gehele schiereiland, uitgezonderd de Baskische bergen en de Byzantijnse steden. Onder Leovigild werd ook het prestige van de monarchie vergroot. Dit gebeurde door het gebruik van op de Oost-Romeinse traditie geïnspireerde [[regalia]], door het aanwijzen van [[Toledo (Spanje)|Toledo]] als staatscentrum en door de invoering van een Visigotische munt. Zijn opvolger [[Reccared I]] liet zich vervolgens van het [[arianisme]] bekeren tot de dominante katholieke stroming van het christendom.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 98.</ref>

Tot 624 hielden de Visigotische [[Offensief (militair)|offensieven]] tegen buitenlandse vijanden aan, waarna een periode van relatieve rust aanbrak. De problemen van het Visigotische Rijk waren een eeuw lang meer intern dan extern van aard. Bij de inval van de [[Moslim|moslims]] in 711 werden het Visigotische leger en het koninkrijk weggevaagd door de legers van [[Tariq ibn Zijad]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 99-100.</ref>

=== Islamitische wereld ===
[[Bestand:Amra5.jpg|miniatuur|[[Omajjaden|Omajjadische]] afbeelding van zes koningen. De tweede, onherkenbare, koning wordt geïdentificeerd als de Visigotische koning [[Roderik]].]]
Na de dood van de profeet [[Mohammed]] werd het gezag van de [[islam]] onder de opvolgers van Mohammed, de [[Kalief|kaliefen]], razendsnel verspreid. In het jaar 636 versloegen de kaliefen het [[Byzantijnse Rijk]] in de [[Slag bij de Jarmuk]]. Hierdoor lagen de gebieden van Palestina en Syrië open voor verovering. Na een paar jaar verdreven de moslims de Byzantijnen ook uit Egypte.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 113.</ref> Tussen 717 en 718 [[Beleg van Constantinopel (717-718)|belegerden]] de Arabieren Constantinopel, maar na dertien maanden moesten ze noodgedwongen het beleg opgeven. Het fiasco  was zo groot dat het keizer [[Leo III van Byzantium]] in staat stelde om enig verloren gebied te heroveren.<ref>{{Aut|auteur=Warren Treadgold}}, ''A History of the Byzantine State and Society'' (Stanford 1997), 349.</ref>

==== Al-Andalus ====
In 711 veroverden de moslims het huidige Marokko en na deze gebiedsuitbreiding ondernam [[Tariq ibn Zijad]] een expeditie naar het Iberisch schiereiland. Deze expeditie was aanvankelijk bedoeld als een plundertocht. Tariq ibn Zijad slaagde er echter in een snel opgetrommeld Visigotisch leger te verslaan in de [[Slag bij Guadalete]] waardoor de Visigotische verdediging werd lamgeslagen. Dat leidde ertoe dat Tariq zonder al te veel moeite de sleutelsteden [[Córdoba (Spanje)|Córdoba]] en [[Toledo (Spanje)|Toledo]] met zijn leger kon innemen. Aangemoedigd door dit succes kwam een militaire invasie op gang onder leiding van [[Moessa bin Noessair]]. De moslims gaven het veroverde gebied de naam [[Al-Andalus]] naar het volk van de [[Vandalen]] dat hier voorheen woonde. Het nieuwe rijk concentreerde zich met name op het gebied rondom de rivier de [[Guadalquivir]]. Het had weinig interesse voor de bergachtige landstreken in Noord-Spanje. De gestichte militaire posten in deze regio werden nauwelijks verdedigd door de Arabieren waardoor in deze periode het kleine christelijke [[Koninkrijk Asturië]] kon ontstaan. In 720 of 721 staken de moslims de Pyreneeën over en werd [[Narbonne]] veroverd.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 100.</ref>

De opmars van de islam in Europa kwam in 740 tot stilstand door een [[Grote Berberopstand#Opstand in Al-Andalus|opstand op het schiereiland]] van de Berberse moslims tegen de Arabieren. De vete hield aan tot 756, het jaar waarin [[Abd al-Rahman I]] het onafhankelijke [[Omajjaden|Omajjadische]] [[emiraat Córdoba]] stichtte. Omstreeks het jaar 800 werden naast Asturië nog een paar andere christelijke koninkrijkjes gesticht en kwam het oosten, de [[Spaanse Mark]], onder Frankisch gezag te staan.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 104.</ref> Zijn nazaat [[Abd al-Rahman III]] proclameerde in 929 het [[kalifaat Córdoba]] en onderstreepte daarmee zijn legitimiteit ten opzichte van de kaliefen in [[Bagdad]] en de Egyptische [[Kalifaat van de Fatimiden|Fatimiden]].<ref name=":32">{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 171.</ref> Tot aan het einde van de tiende eeuw bleef de macht van het Omajjadische kalifaat Córdoba te groot voor de christelijke vorsten in het noorden om hun gebied op het schiereiland uit te breiden.<ref name=":32" />

==== Sicilië en Bari ====
[[Bestand:Sicily_by_Piri_Reis.jpg|miniatuur|Zestiende-eeuwse kaart van Sicilië in het [[Arabisch]], gemaakt door [[Piri Reis]].]]
In het begin van de negende eeuw was de Afrikaanse toevoer van slaven in het huidige Tunesië gestagneerd en moest de islamitische dynastie van de [[Aghlabiden]] nieuwe markten aanboren om aan de vraag naar slaven te kunnen voldoen. Met dat doel arriveerde in juni 827 een leger van de Aghlabiden op Sicilië dat optrok naar [[Syracuse (Italië)|Syracuse]]. De [[Beleg van Syracuse (827-828)|belegering]] van de stad eindigde in een teleurstelling voor de Arabieren.<ref>{{Aut|auteur=Alex Metcalf}}, ''The Muslims of Medieval Italy'', (Edinburgh 2009), 12.</ref> Vier jaar later werd de stad [[Palermo (stad)|Palermo]] door de Aghlabiden ingenomen. Zij vestigden het islamitische gezag op het eiland, maar de verovering van het gehele eiland nam nog enkele decennia in beslag. Ondertussen waren de Arabieren enkele allianties aangegaan met het [[hertogdom Benevento]] en begonnen ze ook Italië te teisteren. In 846 viel een expeditieleger [[Plundering van Rome (846)|Rome]] aan. Elf jaar later werd de stad [[Bari (stad)|Bari]] aangevallen en werd daar een [[Emiraat Bari|emiraat]] gesticht. Het emiraat diende als uitvalsbasis voor plunderingen in het binnenland van Italië. Deze heerschappij was maar van tijdelijke aard, want Bari werd in 871 door de christenen heroverd onder leiding van [[Lotharius II]].<ref>{{Aut|auteur=Metcalf}}, ''The Muslims of Medieval Italy'', 21.</ref>

De stad Syracuse werd door de Arabieren in 878 na een lang [[Beleg van Syracuse (877-878)|beleg]] alsnog ingenomen, maar de laatste Byzantijnse bezittingen op het eiland werden pas in 965 veroverd. In de tussentijd was de dynastie van de Aghlabiden afgezet en vervangen door de sjiitische dynastie van de [[Kalifaat van de Fatimiden|Fatimiden]]. De soennitische bevolking van het eiland kwam herhaaldelijk in opstand tegen het nieuwe gezag. Bij het neerslaan van de laatste grote opstand van 937-939 moordden de Fatimiden hele dorpen uit en haalden ze loyale onderdanen vanuit Afrika naar Sicilië. In 948 werd [[Hassan al-Kalbi]] tot emir van Sicilië benoemd om de positie van de Fatimiden op het eiland te versterken. Zijn nazaten heersten honderd jaar over het eiland, maar hun regering kwam ten val voor de komst van de Vikingen.<ref name=":42">{{Citeer web |url=https://www.egypttoday.com/Article/4/6246/Muslim-Sicily-The-rise-and-fall-of-Islam-in-Italy |titel=Muslim Sicily: The rise and fall of Islam in Italy |bezochtdatum=2021-09-14 |datum=2017-06-01 |werk= |uitgever=Egypt Today}}</ref> De periode van de Kalbiden markeerde het hoogtepunt van de islamitische macht en invloed op Sicilië.<ref name=":62">{{Aut|auteur=[[Bernard Lewis]]}}, ''Arabs in History'' (Oxford 2002), 128.</ref>

=== Scandinavië ===
[[Bestand:Osebergskipet_2016.jpg|miniatuur|Het [[Osebergschip]] is een typisch voorbeeld van het [[Vikingschip|langschip]] waarmee de Vikingen voeren. Het is te bezichtigen in het [[Vikingskipshuset]] in [[Oslo]].]]

==== Rovers en handelaren ====
In het midden van de achtste eeuw begonnen de [[Scandinavië|Scandinaviërs]] de rivierstelsels aan de Oostzee te verkennen, daartoe aangetrokken door de mogelijke handel in zilver.<ref>{{Aut|Michael Pye}}, ''Aan de rand van de wereld: Hoe de Noordzee ons vormde'', vert. Arthur de Smet, Pon Ruiter & Frits van der Waa. (Zevende druk; Antwerpen 2014), 88.</ref> Ze slaagden erin om een [[Handelsroute van de Varjagen naar de Grieken|handelsroute]] naar het oosten uit te bouwen die via de Oostzee naar [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en vervolgens zuidwaarts ging naar de [[Kaspische Zee|Kaspische]] en de [[Zwarte Zee]] en uiteindelijk naar [[Constantinopel]]. De koopwaar van de Scandinaviërs bestond uit pelzen, ivoor, barnsteen, honing, bijenwas en wapens die ze verkochten aan onder anderen Arabische en Bulgaarse tussenhandelaren.<ref>{{Aut|Pye}}, ''Aan de rand van de wereld'', 94.</ref>

Vanaf het einde van de achtste eeuw gingen groepen Scandinaviërs – aangeduid als [[Vikingen]] – op rooftocht. Voor deze ontwikkeling geven historici een aantal verklaringen. Zo speelde de techniek een rol met de door de Vikingen ontworpen schepen die lange afstanden konden overbruggen. Daarnaast was er sprake van een sterke bevolkingstoename en waren er als gevolg van de Scandinavische centraliseringspolitiek veel mannen bereid om op rooftocht te gaan.<ref>{{Aut|James H. Barrett}}, ‘What caused the Viking Age?’, ''Antiquity'' 82 (2008) 671–685.</ref>

In 793 vestigden de Vikingen hun reputatie toen ze het kloostereiland van [[Lindisfarne]] plunderden. Het nieuws bereikte ook het Frankische Rijk waar [[Alcuinus]] over de aanval schreef: "...en nimmer tevoren zijn in Brittannië zulke gruwelen aanschouwd, en hebben heidenen zulk leed teweeggebracht."<ref>{{Aut|Pye}}, ''Aan de rand van de wereld'', 100.</ref> Vervolgens was het een periode van veertig jaar rustig. Rond 835 werden de plundertochten naar Brittannië hervat.<ref>{{Aut|Sæbjørg Walaker Nordeide}} & {{Aut|Kevin J. Edwards}}, ''The Vikings'' (Amsterdam 2019), 61.</ref> De tochten breidden zich uit over vrijwel alle kuststroken van Europa. In de [[Nederlanden|Lage landen]] werd de handelsnederzetting [[Dorestad]] vele malen geplunderd en ook de plaatsen [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en [[Gent]] werden door de Vikingen overvallen.<ref>{{Citeer web |url=http://www.charlottehansson.nl/De%20Vikingen%20h.6%20de%20vikingen%20en%20de%20nederlanden.htm |titel=De Vikingen h. 6- de vikingen en de nederlanden |bezochtdatum=2021-08-09 |werk=www.charlottehansson.nl}}</ref>

==== Migratie ====
[[Bestand:Hvalsey_Church.jpg|miniatuur|De kerk van [[Hvalsey]], een verlaten Vikingnederzetting op Groenland.]]
In de loop der jaren begonnen de Noormannen zich te vestigen in de gebieden die zij voorheen geplunderd hadden. Op de Britse eilanden vestigden ze zich voornamelijk op de Schotse eilanden, Oost-Engeland en Zuid-Ierland. In Ierland overwinterden de Vikingen voor het eerst in 839 en twee jaar later richtten ze hun eerste permanente centra op het eiland op, zoals [[Dublin]].<ref name="ReferenceA2">{{Aut|Nordeide}} & {{Aut|Edwards}}, ''The Vikings'', 57.</ref> Het gebied dat in Engeland door de Vikingen werd ingenomen en door hen gecontroleerd werd vanaf de negende eeuw kwam bekend te staan als de [[Danelaw]]. In Engeland zouden de Denen ook een belangrijke aanjager worden van de urbanisatie, met name steden als [[Lincoln (Engeland)|Lincoln]] en [[York (Verenigd Koninkrijk)|York]] kwamen onder hen tot ontwikkeling.<ref name="ReferenceA2" /> Daarnaast verspreidden de Vikingen zich ook verder west- en noordwaarts naar [[IJsland]], [[Groenland]] en stichtte [[Leif Eriksson]] volgens de saga [[Vinland]] in [[Noord-Amerika]].<ref>{{Aut|Pye}}, ''Aan de rand van de wereld'', 134-136.</ref>

Op het continentale Europa werd de Vikingenhoofdman [[Rollo]] begin tiende eeuw beleend met [[Normandië]] door de [[Karolingen|Karolingische]] koning om [[Rouen]] en de [[Seine]] te bewaken tegen aanvallen van zijn soortgenoten. Ook vestigden de Vikingen zich in het huidige [[Rusland]] en [[Oekraïne]]. Zo zou volgens verhalen het [[Kievse Rijk]] gesticht zijn door de Scandinaviërs.<ref>{{Aut|Nordeide}} & {{Aut|Edwards}}, ''The Vikings'', 53 & 57.</ref>

=== Midden- en Oost-Europa ===
==== Avaren en Slaven ====
[[Bestand:1744_Seeg_Schlacht_auf_dem_Lechfeld.jpg|miniatuur|Achttiende-eeuwse [[Fresco (schilderterm)|fresco]] van de slag op het Lechveld, geschilderd door [[Balthasar Riepp]] voor de Sint-Ulrichskerk in [[Seeg]].]]
Oost-Europa bleef voor langere tijd een regio waar [[Slavische volkeren|Slavische]] en [[Turkse volkeren]] hun intrede deden, een politieke entiteit stichtten en vervolgens weer verdwenen. Het merendeel van deze immigranten was Slavisch. De boerengemeenschappen die zij vormden waren vrijwel allemaal onderworpen aan andere volkeren, zoals aan de Turkse [[Avaren (Europa)|Avaren]], die [[Avaarse Rijk|hun rijk]] stichtten op de [[Pannonische Vlakte]]. In de halve eeuw na de komst van de Avaren veranderden het centrale [[Donau]]gebied en de Balkan van een onaantrekkelijke politieke achtertuin in een van Europa's grootste onrusthaarden.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 123.</ref>

In 591 drong de Byzantijnse keizer [[Mauricius]] de Avaren weer terug naar het gebied ten noorden van de Donau, maar de Slavische kolonisten werden niet verdreven.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 126.</ref> Toen in 796 het Avaarse Rijk door de Franken van de kaart werd geveegd, wisten de Slavische hertogdommen een zekere mate van zelfstandigheid te houden ten opzichte van de Franken. Enkele hertogdommen ontwikkelden zich tezamen tot het [[Groot-Moravische Rijk]] dat bleef bestaan tot de komst van de [[Hongaren|Magyaren]]. De Slavische hertogdommen [[Hertogdom Bohemen|Bohemen]] en [[Hertogdom Polen|Polen]] bleven zelfstandig bestaan. Toen de Arabische reiziger [[Ibrahim ibn Yaqub al-Tartushi|Ibrahim ibn Yaqub]] rond 965 Bohemen bezocht was volgens hem Polen het grootste en het machtigste vorstendom ten oosten van het Duitse Rijk. Op de Balkan ontstonden in de negende eeuw de hertogdommen van [[Vorstendom Servië (vroege middeleeuwen)|Servië]] en [[Hertogdom Kroatië|Kroatië]].<ref name="ReferenceB">{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 167.</ref>

==== Magyaren ====
{{Zie hoofdartikel|Hongaren}}
De Magyaren waren een volk dat afkomstig was uit de Oost-Europese steppen. In 836 kwam het voor het eerst tot een confrontatie tussen hen en de [[Bulgaren]], aan de benedenloop van de Donau. Op dat moment bevond het woongebied van de Magyaren zich nog ten noorden van de [[Zwarte Zee]]. Aan het eind van de negende eeuw sloten de Byzantijnen een verbond met de Magyaren om de Bulgaren te verslaan, maar [[Kan (titel)|khan]] [[Simeon I van Bulgarije]] won de strijd met de hulp van de Turkse [[Petsjenegen]]. Hierdoor waren de Magyaren genoodzaakt om te migreren. Ze vonden een nieuw thuisland op de Pannonische Vlakte.<ref>{{Aut|auteur=Florin Curta}}, ''Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250'' (Cambridge 2006), 178-179.</ref> Hier speelden ze meteen een rol in de regionale politiek en in 898 begonnen ze met een reeks van invallen in [[Friuli]].<ref>{{Aut|auteur=Curta}}, ''Southeastern Europe in the Middle Ages'', 189.</ref>

De Magyaren werden een plaag voor de grensstreken van het Oost-Frankische Rijk. In 936 werden de Magyaren door [[Hendrik de Vogelaar]] verslagen in de [[Slag bij Riade]]. Een beslissende nederlaag voor het volk kwam in 955 met de [[Slag op het Lechveld]]. De verliezen onder de Magyaren waren zo groot, dat het besef doordrong dat hun plundertochten geen effect meer hadden. Ze maakten een einde aan hun nomadisch bestaan en onder leiding van hun vorst [[Géza (vorst)|Géza]] bouwden ze een [[Sedentarisme|gesedenteerde]] samenleving op. Ook bekeerden ze zich tot het christendom.<ref>{{Aut|auteur=Paul K. Davis}}, ''100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present'' (Oxford 2001),113.</ref>

==== Roes ====
[[Bestand:Vasnetsov_Bapt_Vladimir_fresco_in_Kiev.jpg|miniatuur|Doop van Vladimir van Kiev, fresco geschilderd door [[Viktor Vasnetsov]].]]
De Scandinaviërs die over de [[Wolga]] en de [[Dnjepr (rivier)|Dnjepr]] reisden om handel te drijven, stonden in het oosten bekend als de [[Roes (volk)|Roes]].<ref>{{Aut|[[Barbara H. Rosenwein]]}}, ''A Short History of the Middle Ages, Fourth Edition'' (Toronto 2014), 121.</ref> In de tiende eeuw wisten zij een reguliere handelsroute op te zetten die de [[Oostzee]] met de [[Zwarte Zee]] verbond. Hun pleisterplaatsen langs de route trokken Slavische kolonisten aan en deze onderwierpen zich aan hun Scandinavische opperheersers. Enkele van de plaatsen die de Scandinaviërs stichtten waren [[Holmgard]], [[Moerom]], [[Kiev]] en [[Polotsk]].<ref>{{Aut|auteur=[[Norman Davies]]}}, ''Vergeten koninkrijken: De verborgen geschiedenis van Europa'' (Amsterdam/Antwerpen 2012), 265-266.</ref> De [[Kanaat van Roes|eerste Russische staat]] werd gesticht door de Scandinavische dynastie van de [[Ruriken]]. Het rijk van de Roes groeide uit tot het [[Kievse Rijk]], dat in 941 [[Constantinopel]] aanviel waar de Russische vloot werd vernietigd door [[Grieks vuur]]. Drie jaar later hadden de Russen meer succes en wisten ze een gunstig handelsverdrag met het Byzantijnse Rijk af te dwingen.

In tegenstelling tot de West-Europese koningen waren de Russische vorsten geen [[Koning (titel)|koningen]]; ze worden doorgaans als [[Vorst (heerser)|vorsten]] aangeduid. Een ander belangrijk verschil met West-Europese staten was dat de Russische staat voor zijn belasting niet afhankelijk was van de landbouw, maar van de handel.<ref>{{Aut|auteur=Valerie Hansen}}, ''Het jaar 1000: De ontdekking van de wereld'' (2e druk; Amsterdam 2020), 115.</ref> De belangrijkste steden van het [[Kievse Rijk]] waren [[Veliki Novgorod|Novgorod]] en [[Kiev]]. In 988 bekeerde vorst [[Vladimir van Kiev]] zich tot het [[Oosters-orthodoxe kerken|orthodoxe christendom]]. Hiermee maakte hij heel Oost-Europa en Rusland deel van de christelijke wereld.<ref>{{Aut|auteur=Hansen}}, ''Het jaar 1000'', 100.</ref>

== Klimaat ==
{{zieook|Zie ook [[Extreme weersomstandigheden van 535-536]] en [[Middeleeuws klimaatoptimum]]}}
Uit de [[Zon#Zonneactiviteit|zonneactiviteit]] valt op te maken dat er omstreeks de tweede helft van de vijfde eeuw sprake was van een koelere periode in Europa, die twee eeuwen lang aanhield. Tussen de jaren 650 en 750 stegen de temperaturen in noordwestelijk Europa.<ref>{{en}}{{Aut|Michael McCormick}} e.a., ‘Climate Change during and after the Roman Empire: Reconstructing the Past from Scientific and Historical Evidence’, ''The Journal of Interdisciplinary History'' 43 (2012) 169–220, aldaar 200.</ref> Vanaf het jaar 950 begon de algehele temperatuur verder te stijgen en ontstond het middeleeuwse klimaatoptimum, dat zou aanhouden tot 1350. Door een afname van het aantal [[Eruptie|vulkaanuitbarstingen]] gecombineerd met een toename van de zonnestraling ontstonden in bepaalde delen van Europa [[La Niña]]-achtige weerpatronen, die warme zomers tot gevolg hadden.<ref>{{en}}{{Aut|Malcolm K. Hughes & Henry F. Diaz}}. [https://link.springer.com/article/10.1007/BF01092410 Was there a ‘medieval warm period’, and if so, where and when?]. ''Climatic Change'' 26 (1994) 109-142.</ref> Zo kon er in deze periode [[wijnbouw]] tot bloei komen in Engeland en de [[Nederlanden|Lage Landen]]. 

Als gevolg van het mildere klimaat verspreidde de landbouw zich snel en ontstonden er [[Overproductie|voedseloverschotten]]. Tevens zorgde de warmte ervoor dat het [[IJskap|poolijs]] smolt, waardoor de doorvaart naar [[Groenland]] makkelijker werd voor de [[Vikingen]].<ref>{{Citeer web|url=http://theconversation.com/climate-explained-what-was-the-medieval-warm-period-155294|titel=Climate explained: what was the Medieval warm period?|bezochtdatum=2021-08-10|auteur=Corey J. A. Bradshaw, Frédérik Saltré|werk=The Conversation|taal=en}}</ref>

== Economie ==
=== Landbouw ===
[[Bestand:Plow medieval.jpg|thumb|Landbouw in de middeleeuwen.<br />Duidelijk zichtbaar zijn de [[Haam|hamen]] van de paarden met daaraan bevestigd de [[Streng (tuigage)|strengen]] die de trekkracht via evenaars op de [[keerploeg]] overbrengen.]]
Na de val van het West-Romeinse Rijk bleven de landbouwgronden van de [[Romeinse villa]]'s in gebruik. De boeren vervingen de gespecialiseerde productie voor de Romeinse staatsmarkt door productie voor lokaal gebruik, met een grotere diversiteit aan [[Graan|granen]] en [[Groente|groenten]]. Daarnaast lijkt er in veel regio's een verschuiving te hebben plaatsgevonden naar gemengde [[veeteelt]], meestal van [[Varken (tam)|varkens]], [[Schaap (dier)|schapen]] of [[Geit|geiten]]. Archeologisch onderzoek suggereert dat de villa's in de zevende eeuw grotendeels vervallen waren en dat de boeren woonden in kleine houten gehuchten van een paar huizen en bijgebouwen.<ref name="Lewit">{{Citeer web|url=https://onlinelibrary-wiley-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/doi/10.1111/j.1468-0254.2009.00245.x|titel=Pigs, presses and pastoralism: farming in the fifth to sixth centuries AD. In: Early Medieval Europe. Volume 17|auteur=Tamara Lewit|datum=16 januari 2009|taal=en|bezochtdatum=1 september 2022}}</ref>

Eind achtste eeuw ontstond in het Karolingisch rijk het [[drieslagstelsel]]. In deze agrarische methodiek werd de landbouwgrond verdeeld in drie velden, slagen genaamd. Elk veld kende een drie-jaars cyclus waarin het eerst werd bezaaid met wintergraan, in het daarop volgende jaar met zomergraan, waarna het in het derde jaar [[Braak (gronden)|braak]] bleef liggen. De cycli van de drie velden waren ten opzichte van elkaar verschoven, zodat elk jaar zowel zomergraan als wintergraan kon worden geoogst en een veld braak lag. Omdat bij dit stelsel slechts een derde van de landbouwgrond onbezaaid was en niet zoals bij het vroegere tweeslagstelsel de helft, steeg de opbrengst van de grond. Bovendien maakte het de teelt mogelijk van verschillende elkaar aanvullende [[Graan|graangewassen]]: [[spelt]], [[Rogge (graan)|rogge]] en [[tarwe]] voor menselijke consumptie, en [[gerst]] en [[haver]] voor de dieren. Het systeem werd gaandeweg ingevoerd in delen van het huidige Frankrijk, Vlaanderen, Nederland, Duitsland en Engeland.<ref>{{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=vamEKMAyULgC&pg=PA61&hl=nl&source=gbs_toc_r&cad=3#v=onepage&q&f=false|titel= The Carolingian Economy|auteur=[[Adriaan Verhulst]]|uitgever=Cambridge University Press|datum=2002|taal=en|pagina's= p. 61|bezochtdatum=14 augustus 2022}} {{ISBN|0-521-00474-8}}</ref>

In dezelfde periode nam in Noord-Europa het gebruik van de [[keerploeg]] toe. In het West-Romeinse Rijk was voornamelijk de [[haakploeg]] gebruikt, een lichte ploeg die de grond openscheurt. Dit werkte tot tevredenheid op de lichte, droge zandgronden van Zuid- en Midden-Europa, maar voldeed niet op de zware, natte kleigronden die veel voorkomen in Noord-Europa. De keerploeg is een zware ploeg die gemakkelijker de kleiige gronden kan doorploegen. Bovendien keert deze ploeg de grond om die daardoor minder snel uitgeput raakt, waarbij het omgeploegde onkruid voor bemesting zorgt en de ploegsneden de drainage verbeteren. De oudst bekende beschrijving van de keerploeg is van [[Plinius de Oudere]]. Frankische boeren perfectioneerden de ploeg en vanaf de tweede helft van de tiende eeuw breidde de toepassing ervan zich uit over geheel Noord-Europa.<ref>{{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=DU8z0Ve-zSoC&pg=PA41&hl=nl&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false|titel=The development of farming implements between the Seine and the Rhine from the second to the twelfth centuries. In: Medieval Farming and Technology|auteur=Georges Raepsaet|uitgever=[[Koninklijke Brill NV|Brill]]|taal=en|datum=1997|pagina's=pp. 43-45|bezochtdatum=19 augustus 2022}} {{ISBN|90-04-10582-4}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://eh.net/eha/wp-content/uploads/2013/11/Skovsgaard.pdf|titel=The Heavy Plough and the Agricultural Revolution in Medieval Europe. In: Journal of Development Economics|auteur=Thomas Barnebeck Andersen, Peter Sandholt Jensen, Christian Stejner Skovsgaard|uitgever=[[Elsevier (uitgeverij)|Elsevier]]|taal=en|datum=2016|bezochtdatum=19 augustus 2022}}</ref> De nieuwe ploegen waren moeilijk wendbaar en hierdoor ontstond de karakteristieke uitstraling van de middeleeuwse landbouw: lange, gegroefde stroken land, niet onderbroken door omheiningen. Dit nieuwe systeem droeg bij aan het voedseloverschot en een betere levensstandaard voor bijna iedereen.<ref name="ReferenceC">{{Aut|Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 132.</ref>

Een derde belangrijke ontwikkeling in West-Europa was de opkomst van het [[Paard (dier)|paard]] als [[trekdier]]. De Frankische boeren verbeterden gaandeweg alle elementen waaruit het Romeinse [[Tuigage (rij- of trekdier)|tuigage]] voor paarden bestond, zoals het [[haam]], de [[Streng (tuigage)|strengen]], de [[Evenaar (tuigage)|evenaar]] (krachten-vereffenaar) en de singels. Het resulteerde in een zodanig grotere trekkracht dat het paard de [[Os (rund)|os]] kon vervangen als trekdier voor ploegen en zwaar beladen wagens.<ref>Raepsaet (1997), pp. 56, 57</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www-degruyter-com.wikipedialibrary.idm.oclc.org/document/doi/10.1515/9781501513787-005/html|titel=Medieval Horse Harness–The Evidence of the Images. In: The Horse in Premodern European Culture. Hoofstuk 4|auteur=Gail Brownrigg|uitgever=Medieval Institute Publications|datum=2020|taal=en|pagina's=p. 64|bezochtdatum=31 augustus 2022}}</ref> Ossen zijn nog wel iets sterker, maar een paard leert makkelijker, werkt sneller, houdt het langer vol en is wendbaarder. De opkomst van het paard als trekdier verliep langzaam en in sommige gebieden bleven beide dieren eeuwenlang naast elkaar dienstdoen als trekdier.<ref>{{Aut|auteur=Gerard Rooijakkers}}, ''Bodemcultuur. De geschiedenis van het ploegen'', p. 58 (Limburgs Volkenkundig Museum, 1987)</ref>

Geheel anders waren de veranderingen op landbouwgebied in dezelfde periode in het oostelijke Middellandse Zeegebied. Daar was sprake van een grote groei van landelijke nederzettingen en daaraan gerelateerde agrarische productie, waarbij ook dorpen gesticht werden in nieuwe gebieden. De intensieve plattelandsproductie was vaak zeer gespecialiseerd en gericht op zowel lokale als overzeese markten, met een focus op [[olijfolie]]- en [[wijn]]productie. Het ging gepaard met een grootschalige toepassing van de [[schroefpers]]. Het principe van die pers werd door [[Plinius de Oudere]] in de eerste eeuw na Christus beschreven als een innovatie die toen ongeveer een eeuw oud was. De schroefpers werd aanvankelijk vanwege de hoge kosten nauwelijks toegepast. De technologie raakte wijdverbreid in de vierde tot de zesde eeuw in regio's van het oostelijke Middellandse Zeegebied en maakte daar een uitgebreide productie van olijfolie en wijn op commerciële basis mogelijk.<ref name="Lewit" />

De landbouw op het Iberisch schiereiland lijkt een andere ontwikkeling te hebben doorgemaakt dan die in Oost- en West-Europa. Hoewel er tot op heden nog onvoldoende bewijsmateriaal is voor heldere conclusies, lijkt het erop dat veel landbouwgrond werd verlaten als gevolg van ontvolking. Er zijn echter ook bewijzen gevonden van uitgebreide begrazing en marktgerichte veeteelt van paarden, [[muilezel]]s en [[Ezel (dier)|ezels]]. Het Iberisch schiereiland lijkt economisch los te zijn geraakt van de rest van Europa, om zich vanaf de vijfde eeuw te richten op Noord-Afrika.<ref name="Lewit" />

=== Handel ===
Een belangrijk element van het economische systeem dat sinds de laatantieke oudheid Europa domineerde, was de langeafstandshandel. Deze was georiënteerd op de Middellandse Zee en verbond Zuid-Europa met Azië. Tot begin twintigste eeuw werd aangenomen dat de handel afgeremd was door de Volksverhuizingen. In de jaren 20 en 30 [[Pirenne-these|stelde]] de Belgische historicus [[Henri Pirenne]] echter dat de handel verstoord werd door de Arabieren. Pirenne wees erop dat er in de zesde eeuw nog sprake was van economische bloei en dat er pas economisch verval was in de achtste eeuw. In de loop der jaren zijn er bezwaren gerezen tegen de these van Pirenne, zo bleef het Middellandse Zeegebied ook na de Arabische veroveringen een belangrijke transitozone. De moslims zouden zelfs zorgen voor een opleving van de internationale handel.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 138.</ref>

In de loop van de negende eeuw namen enkele Italiaanse stadstaten, zoals [[Republiek Amalfi|Amalfi]] en [[Republiek Venetië|Venetië]], de handelsnetwerken in het Middellandszeegebied langzamerhand over. Goud, slaven, juwelen, kruiden en zijde werden verhandeld tussen de Arabische wereld en Europa. De Italiaanse steden specialiseerden zich in het exporteren van onder meer linnen en zout.<ref>{{Citeer web |url=https://www.worldhistory.org/article/1301/trade-in-medieval-europe/ |titel=Trade in Medieval Europe |achternaam= |voornaam= |auteur=Mark Cartwright |datum=2019-08-19 |bezochtdatum=2022-11-19 |werk=World History Encyclopedia |taal=en}}</ref> De Vikingen verhandelden op hun beurt barnsteen, honing, was en zwaarden met de Arabische wereld en ook zij importeerden zijde naar Scandinavië.<ref>{{Aut|auteur=[[Peter Frankopan]]}}, ''De zijderoutes: Een nieuwe wereldgeschiedenis.'' Vert. Wybrand Scheffer & George Pape (14e druk; Houten 2017), 147.</ref>

De regionale handel van kleine markten nam in de loop van de zevende eeuw toe in betekenis. Karolingische koningen verleenden aan diverse plaatsen [[marktrecht]]en. De regionale handel sloot via de langeafstandshandel aan op [[Jaarmarkt|jaarmarkten]], die in deze tijd ontstonden. Door de gespecialiseerde langeafstandshandel ontstond er ook een nieuw type stadsachtige nederzettingen, de ''porti'', ''[[Emporium (vroege middeleeuwen)|emporia]]'' of ''wiks''. Deze steden fungeerden als ontmoetingsplaatsen voor handelaren die werkzaam waren op de hoofdassen van de lange afstandshandel.<ref name=":5">{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 141.</ref> Bekende voorbeelden van dit soort plaatsen waren [[Dorestad]] en [[Quentovic]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 199.</ref> De handel van de vroege middeleeuwen kende dan ook een verrassende dynamiek in de agrarische economie van die periode, die slechts een geringe graad van commercialisering kende.<ref>{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 144.</ref>

De handel in de vroegmiddeleeuwse periode moet vooral gezien worden als een middel ter bevoorrading van de elite met prestigegoederen die tevens dienst deden als geschenken. Hierbij kan gedacht worden aan wapens, slaven, paarden en goud. Deze geschenken werden vaak uitgewisseld in een vorm van een moreel bepaalde wederkerigheid, zoals tussen krijgsheer en krijger.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 139.</ref>

=== Munten ===
[[Bestand:Charlemagne_denier_78001907.jpg|miniatuur|Een denarius, of denier, geslagen ten tijde van de regering van Karel de Grote.]]
Om de toenemende handel in de zevende eeuw te ondersteunen werd in deze periode een nieuwe munt geïntroduceerd: de [[denarius]], ook wel bekend als de penning. De invoering van deze munt bleek een succes te zijn, want in de achtste eeuw werden er miljoenen penningen geslagen. De zilveren penningen werden geslagen ten gevolge van een voortvloeiende afvloeiing van goud naar het Oosten, die het gevolg was van een negatieve betalingsbalans. Deze afvloeiing zou omslaan in de beginjaren van de regering van [[Karel de Grote]]. Vanaf deze periode gingen grote hoeveelheden Arabisch zilvergeld richting het Westen.<ref name=":5" />

== Demografie ==
=== Demografische ontwikkelingen ===
[[Bestand:Limburgs_Museum_Venlo,_vroegmiddeleeuwse_archeologie,_inhoud_graf_vrouw_uit_Maastricht.jpg|miniatuur|De inhoud van een Merovingisch vrouwengraf uit de zesde eeuw afkomstig van het [[Vrijthof (Maastricht)|Vrijthof]] in [[Maastricht]].]]
In het jaar 541 brak de [[Pest van Justinianus]] uit. Volgens [[Procopius]] begon deze ziekte in Egypte en verspreidde ze zich naar [[Alexandrië]] en [[Constantinopel]]. Hoewel de epidemie in Europa gevolgen had voor het hele kustgebied van de Middellandse Zee, concentreerde ze zich voornamelijk in het oostelijk gedeelte. Italië en Gallië werden wel door de ziekte geteisterd, maar niet zo heftig als de oostelijke kant. De epidemie volgde in haar verspreiding het spoor van de soldaten, scheepslui en kooplui. Zodoende werden ook de drukbezochte [[Provence (Frankrijk)|Provence]] en het dal van de [[Rhône (rivier)|Rhône]] getroffen. Het grootste gedeelte van Aquitanië en Noord-Frankrijk is de dans ontsprongen. Na het jaar 600 was de epidemie vrijwel uitgedoofd, ze werkte uitsluitend nog na in het oosten.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 161.</ref>

De Volksverhuizingen en de pestuitbraken hadden tot gevolg dat de [[bevolkingsdichtheid]] van Europa in de vroege middeleeuwen daalde. Volgens schattingen nam de bevolking met vijftig procent af in post-Romeins Gallië, Italië en Spanje. Sommige dichtbeboste gebieden zoals de [[Ardennen]] zouden zelfs geheel ontvolkt zijn geraakt. Lange tijd is aangenomen dat de gehele periode van de vroege middeleeuwen werd gekenmerkt door bevolkingsafname en stagnatie, maar uit modern onderzoek blijkt dat er sprake was van een langzaam, maar gedurig herstel. Volgens voorzichtige schattingen zou de West-Europese bevolking zich tussen de jaren 600 en 1000 ongeveer hebben verdubbeld van circa 12 miljoen naar bij benadering 24 miljoen inwoners.<ref name=":0">{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 123.</ref> Deze cijfers zijn echter louter [[Hypothese|hypothetisch]]; statistische gegevens over de bevolkingsgrootte ten tijde van de vroege middeleeuwen ontbreken volledig.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 150.</ref>

=== Urbanisatie ===
Gedurende de eerste eeuwen van de vroege middeleeuwen liep de bevolking in de steden drastisch terug. De stad Rome, die in de eerste eeuw nog 1 miljoen inwoners had geteld, zag het inwoneraantal dalen van 500.000 in de vijfde eeuw tot 20.000 à 40.000 in de zevende eeuw. Hiermee was Rome nog steeds de op een na grootste stad van Europa, na [[Constantinopel]].<ref>{{Aut|Wickham}}, ''Framing the early Middle Ages'', 33.</ref> In Italië was het urbane bewustzijn groter dan in de rest van Europa. Zo behielden de steden in Noord- en Midden-Italië de dominantie ten opzichte van het platteland die ze in de klassieke oudheid hadden. De grootste steden krompen er weliswaar, maar de demografische verschuivingen waren in breder perspectief marginaal.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 219.</ref>

Met name de voormalige Romeinse steden in Noord-Europa hadden in de vijfde en zesde eeuw te maken met een sterke achteruitgang. Meerdere steden lijken in deze periode volledig te zijn verlaten. Uitzonderingen hierop zijn zowel [[York (Verenigd Koninkrijk)|York]] als [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], die als bolwerken van de autoriteiten wisten te overleven. De de-urbanisatie werd niet zo zeer veroorzaakt door een demografische achteruitgang. Het lijkt eerder het geval dat de steden hun aantrekkingskracht verloren en dat daarom minder mensen naar de steden trokken. Op den duur veranderden enkele landelijke dorpen in [[Emporium (vroege middeleeuwen)|handelsemporia]].<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 223.</ref>

Aan het eind van de tiende eeuw was Constantinopel nog steeds de grootste stad van Europa, met een inwoneraantal dat waarschijnlijk zo'n 600.000 bedroeg. In het westen was [[Córdoba (Spanje)|Córdoba]] de grootste stad, met zo'n 100.000 inwoners. De meeste Europese steden, zoals [[Keulen (stad)|Keulen]], Rome en [[Milaan (stad)|Milaan]], hadden op dat moment tussen de 30.000 en 40.000 inwoners. Het aantal inwoners van [[Londen]] en [[Parijs]] lag zelfs beneden de 20.000.<ref>{{Aut|auteur=Christophe Tyerman}}, ''The World of the Crusades: An Illustrated History'' (New Haven & London, 2019), 47.</ref> De meest verstedelijkte regio tussen de achtste en de tiende eeuw was Andalusië, met 400.000 inwoners.<ref>{{Aut|auteur=Wim Blockmans}}, "Urbanisation in the European Middle Ages. Phases of openness and occlusion", in: {{Aut|auteur=[[Leo Lucassen]]}} & {{Aut|auteur=Wim Willems}} red., ''Living in the City: Urban Institutions in the Low Countries, 1200-2010'' (New York 2011), 16-31, aldaar 18.</ref>

== Maatschappij==
===Levensomstandigheden===
Uit onderzoek blijkt dat in de vroegste middeleeuwen [[hout]] het voornaamste bouwmiddel werd voor huizen. In de [[Klassieke oudheid|oudheid]] was hout alleen een bouwmiddel geweest voor de allerarmsten. Zowel in Noord-Gallië, Noord-Spanje als in Italië werd er in het begin van de middeleeuwen overgestapt van het bouwen met steen naar het bouwen met hout. Ook de elite maakte hier gebruik van. Zo bouwden ze de allereerste kastelen van hout.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Framing the early Middle Ages'', 486.</ref> De grootte van de woningen in de Europese dorpen verschilde nogal. Ten noorden van de [[Rijn]] concentreerde het leven van de Europese boeren zich rondom hun woonplaats en ze leefden in een boerderij die 25 mensen kon huisvesten. Hun boerderijen waren dan ook vrij groot omdat hier zowel mensen als dieren verbleven en ze waren ook kwalitatief goed gebouwd. Ten zuiden van de Rijn waren de huizen minder goed gebouwd, waren kleiner en hadden ook nauwelijks een veestal.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Framing the early Middle Ages'', 500.</ref>

Hoe het werk op de vroegmiddeleeuwse boerderij over de verschillende seksen werd verdeeld is onduidelijk, maar over het algemeen was de vrouw meer aan het huis gebonden dan de man.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 182.</ref> In de vroege middeleeuwen veranderde ook het voedselpatroon. De middeleeuwse boer was in grotere mate een vleeseter dan de boer uit de klassieke oudheid. Met name varkensvlees was populair. Het dieet in deze periode was een redelijk gezonde mix van landbouwproducten zoals brood, vlees en verzameld voedsel zoals bessen, noten, zaden en paddenstoelen. Er waren wel grote regionale verschillen, zo werd langs de kust meer vis gegeten dan landinwaarts en verhoudingsgewijs aten Zuid-Europeanen meer brood dan Noord-Europeanen.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 191.</ref>

=== Slavernij ===
[[Bestand:Costumes_of_Slaves_or_Serfs_from_the_Sixth_to_the_Twelfth_Centuries.png|miniatuur|De kleding van de slaven tussen de zesde en twaalfde eeuw, zoals vastgesteld door H. de Vielcastel.]]
Met het verdwijnen van het West-Romeinse Rijk in Europa verdween echter niet de [[slavernij]] op het continent. Mensen die overwonnen waren in onderlinge oorlogen tussen de vele volkeren, werden vaak tot slaaf gemaakt. Daarnaast werd de slavenpopulatie aangevuld door mensen die in armoede terechtkwamen en ten einde raad zichzelf verkochten en anderen werden door middel van de slavernij gestraft.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 131-132.</ref> De Longobardische monnik en historicus [[Paulus Diaconus]] maakte melding dat het noorden van Europa een dermate gezond oord was dat de mensen zich daar bleven voortplanten. Volgens hem was dat de reden dat "immense hoeveelheden slaven zo dikwijls worden weggevoerd uit het dichtbevolkte Germania en worden verkocht aan de mensen in het zuiden." Zo waren de Vikingen bekende slavenhandelaren.<ref name=":3" />

Na problemen met epidemieën en opstanden van Afrikaanse slaven wendden Arabische handelaren zich tot de slavenmarkten in het noorden en het westen. Ze betaalden goed voor deze arbeidskrachten: het prijsniveau lag ten zuiden van de Middellandse Zee driemaal zo hoog als in het noorden.<ref name=":3">{{Aut|Pye}}, ''Aan de rand van de wereld'', 93.</ref> Geleidelijk aan verplaatsten de slavenmarkten van West-Europa zich verder oostwaarts. Zo waren de steden [[Mainz]], [[Praag]] belangrijke slavenmarkten en was [[Venetië (stad)|Venetië]] de belangrijkste exportplaats voor de slavenhandel.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 132.</ref>

Lange tijd liet de Katholieke Kerk de slavernij ongemoeid, maar omstreeks het jaar 1000 kwam daar verandering in door de religieuze hervormingsbeweging die toen gaande was. Er kwam een meer gereserveerde houding van de kerk tegenover de slavernij, als reactie op het veelvuldig voorkomen van [[concubinaat]] en [[Buitenechtelijk kind|bastaardij]] met slavinnen. De hervormingsbeweging greep snel om zich heen in het continentale Europa en wist een einde te maken aan de slavernij. In het Angelsaksische Engeland werd deze pas na de [[Normandische verovering van Engeland]] (1066-1072) afgeschaft. In het Angelsaksische Engeland leefde tussen de 10 en 30 procent van de bevolking in slavernij.<ref>{{Citeer web|url=https://www.historytoday.com/archive/normans-and-slavery-breaking-bonds|titel=Normans and Slavery: Breaking the Bonds|bezochtdatum=2021-08-09|auteur=[[Marc Morris]]|datum=3 maart 2013|werk=|uitgever=History Today|taal=en}}</ref><ref>{{Aut|auteur=William Chester Jordan}}, ''Europe in the High Middle Ages'' (London 2001), 10-11.</ref>

=== Horigheid ===
Tijdens de vroege middeleeuwen ontstond een nieuwe maatschappelijke structuur, die onder meer tot gevolg had dat veel boeren hun vrijheid verloren en [[Horigheid|horigen]] werden. Horigheid was erfelijk: de boeren en hun nakomelingen hoorden bij de grond van hun heer. Horigheid hield in dat de boeren met een [[Heer (feodalisme)|heer]], die een aristocraat of clericus kon zijn, wederzijdse verplichtingen overeen kwamen. Al kon de precieze vorm van de verplichtingen variëren per regio, essentieel was dat de boeren een deel van hun oogst afstonden aan de heer of dat ze [[Herendienst|werkzaamheden]] verrichtten op de [[Vroonhof|herenhoeve]]. Als tegenprestatie bood de heer hen rechtszekerheid, veiligheid en ook enige sociale zekerheid.<ref>{{Citeer web|url=https://www.canonvannederland.nl/nl/overijssel/twente/hof-van-twente/boer-mensink|titel=Boer Mensink ontdook de horigheid. Horigheid was erfelijk: de boeren en hun nakomelingen hoorden bij de grond van hun heer. In: Canon van Nederland|uitgever=[[Nederlands Openluchtmuseum]]|bezochtdatum=12 oktober 2022}}</ref> 

Met name in Frankrijk en Engeland werden de meeste boeren horigen en ook in de [[Nederlanden]] kwam horigheid veel voor. In [[Hertogdom Saksen (-1180)|Saksen]] daarentegen en in andere delen van het huidige Duitsland bleven de vrije boeren in de meerderheid. In Italië kwam horigheid niet voor. Het is onbekend hoe de horige boeren hun zelfstandigheid kwijtraakten. Een van de mogelijkheden die worden geopperd is dat de boeren vrijwillig hun zelfstandigheid opgaven in ruil voor bescherming. Ook gedwongen opgave of regelrechte [[Usurpator|usurpatie]] worden niet uitgesloten.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 131.</ref>

De heren gingen soms over tot het tijdelijk verlichten van de diensten op de herenhoeve, om de horigen in te kunnen zetten bij nieuwe ontginningen. De boeren moesten dan [[Woeste grond|woeste gronden]] cultiveren door middel van het droogleggen van moerassen en het kappen van bossen. Gaandeweg gingen sommige heren ertoe over om de verplichtingen van de horigen om te zetten naar betalingen in geld, waarbij het eenmaal overeengekomen bedrag niet meer veranderd kon worden. Deze regeling was op termijn gunstig voor de boeren, omdat hun verplichtingen door [[inflatie]] van het geld steeds kleiner werden. Toen de prijzen van de landbouwproducten stegen, konden boeren op kleine schaal gaan ondernemen en hun goederen op lokale markten gaan verkopen.<ref>{{Aut|Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 132-133.</ref>

=== Feodalisme en vazalliteit ===
[[Bestand:Bachritterburg.jpg|miniatuur|Een nagebouwde vroegmiddeleeuwse burcht in [[Kanzach]], [[Duitsland]].]]
De [[Karolingen|Karolingische]] koningen hadden hun ''fideles'', hun trouwe mannen die voor hen vochten. In de tiende eeuw werden koningen meer afhankelijk van deze afhankelijkheidsbanden en hadden ze ''vasalli'' ([[vazal]]len) nodig. Zij waren bewapende mannen die voor hun heer vochten. Soms was het zo dat deze ondergeschikten een stuk land van hun heer kregen, als beloning voor hun militaire trouw. De terminologie die aan deze landgoederen werd gegeven was een [[Leen (feodalisme)|leengoed]] (''feodum''), hieraan werd de term [[feodalisme]] ontleend. Deze term duidt op het sociale en economische systeem dat gecreëerd werd door de onderlinge relaties tussen heren, vazallen en leengoederen.<ref>{{Aut|Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 131.</ref>

In het feodale systeem kwam het soms voor dat een heer vazal van een andere heer was en tegelijkertijd ook zelf vazallen had. De vazalliteit was vrijwillig en publiekelijk en in sommige regio's ging ze ook gepaard met een [[Hommage (Middeleeuwen)|ceremonie]]. Hierin knielde de toekomstige vazal, plaatste zijn handen tussen die van zijn heer en zei daarop: "Ik beloof u uw man te zijn". Deze woorden werden gevolgd door de belofte van trouw die de vazal aflegde met zijn hand op een [[reliek]] of de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]]. Door deze ceremonie waren de vazal en de leenheer publiekelijk aan elkaar verbonden en hadden ze de wederzijdse verplichting om elkaar te helpen.<ref name="ReferenceC" />

== Religie ==
=== Christendom ===
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van het christendom}}
[[Bestand:Sacr Gelasianum 131v 132.jpg|thumb|Frontispiece van het [[Sacramentarium Gelanasium]]. Dit christelijke liturgieboek werd vervaardigd tussen 628 en 715.<ref>{{Aut|Joseph H. Lynch}}, ''Christianizing Kinship: Ritual Sponsorship in Anglo-Saxon Engeland'', (Ithaca & London, 2018), 29.</ref>]]
Onder keizer [[Theodosius I]] was in het jaar 380 het christendom tot staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk verheven. Omstreeks het jaar 300 was 10 tot 25 procent van de totale bevolking van het rijk christelijk en aan het eind van de eeuw was dat naar schatting de helft. Het succes van het christendom werd versterkt door drie institutionele factoren die bepalend zijn geweest voor de richting waarin de kerk zich daarna ontwikkelde. Deze factoren waren: de leidende rol die de keizer en de bisschop van Rome hadden, de snelgroeiende rijkdom van de kerk en de strakke bisschoppelijke organisatie die voortkwam uit de laatantieke basiseenheden van het civiele bestuur, de [[Civitas|civitates]].<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 75-76.</ref>

De rijkdom van de kerk was deels afkomstig van de [[Heidendom|paganistische]] heiligdommen die de kerk overnam. Een ander deel van de geldmiddelen was afkomstig van schenkingen van koningen en keizers. Dankzij dit kapitaal kon de kerk een centrale positie innemen in de maatschappij door er verschillende vormen van weldadigheid uit te bekostigen, zoals armen- en ziekenzorg. Hierdoor verkreeg de kerk een moreel gezag in brede (onder)lagen van de vroegmiddeleeuwse maatschappij. De West-Europese aristocratie, die veel geld schonk aan de kerk, ging ook vaak over tot het stichten van eigen kerken en kloosters. Dit "eigenkerkensysteem" was wijdverbreid tijdens de vroege middeleeuwen.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 81.</ref>

==== De kerk van Rome ====
[[Bestand:Matthias Stom - St Gregory - WGA21806.jpg|miniatuur|Paus Gregorius de Grote, zeventiende-eeuws portret geschilderd door [[Matthias Stom]].]]
In de kerkelijke hiërarchie stonden er boven de metropolitanen, de latere aartsbisschoppen, de patriarchen. Deze naam was bij het [[Eerste Concilie van Nicea]] toegekend aan de bisschoppen van de grootste steden van het Romeinse Rijk. Er ontstond al snel een strijd om de hoogste positie die gewonnen werd door de bisschoppen van Rome, de pausen. Zij beriepen zich op de bijzondere plaats van Rome in de christelijke heilsgeschiedenis, namelijk als sterfplaats van de apostel [[Petrus]]. De pausen presenteerden Petrus als de eerste paus en beriepen zich erop zijn opvolgers te zijn. Onder anderen [[paus Leo I|Leo I]] was een belangrijke paus in het vestigen van het [[Primaatschap van Petrus|primaatschap]] van de bisschoppen van Rome.<ref>{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 87.</ref>

Naast hun religieuze positie als bisschop van Rome hadden de pausen ook wereldlijke macht en waren ze in de zesde eeuw de machthebbers over de stad Rome. Onder [[paus Gregorius I]] werd de fundering gelegd voor de latere seculiere en religieuze invloed die de pausen zouden hebben. Ten tijde van het pontificaat van Gregorius werd de paus de grootste landbezitter van Italië en organiseerde hij de verdediging van de stad Rome.<ref>{{Aut|Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 74.</ref> Gregorius raakte wel in conflict met Constantinopel. Kort voor zijn pontificaat nam patriarch [[Johannes IV Nesteutes]] de titel van "oecumenisch patriarch" aan, waarmee hij het oppergezag over alle bisschoppen kon claimen. Dit riep wrevel op bij Gregorius en de ruzie hierover leidde tot een scherper wordende rivaliteit tussen Rome en Constantinopel.<ref>{{Aut|auteur=[[John Julius Norwich]]}}, ''De pausen: Een geschiedenis'' (Amsterdam 2011), 59.</ref>

Toen de Byzantijnse keizer in de achtste eeuw zijn macht over Rome verloor, raakte hij ook zijn macht over de paus kwijt. Daarnaast waren er ontwikkelingen die leidden tot een steeds grotere verwijdering tussen de keizer in Constantinopel en de paus, zoals de Byzantijnse aantasting van het kerkelijk bezit in Zuid-Italië, de voorkeur van enkele Byzantijnse keizers voor het [[iconoclasme]] en het gebrek aan bescherming door de Byzantijnen tegen de [[Longobarden]]. Hierom zochten de pausen naar een nieuwe bondgenoot en beschermer, en deze vonden ze in de [[Karolingen]]. [[Pepijn de Korte]] erkende de [[Kerkelijke staat|''Res publica Sancti Petri'']],{{#tag:ref|De Kerkelijke Staat was in de vroege middeleeuwen nog geen term waarmee het grondgebied van de paus werd aangeduid. Daar werd indertijd de term ''res publica Sancti Petri'' voor gebruikt. Zie: {{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 78.|group=noot}} die indertijd bestond uit de steden [[Ravenna (stad)|Ravenna]] en [[Rome (stad)|Rome]] en omringende gebieden.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 79.</ref>

==== Monasticisme ====
[[Bestand:Abbazia di San Colombano (Bobbio), esterno 01.jpg|miniatuur|De basiliek van de [[Abdij van Bobbio]] die in 614 werd gesticht door [[Columbanus]].]]
Een van de eerste monniken die een kloostergemeenschap stichtte was [[Basilius van Caesarea]]  en zijn gemeenschap kwam model te staan voor de eerste kloosters in Klein-Azië. De kloosterregel van Basilius zou aan de basis liggen van het kloosterleven van de oosterse kerk.<ref>{{Citeer web |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110810104428211 |titel=Basil, Rule of St |bezochtdatum=2022-11-05 |werk=Oxford Reference |taal=en}}</ref> Tevens zorgde hij ervoor dat de monastieke beweging onder de kerkelijke hiërarchie kwam te vallen. Waarschijnlijk speelde bisschop [[Hilarius van Poitiers]] een belangrijke rol bij het overbrengen van de oosterse monastieke gebruiken naar West-Europa. Tegen de vijfde eeuw was de [[Ascese|ascetische]] traditie vanuit het oosten overgebracht naar West-Europa en kreeg het kloosterleven vaste voet aan de grond.<ref>{{Aut|auteur=C.H. Lawrence}}, ''Kloosterleven in de Middeleeuwen: In West-Europa en de Lage Landen'', (Amsterdam 2004), 19.</ref>

Een van de belangrijkste vormgevers van het kloosterleven was [[Benedictus van Nursia]]. Deze Italiaanse monnik was verantwoordelijk voor het opstellen van de ''[[Regula Benedicti]]'', zijn kloosterregel. Zijn regel kreeg grote bekendheid door de [[hagiografie]] die paus Gregorius de Grote over hem schreef. Vele eeuwen lang zou de Regel van Benedictus de standaardvoorschriften van het leven in de Europese kloosters bepalen.<ref>{{Aut|auteur=Lawrence}}, ''Kloosterleven in de Middeleeuwen'', 20-21.</ref> In de loop der eeuwen verwaterde de handhaving van Benedictus' kloosterregel en dit noopte tot hervormingen. Verscheidene kloosters hervormden in de tiende eeuw, en de grootste hervorming vond plaats in de [[Orde van Cluny]]. De orde zou aan het einde van de elfde eeuw aan het hoofd staan van een omvangrijk kloosterimperium. Het was een kweekplaats voor toegewijde prelaten en een leerschool voor vrome vorsten. Tevens zou de orde aan de wieg staan van de [[Gregoriaanse hervorming]] van het pausschap in de elfde eeuw.<ref>{{Aut|auteur=Lawrence}}, ''Kloosterleven in de Middeleeuwen'', 89.</ref>

==== Kerstening ====
[[Bestand:Baptême de Clovis.jpg|thumb|De doop van Clovis, miniatuurafbeelding uit de veertiende-eeuwse ''[[Grandes Chroniques de France]]''.]]
Het christendom was in de vroege middeleeuwen gericht op het bekeren van anderen tot het ware geloof. Deze missioneringsdrang vond zijn oorsprong in de Bijbel, maar pas na 311 kwam de missiedrang van de christenen op gang. Kerkvader [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] schreef dat de kerk niet beperkt moest blijven tot de beschaafde wereld van het Romeinse Rijk en dat daarom ook de barbaarse heidenen tot het ware geloof van de kerk gebracht moesten worden. Hij tekende hier wel bij aan dat hij een tegenstander was van bekering door geweld. Ongelovigen moesten overtuigd worden.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 101.</ref>

Door de invallen van de vele volkeren ten tijde van de Volksverhuizingen werd het christendom in Europa enige tijd teruggedrongen. Deze volkeren lieten zich vrij snel bekeren tot het christendom, zo bekeerden de [[Goten]] zich al in de vierde eeuw. Een van de bekendste bekeerlingen was de Frankische koning [[Clovis I]] omstreeks 500. Zijn krijgers en volgelingen zagen zich genoodzaakt om dit voorbeeld te volgen. De bekering hield dus niet een individuele geloofsgetuigenis in, maar was een collectieve actie binnen een [[patronage|clientèlesysteem]].<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 102-103.</ref> Het kwam met enige regelmaat voor dat koningen en de aristocratische elite zich bekeerden uit politiek opportunisme. De militaire onderwerping van regio's en volkeren door het [[Frankische Rijk]] ging – in strijd met de wens van Augustinus – gepaard met gedwongen kerstening. Tot de eerste slachtoffers van deze methode behoorden de [[Friezen]] en de [[Saksen (volk)|Saksen]]. Het bekeringswerk bij deze volkeren werd meestal ondernomen door Angelsaksische missionarissen, zoals [[Willibrord]] en [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], vaak onder Frankische bescherming. De Saksen konden pas echt "bekeerd" worden toen [[Karel de Grote]] overging tot militaire onderwerping en na de onderwerping zouden nog vele opstanden plaatsvinden die lange tijd de missionering hinderden.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 105.</ref>

De kerstening was ook een vorm van competitie tussen de Franken en het Byzantijnse Rijk, die beide politieke invloed zochten in Oost-Europa. Toen de Moravische vorst [[Rastislav]] verdere autonomie van de Franken wilde, zocht hij naar de steun van Byzantium. De latere heiligen [[Cyrillus en Methodius]] trokken erop uit om hem te bekeren. Ze stelden ook een nieuw alfabet samen, dat aansloot op de Slavische talen. Het [[Oudkerkslavisch]] was een belangrijk wapen in de kerstening van de Slavische bevolking in Oost-Europa. Uiteindelijk koos [[Groot-Moravische Rijk|Moravië]] inderdaad voor Rome, maar de [[Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel|Byzantijnse kerk]] zou wel voet aan de grond krijgen in Servië en [[Eerste Bulgaarse Rijk|Bulgarije]].<ref name=":2">{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages, Fourth Edition'' (Toronto 2014), 82.</ref>

De Franken ondernamen ook pogingen om [[Scandinavië]] te kerstenen, maar deze liepen al snel vast. Het duurde tot de tiende eeuw voor de kerstening van de Scandinavische volkeren zich voltrok. Omstreeks 960 bekeerde de Deense koning [[Harald I van Denemarken|Harald Blauwtand]] zich en dit leidde tot verdere kerstening door de militaire successen die de Deense koningen boekten. Waar de koningen en de edelen zich snel bekeerden, duurde dit langer bij het gewone volk. Zij zouden tot aan de twaalfde eeuw paganistische rituelen blijven uitvoeren.<ref>{{Aut|Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 106.</ref>  In het begin van de tiende eeuw werd ook [[Hertogdom Bohemen|Bohemen]] gekerstend. Hoe dit is gebeurd is met legenden omgeven. De kerstening van [[Civitas Schinesghe|Polen]] werd vanuit Bohemen ondernomen waarin [[Adalbert van Praag]] een hoofdrol speelde. Hij kwam in 997 om het leven in een poging om de paganistische [[Pruisen (volk)|Pruisen]] te bekeren.<ref>{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 107.</ref>

=== Jodendom ===
{{Zie hoofdartikel|Joodse geschiedenis}}
[[Bestand:Khazar_coin_Spillings_Hoard.jpg|miniatuur|De zogenaamde Mozesmunt die afkomstig zou zijn uit het rijk der Chazaren.]]
Gedurende de vroege middeleeuwen bleven de Joden als een geïntegreerde groep deel uitmaken van de samenleving in West-Europa. Zo waren ze goed geïntegreerd in de [[Koninkrijk Bourgondië|Bourgondische]] samenleving waar ze de lokale taal spraken, hun kinderen christelijke namen gaven en de wijngaarden verzorgden. In Bourgondië leefden de meeste Joden op het platteland in plaats van in de steden.<ref>{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 64.</ref> Daarnaast waren de vroegmiddeleeuwse Joden actief als kooplieden. Enkele leiders in het Frankische Rijk gaven de aanzet tot het vervolgen van Joden en deden pogingen tot bekeringen, maar het Jodendom werd daar niet structureel bedreigd.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 408.</ref>

Een van de gebieden waar de Joden wel vervolgd werden was in het [[Visigotische Rijk]]. In 506 kwamen de eerste antisemitische wetten tot stand waarbij Joden onder meer werden uitgesloten van het bekleden van staatsambten en er geen nieuwe synagogen gebouwd mochten worden. Onder koning [[Sisebut]] moesten joden zich bekeren tot het christendom en onder koning [[Recceswinth]] werd het vieren van de [[Pesach]] verboden. Ook verbood deze laatste andere joodse gebruiken, zoals de besnijdenis, en verloren joden het recht om rechterlijke stappen tegen christenen te ondernemen.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 410-411.</ref> De sterke mate waarin de Visigotische heersers het anders-zijn van de Jood gebruikten om de Gotische eenheid te verstevigen is uitzonderlijk. Pas bij het begin van de [[Eerste Kruistocht]] zou dergelijk antisemitisme weer de kop opsteken.<ref>{{Aut|auteur=[[Mayke de Jong]]}}, 'Het ontstaan van naties: Politieke en religieuze orde in vroegmiddeleeuws West-Europa (ca. 500 - ca. 1000)', in: {{Aut|auteur=Rob Meens & Carine van Rhijn}} red., ''Cultuurgeschiedenis van de middeleeuwen'' (Zwolle 2015), 51-67, aldaar 58.</ref> Na de Arabische verovering van het Visigotische Spanje zullen de Hispaanse Joden hun komst als een bevrijding hebben ervaren, omdat ze onder de islam meer vrijheden kregen.<ref name=":7" />

In de vroege middeleeuwen wist het jodendom zich ook verder te verspreiden. Zo bekeerde de leidende laag van het [[Rijk der Chazaren]], die leefden op de steppen ten noorden van de [[Kaukasus (gebergte)|Kaukasus]], zich tot het judaïsme. Mogelijk verwierf de religie daar ook de status van staatsreligie, maar dat wordt betwist door historici.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 409-410.</ref>

=== Islam in Europa ===
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van de islam}}
[[Bestand:Cordoba Capital - 255 (30673471736).jpg|thumb|Het interieur van de Mezquita van Córdoba.]]
Na de dood van [[Mohammed]] werd de islamitische gemeenschap geleid door de [[kalief]]en. Toen de derde kalief [[Oethman ibn Affan]] aan het hoofd kwam van het [[Islamitische veroveringen|Arabische Rijk]], ontstond er een [[Eerste Fitna|onderlinge strijd]] waarin Oethman vermoord werd. De tegenstand tegen hem was geleid door [[Ali ibn Aboe Talib]], een neef van Mohammed, die na de dood van Oethman zelf kalief werd. Toen Ali stierf kwam het kalifaat weer in de handen van de [[Omajjaden]], de familie van Oethman. De volgelingen van Ali vergaten hun leider niet en vormden een nieuwe stroming binnen de islam, bekend als de [[Sjiisme|sjiieten]]. De kaliefen en de andere moslims die trouw bleven aan de Omajjaden worden aangeduid als [[Soennisme|soennieten]].<ref>{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 56.</ref>

Ook in Europa was de scheiding tussen beide islamitische geloofsstromen zichtbaar. De soennitische Ommajjadendynastie wist de aanval van de [[Kalifaat van de Abbasiden|Abbasiden]] te overleven en deze wist voort te leven in het [[Emiraat Córdoba]]. De bevolking van het emiraat bestond omstreeks het jaar 900 voor het merendeel uit christenen en joden. Slechts een kwart van de bevolking was moslim en een eeuw later was dat een derde.<ref name=":7">{{Aut|auteur=Blockmans & Hoppenbrouwers}}, ''Eeuwen des onderscheids'', 170.</ref> De joodse en christelijke inwoners werden zwaar belast door de heersers van Córdoba en mede dankzij het belastinggeld dat zij opbrachten werd de bouw van de [[Mezquita]] mogelijk. Sommige moslimmannen in het emiraat namen christelijke vrouwen en de religieuze praktijken in het gebied zouden een beetje met elkaar versmolten zijn.<ref>{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 93.</ref> Toch werd de christenen en joden redelijk behandeld door de nieuwe islamitische heersers. Zo mochten ze kerkdiensten houden en leven volgens hun eigen [[gewoonterecht]].<ref name=":7" />

Op Sicilië verspreidde aanvankelijk de [[Soennisme|soennitische]] versie van de islam zich onder de Aghlabiden. Na de machtsovername door de [[Sjiisme|sjiitische]] [[Kalifaat van de Fatimiden|Fatimiden]] werden de soennieten, die de grootste groep moslims vormden op Sicilië, onderdrukt door de nieuwe machthebbers.<ref name=":4">{{Citeer web |url=https://www.egypttoday.com/Article/4/6246/Muslim-Sicily-The-rise-and-fall-of-Islam-in-Italy |titel=Muslim Sicily: The rise and fall of Islam in Italy |bezochtdatum=2021-09-14 |datum=2017-06-01 |werk= |uitgever=Egypt Today}}</ref> In de Fatamidische periode werd het eiland door moslims gezien als een achtergesteld gebied, vanwege de gemengde bevolking en gebruiken die Griekse elementen bevatten.<ref>{{Aut|auteur=Metcalf}}, ''The Muslims of Medieval Italy'', 60.</ref> Het eiland was rijk aan moskeeën, zo telde de islamitische reiziger [[Ibn Hawqal]] alleen al in [[Palermo (stad)|Palermo]] driehonderd islamitische gebedshuizen. Latere schrijvers hebben ook geschreven over de bloeiperiode van de islamitische cultuur op het eiland. Van die cultuur is echter weinig bewaard gebleven.<ref name=":6">{{Aut|auteur=[[Bernard Lewis]]}}, ''Arabs in History'' (Oxford 2002), 128.</ref>

== Kunst ==
=== Beeldende kunst ===
{{Zie hoofdartikel|Middeleeuwse kunst}}
[[Bestand:Belt_buckle.jpg|miniatuur|De gouden riemgesp van [[Sutton Hoo]] werd in de eerste helft van de zevende eeuw vervaardigd.]]
De vroegmiddeleeuwse kunst was een samensmelting van drie verschillende kunsttradities: de Grieks-Romeinse, de christelijke en de tradities van de bestaande en nieuwe volkeren in Noord-Europa.<ref>{{Citeer web|url=https://arthistoryteachingresources.org/lessons/early-medieval-art/|titel=Early Medieval Art|bezochtdatum=2022-03-15|auteur=Amy Raffel|datum=2015-01-16|werk=|uitgever=Art History Teaching Resources|taal=en}}</ref> De vroegmiddeleeuwse kunst wordt doorgaans onderverdeeld in de [[vroegchristelijke kunst]], de kunst van het migratietijdperk, de Byzantijnse kunst, de Insulaire kunst, de Karolingische en Ottoonse kunst, en ten slotte de Romaanse kunst. De kunst uit de gehele periode werd in verschillende vormen geuit, zoals in beeldhouwwerk, metaalwerk en [[glas in lood]].<ref>{{Citeer web|url=https://brewminate.com/the-art-and-architecture-of-early-medieval-europe/|titel=The Art and Architecture of Early Medieval Europe|bezochtdatum=2022-03-21|auteur=Matthew A. McIntosh|datum=2018-04-30|werk=|uitgever=Brewminate.com|taal=en-US}}</ref>

De kunst van het migratietijdperk is te herkennen aan de [[Polychromie|polychrome]] en [[Animalisme|animalistische]] stijl. Bekende voorbeelden hiervan zijn teruggevonden in vroegmiddeleeuwse koningsgraven. Een van de belangrijkste monumenten van de vroegmiddeleeuwse kunst is het graf van de Frankische koning [[Childerik I]], dat in 1683 werd ontdekt. De gouden insecten die in zijn graf werden gevonden dienden als inspiratie voor de keizerlijke mantel van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]]. Het graf was rijk aan kunstvoorwerpen met een polychrome en [[Email (glazuur)|geëmailleerde]] stijl.<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 82-83.</ref> De kunst van het [[Email cloisonné|emailleren]] was wijdverbreid en is ook teruggevonden in de schatten van [[Sutton Hoo]]. De meeste objecten die daar gevonden zijn werden lokaal vervaardigd, of in het Frankische Rijk.<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 110-111.</ref>

Een van de meest diverse stijlen van vroegmiddeleeuwse kunst is de [[Byzantijnse kunst|Byzantijnse]]. Deze kent niet alleen invloeden uit Griekenland en Romeins Italië, maar ook uit het [[Nabije Oosten]]. Door deze mix van stijlen is de Byzantijnse stijl ook vrij herkenbaar; met name de mozaïeken zijn een belangrijke exponent van deze kunststroming. Een voorbeeld hiervan zijn de mozaïeken van de [[Basiliek van Sant'Apollinare in Classe]]. De Byzantijnen waren koploper in het gebruik van beeldspraak om Bijbelse verhalen toegankelijk te maken voor ongeletterde kerkgangers. De Romeinse tradities werden ook toegepast in de [[Karolingische kunst]]. De nadruk lag meer op het imiteren van klassieke motieven dan op innovatie. De bekendste uitingen van de Karolingische kunst zijn vooral klein en decoratief van aard.<ref>{{Citeer web|url=https://www.medievalists.net/2019/09/early-medieval-art/|titel=Early Medieval Art: A Short Guide|bezochtdatum=2022-03-14|auteur=Danielle Trynoski|datum=2019-09-22|werk=|uitgever=Medievalists.net|taal=en-US}}</ref>

[[Bestand:Spagna,_cordoba,_pisside_col_nome_di_al-mughina,_avorio,_X_sec._04.jpg|miniatuur|De pyxis van Al-Mughira, tweede helft tiende eeuw.]]
In de vijfde eeuw begon men met het [[Boekverluchting|verluchten van boeken]]; een van de oudste verluchte bijbels is de [[Quedlinburg Itala]]. Deze vorm van kunst zou duizend jaar lang een belangrijke rol spelen.<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 93.</ref> Een van de invloedrijkste scholen qua boekverluchtingen is afkomstig van de Britse eilanden. De Britse stijl van verluchten wordt ook wel "[[Insulaire kunst|Insular]]" (van de eilanden) genoemd. Deze stijl ontwikkelde zich aanvankelijk in de Ierse kloosters en verspreidde zich vervolgens naar Brittannië. Vanaf daar heeft de stijl ook de kloosters op het continentale Europa beïnvloed. De Insular-stijl kenmerkt zich door een synthese van verschillende culturen. Zo bevat de stijl dierlijke elementen uit de Germaanse kunst, de kromlijnige decoratie van de Keltische cultuur, en de menselijke figuren en wijnranken uit de antieke kunst.<ref>{{Citeer web|url=https://www.bl.uk/medieval-english-french-manuscripts/articles/english-manuscript-illumination|titel=English manuscript illumination|bezochtdatum=2022-03-14|auteur=Kathleen Doyle & Eleanor Jackson|werk=|uitgever=[[British Library]]|taal=en}}</ref>

Gedurende de negende eeuw begonnen de vroegmiddeleeuwse kunstenaars af te stappen van de klassieke modellen. Daarvoor in de plaats kwam een nieuwe beeldtaal van gebaren en houdingen, die meer ruimte bood voor het tonen van innerlijke emoties en spirituele ideeën. In de [[Ebbo-evangeliën]] zijn nog nauwelijks vormen van de klassieke kunst te herkennen. Dit was een van de belangrijkste ontwikkelingen in de kunst van West-Europa in deze periode.<ref>{{Aut|auteur=Hugh Honour & John Fleming}}, ''A World History of Art'' (London 1982), 251.</ref>

De [[islamitische kunst]] kent, in tegenstelling tot de christelijke, geen traditie van afbeeldingen van levende wezens. Zelfs visuele symbolen worden vermeden. Een van de meest specifieke elementen van de islamitische kunst zijn inscripties. Hierdoor werd het een kunst van tekens in plaats van symbolen of afbeeldingen.<ref>{{Aut|auteur=Honour & Fleming}}, ''A World History of Art'', 252.</ref> Ook in Spanje manifesteerde de islamitische kunst zich. De uit ivoor gesneden [[Pyxis (Grieks aardewerk)|pyxis]]sen worden als hoogtepunt van de Hispano-islamitische kunst beschouwd.<ref>{{Citeer web|url=https://hispanicsociety.org/museum/arts-of-spain-portugal/hispanic-islamic-arts-of-spain-portugal/|titel=Hispano-Islamic Art|bezochtdatum=2022-03-15|datum=2015-11-25|werk=|uitgever=Hispanic Society of America|taal=en-US}}</ref> In Spanje smolt de islamitische kunst samen met de reeds bestaande Visigotisch-christelijke tot de [[Mozarabische kunststijl]]. Deze was christelijk van aard en uitte zich vooral in de kleine religieuze kunst, zoals aardewerk, textiel en keramiek. Door migratie werden de Mozarabische kunstinvloeden verspreid in Europa.<ref>{{Citeer web|url=https://www.britannica.com/art/Mozarabic-art|titel=Mozarabic art|bezochtdatum=2022-03-15|werk=|uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]]|taal=en}}</ref> De islamitische kunst werd vanaf het begin in het christelijke Europa hoog gewaardeerd. Dat leidde tot de import van aardewerk, zijde en metaalwerk.<ref>{{Aut|auteur=Honour & Fleming}}, ''A World History of Art'', 270.</ref>

=== Literatuur ===
{{Hoofdartikel|Middeleeuwse literatuur}}
[[Bestand:Beowulf.firstpage.jpg|rechts|thumb|De allereerste pagina van ''Beowulf''.]]
De literaire werken van de vroege middeleeuwen werden voornamelijk geschreven in het [[Latijn]],<ref>{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/art/Western-literature/Medieval-literature |titel=Western literature - Medieval literature |bezochtdatum=2022-12-04 |werk= |uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]] |taal=en}}</ref> maar vanaf de zevende eeuw begonnen dichters ook in de volkstaal te schrijven.<ref>{{Citeer web |url=https://www.worldhistory.org/Medieval_Literature/ |titel=Medieval Literature |achternaam= |voornaam= |auteur=Joshua J. Mark |bezochtdatum=2022-11-30 |werk=World History Encyclopedia |taal=en}}</ref> Een van de bekendste voorbeelden van vroegmiddeleeuwse literatuur is het uit 3182 versregels bestaande [[Epos|heldendicht]] [[Beowulf (gedicht)|''Beowulf'']]. Door wie en wanneer dit werk precies is geschreven, is onbekend.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 524.</ref> De ''Beowulf'' behoorde tot de voorchristelijke literatuur die vooral een [[orale traditie]] kende.  Andere bekende werken die tot deze traditie behoren en later op schrift zijn gesteld zijn het ''[[Hildebrandslied]]'' en de ''[[Poëtische Edda]]''.<ref>{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/art/Western-literature/Medieval-literature |titel=Western literature - Medieval literature |bezochtdatum=2022-11-30 |werk= |uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]] |taal=en}}</ref> 

Het literaire christelijke genre van de [[hagiografie]] was al in de tweede eeuw opgekomen en hierin werden de levens en de verering van christelijke heiligen beschreven. Ze waren bedoeld om de lezers te verheffen en de heiligen te vereren. Uit de vroege middeleeuwen stamt onder andere het werk ''Dialogen'' van [[paus Gregorius I]] over het leven van de heilige [[Benedictus van Nursia]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/topic/hagiography |titel=hagiography {{!}} religious study and literature |bezochtdatum=2022-11-30 |werk= |uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]] |taal=en}}</ref>

=== Muziek ===
{{hoofdartikel|Middeleeuwse muziek}}
Muziek bestond in de vroege middeleeuwen vooral uit [[Liturgie|liturgische]] gezangen die ten gehore werden gebracht tijdens [[eredienst]]en en bij [[getijdengebed]]en. In West-Europa ontstond een veelheid aan lokale varianten, met Oosterse kenmerken die waren overgenomen uit het Byzantijnse Rijk en met invloeden uit West-Europese volksmuziek. Na verloop van tijd vonden de pausen het wenselijk om de liturgie te unificeren en daarmee ook de gezangen. Omdat – enkele eeuwen later – verondersteld werd dat het [[paus Gregorius I]] was geweest die de gezangen had bijeengebracht en geordend, werd de uniforme zangwijze aangeduid als [[Gregoriaanse muziek|gregoriaans]]. De teksten van gregoriaanse gezangen waren in het [[Latijn]] en de toonomvang bleef beperkt tot een [[octaaf (muziek)|octaaf]]. Daarnaast kenmerkte het gregoriaans zich door [[Monofonie|monofoon]] gezang van uitsluitend mannen.<ref>{{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=KL1P9savCVQC&printsec=frontcover&hl=nl&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|titel=Muzikale stijlgeschiedenis: de evolutie van stijlkenmerken in de westerse klassieke muziek|auteur=Wouter Steffelaar|uitgever=Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam|datum=2007|pagina's=pp. 9-11|bezochtdatum=18 oktober 2022}}</ref><ref name="Hoyde">{{en}} {{aut|Michael Delahoyde}} (2017) [https://public.wsu.edu/~delahoyd/medieval/chant.html ''Medieval Music: Chant''] Washington State University</ref>

De eerste die actie ondernam om [[kerkmuziek]] te unificeren was echter niet Gregorius maar [[paus Vitalianus]]. Hij bracht medio zevende eeuw de zang, die steeds uitbundiger geworden was, terug naar pure vormen en gebruikte [[Benedictijnen|benedictijnse]] kloosters voor het onderwijzen van de 'officiële' (gregoriaanse) gezangen. Het [[Codificatie|codificeren]] van het liturgisch repertoire paste ook in de plannen van de Frankische koningen om de cultuur in hun rijk te unificeren. Pepijn de Korte gebruikte in het midden van de achtste eeuw [[Cantor (religie)|cantors]] uit Rome om het gregoriaans te verspreiden. Vooral Karel de Grote was succesvol in zijn streven naar een uniforme misliturgie met het gregoriaans als officiële zang en verdrong de andere zangwijzen.<ref name="Hoyde" />

Gedurende de negende eeuw veranderde het gregoriaans langzamerhand. De standaardteksten van de gezangen werden uitgebreid met de zogenaamde [[Troop (muziek)|tropen]]. Een specifieke trope was de [[Sequens (gregoriaans)|sequens]] die aan het [[Alleluia (mis)|alleluia]] werd toegevoegd. Een andere ontwikkeling in die tijd was het [[organum]]. In zijn vroegste verschijningsvorm was dit het toevoegen van een tweede stem. Deze volgde de eerste stem met een [[Interval (muziek)|interval]] van een [[Kwart (muziek)|kwart]] onder de originele stem of een [[kwint]] er boven. Op deze manier ontstond een eerste vorm van [[Polyfonie|meerstemmigheid]]. De vroegste zangboeken verschenen aan het einde van de negende eeuw met een eenvoudige [[muzieknotatie]]. Die bestond uit [[neume]]n, stippen en accenten die boven de tekst waren geschreven, zonder aanduiding van ritme of toonhoogte.<ref>Steffelaar, pp. 14, 18</ref><ref>{{en}}{{aut|Michael Delahoyde}} (2017) [https://public.wsu.edu/~delahoyd/medieval/polyphony.html ''Medieval Music: Early Polyphony''] Washington State University</ref>

=== Bouwkunst ===
[[Bestand:Hagia-Sophia-Laengsschnitt.jpg|miniatuur|Doorsnede van de originele architectuur van de Hagia Sophia.]]
[[Bestand:Aix dom int vue cote.jpg|miniatuur|Het interieur van de Paltskapel van Aken]]
De architectuur van de vroege middeleeuwen bouwde voort op de [[Romeinse architectuur]] met de kenmerkende ronde bogen en [[Tongewelf|tongewelven]], en op de [[vroegchristelijke bouwkunst]] met de [[Basilica (bouwwerk)|basilica]] en de [[centraalbouw]] als belangrijkste vormen voor kerken en andere religieuze gebouwen.<ref>{{Citeer web|url=https://public.wsu.edu/~delahoyd/medieval/architecture.html|titel=Medieval Architecture|bezochtdatum=2022-01-17|auteur=Michael Delahoyde|werk=|uitgever=Washington State University|taal=en}}</ref>

De karakteristieke Byzantijnse kerken met een [[Grieks kruis]] als grondplan kwamen voort uit de centraalbouw. Een belangrijk facet van de Byzantijnse kerken was het koepeldak. Byzantijnse bouwwerken hadden hoge ruimtes en weelderige decoratie: marmeren zuilen en inlegwerk, mozaïeken op de gewelven, ingelegde vloeren en soms gouden [[Cassette (architectuur)|cassette plafonds]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.britannica.com/art/Byzantine-architecture|titel=Byzantine architecture {{!}} Definition, Style, Examples, & Facts {{!}} Britannica|bezochtdatum=2022-01-18|werk=|uitgever=[[Encyclopædia Britannica]]|taal=en}}</ref> De [[Byzantijnse architectuur]] kende haar hoogtijdagen tijdens het bewind van keizer [[Justinianus I]] en de bekendste exponent ervan is de [[Hagia Sophia]] uit 537. Deze kerk combineerde de centraalbouw met de bouwvorm van de basilica. Deze unieke en spectaculaire combinatie was echter instabiel; de koepel stortte in 558 geheel in tijdens een aardbeving en werd met een kleinere diameter herbouwd.<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 99.</ref>

De [[St Augustine's Abbey]] in [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]] was aan het begin van de zevende eeuw de eerste kerk van de christelijk-Romeinse stijl in het huidige Engeland, waarvoor bij de bouw stenen uit de Romeinse tijd werden hergebruikt. In de Angelsaksische architectuur die hieruit ontstond werd bij de bouw van kerken en seculiere gebouwen veelvuldig gebruik gemaakt van hout. De oorzaak was waarschijnlijk dat de Angelsaksen – afkomstig uit gebieden waarin de benodigde materialen nauwelijks beschikbaar waren – geen traditie hadden in het bouwen met steen. De meeste uit hout opgetrokken kerken zijn later met steen herbouwd. Op het terrein van [[Tintagel Castle]] zijn tussen de vijfde en de zevende eeuw overigens wel diverse gebouwen uit steen opgetrokken.<ref>{{Citeer web|url=https://www.english-heritage.org.uk/learn/story-of-england/early-medieval/architecture/|titel=Early Medieval Architecture|bezochtdatum=2022-01-17|werk=|uitgever=[[English Heritage]]|taal=en}}</ref>

Met de bouw rond het jaar 800 van de troonzaal in de [[Akener koningspalts]] voor [[Karel de Grote]] werd teruggegrepen op de basilica. De aangrenzende [[Paltskapel (Aken)|Paltskapel]] heeft de centraliserende plattegrond die kenmerkend is voor de centraalbouw. De decoratie van deze kerk is sterk geïnspireerd op de [[Basiliek van San Vitale (Ravenna)|San Vitale]] in [[Ravenna (stad)|Ravenna]], de [[Hagia Sophia]] in [[Constantinopel]] en de [[Rotskoepel]] in [[Jeruzalem]].<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 175.</ref> De [[Karolingische bouwkunst|architectuur van de Karolingers]] introduceerde de westwaartse bouw van kerken evenals het [[Priesterkoor|koor]] en de [[transept]]en in de kerken.<ref>{{Citeer web|url=https://www.medievalchronicles.com/medieval-architecture/medieval-architecture-history/carolingian-architecture/|titel=Carolingian Architecture|bezochtdatum=2022-01-21|werk=|uitgever=Medieval Chronicles|taal=en}}</ref> De Karolingische bouwstijl werd vervolgens ook door de christelijke koninkrijken in Spanje toegepast.<ref>{{Aut|auteur=Nees}}, ''Early Medieval Art'', 218.</ref>

In Spanje was gedurende de vroege middeleeuwen de Moorse architectuur vrij dominant. Deze ontleende haar stijl aan verschillende culturen, zoals de Visigotische, de Berberse, de [[Islamitische architectuur|Arabisch-Islamitische]], de West-Europese en de Byzantijnse. Belangrijke elementen in de Moorse architectuur zijn de hoefijzerbogen, binnenplaatsen, grote koepels, decoratief en kleurrijk tegelwerk en honingraatgewelven. De Moorse architectuur verspreidde zich ook naar Noord-Afrika en diverse eilanden in de Middellandse Zee.<ref>{{Citeer web|url=https://www.medievalchronicles.com/medieval-architecture/medieval-architecture-history/moorish-architecture/|titel=Moorish Architecture|bezochtdatum=2022-01-21|werk=|uitgever=Medieval Chronicles|taal=en}}</ref>

==Wetenschap en onderwijs==
{{hoofdartikel|Wetenschap in de middeleeuwen}}
=== Geletterdheid ===
[[Bestand:KellsFol309r.jpg|miniatuur|Folio 309r uit het Ierse ''[[Book of Kells]]''.]]
Lange tijd overheerste het beeld van wijdverbreid [[analfabetisme]] in de vroege middeleeuwen, maar in de laatste twintig jaar van twintigste eeuw is dit beeld bijgesteld door historici. Zo stelde de historica [[Rosamond McKitterick]] dat niet alleen de kerkelite kon lezen en schrijven, maar dat ook veel leken in de achtste en negende eeuw in het Karolingische Rijk dat konden. In Zuid- en Midden-Europa was er sprake van een schriftelijke traditie, maar in het noorden (en dan met name in de Keltische en Germaanse gebieden) was de mondelinge traditie nog het sterkst. Het pauselijk hof in Rome was in deze periode het meest geletterde van Europa en ook de vorstelijke hoven van de Gallische, Hispaanse en Italiaanse rijken waren behoorlijk geletterd.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 402.</ref>

=== Onderwijs ===
Met de barbaarse invallen leek het florerende Romeinse onderwijs in [[Gallië]] te verdwijnen. Toch zijn er aanwijzingen dat het seculier onderwijs niet compleet verdween na de komst van de Franken. Zo waren meerdere van de docenten nog actief in de stedelijke centra van Zuidoost-Gallië.<ref>{{Aut|auteur=Ralph. W. Mathison}}, 'Bishops, Barbarians, and the ‘‘Dark Ages’’: The Fate of Late Roman Educational Institutions in Late Antique Gaul', in: {{Aut|auteur=Ronald B. Begley & Joseph W. Koterski}}, ''Medieval Education'' (New York 2005), 4-5.</ref> Het kerkelijk onderwijs deed in deze periode zijn intrede. Bisschoppen stichtten [[Kathedraalschool|scholen]] bij hun kathedralen om priesters voor hun diocees op te leiden. Ook de kloosters kenden scholen waarin de jonge leden van de orde opgeleid werden.<ref>{{Citeer web|url=https://science.jrank.org/pages/9077/Education-in-Europe-Medieval-Education.html|titel=Education in Europe - Medieval Education|bezochtdatum=2021-10-07|werk=|uitgever=science.jrank.org|taal=en}}</ref> Leerlingen kregen op de kathedraal- en kloosterscholen les volgens het systeem dat [[Cassiodorus]] had geïntroduceerd in zijn ''Institutiones''. Cassiodorus was van mening dat christelijke en de profane wetenschappen moeten samengaan. Zijn leerboek bestaat uit twee delen, een over theologie en een over de [[zeven vrije kunsten]]. Deze profane wetenschappen waren verdeeld in het [[Trivium (onderwijs)|trivium]] met daarin de basisvakken [[grammatica]], [[Dialectiek|dialectica]] en [[retorica]], en het [[quadrivium]] waartoe de vakken [[Rekenen|aritmetica]], [[Meetkunde|geometria]], [[Muziek|musica]] en [[astronomie]] behoorden.<ref>{{Aut|auteur=A.P. Orbán}}, '[https://www.dbnl.org/tekst/_mad001199201_01/_mad001199201_01_0018.php Een keerpunt in het Latijnse onderwijs? Onderwijs in theorie en praktijk bij Augustinus en Cassiodorus]', Madoc (1992), 85-95, aldaar 94.</ref>

=== Astrologie als wetenschap ===
In de vroegmiddeleeuwse ideeënwereld kwam [[astrologie]] op als een belangrijk wetenschappelijk terrein. In de zevende eeuw omschreef bisschop [[Isidorus van Sevilla]] astrologie in zijn werk ''[[Encyclopedie#Vroege encyclopedieën|Etymologiae]]'' als de leer van de krachten die verband houden met de bewegingen van hemellichamen. Hierin maakte Isidorus een onderscheid tussen twee verschillende soorten astrologie: de "natuurlijke" en de "bijgelovige". De natuurlijke gaf volgens hem commentaar op de in de loop van de tijd veranderende bewegingen van de hemellichamen; de bijgelovige was daarentegen gericht op directe voorspellingen. Deze laatste moest volgens Isidorus veroordeeld worden. De acceptatie van een deel van de astrologie door Isidorus leidde ertoe dat het hele vakgebied op den duur geaccepteerd werd, inclusief het door hem verfoeide bijgelovige gedeelte. [[Eligius]] bijvoorbeeld verklaarde maansverduisteringen aan de hand van Gods macht. Volgens hem had God de maan geschapen als tegenwicht van de duisternis. Op deze manier werd het heidense bijgeloof van de zevende en achtste eeuw langzamerhand veranderd in christelijk bijgeloof.<ref>{{Aut|auteur=Harrison}}, ''De volksverhuizingen'', 283.</ref>

=== Karolingische renaissance ===
{{Zie hoofdartikel|Karolingische renaissance}}
[[Bestand:Caroline_2.jpg|miniatuur|Een pagina van het manuscript Vita Sancti Martini de Sulpice Sévère opgesteld met de [[Karolingische minuskel]].]]
Het Karolingische hof van Karel de Grote was een belangrijke aanjager van een aantal wetenschappelijke ontwikkelingen in het begin van de negende eeuw. Een van de belangrijkste geleerden uit deze periode was Karels raadsheer [[Alcuinus]] die door de Frankische koning uit Engeland was gehaald om zijn paleisschool te leiden. Karel de Grote verordonneerde dat de kathedralen en kloosters in zijn rijk lees- en schrijflessen moesten geven aan eenieder die kon leren.<ref>{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 105.</ref> Belangrijke centra van educatie in deze tijd waren de paleisschool van [[Aken (stad)|Aken]], de kloosters van Sint-Maarten in [[Tours (Indre-et-Loire)|Tours]] en de [[abdij van Fulda]]. Vele monniken kopieerden oude teksten zoals de klassieke Latijnse literatuur van [[Marcus Tullius Cicero|Cicero]], [[Julius Caesar]] en [[Horatius]], waarmee de kloosters een eigen bibliotheek vulden.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 71.</ref>

Naast Alcuinus haalde Karel de Grote ook andere intellectuelen naar zijn hof, waaronder [[Theodulf van Orléans]] en [[Einhard]]. [[Karel de Kale]] liet zich op zijn beurt adviseren door [[Hincmar van Reims]], de Ierse [[Johannes Scotus]] en de Duitse [[Hrabanus Maurus]]. Deze denkers waren verantwoordelijk voor een veelheid aan nieuwe geschriften over theologie (zoals Bijbelse commentaren), poëzie en geschiedenis. Daarnaast schreef [[Dhuoda]], de vrouw van [[Bernhard van Septimanië]], een handboek met adviezen en vermaningen die ze aan de Bijbel en klassieke werken had ontleend.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 72.</ref>

De Karolingische renaissance vond ook zijn weerslag in het [[koninkrijk Wessex]]. Koning [[Alfred de Grote]] wilde de kennis van het Latijn in zijn rijk verbeteren en haalde daarom monniken uit het Frankische Rijk naar Wessex. Onder zijn leiding werden ook diverse Latijnse werken vertaald naar de taal van Wessex. Zijn bevordering van leren werd door zijn opvolgers voortgezet en verspreidde zich over de rest van Engeland. In de hervormde kloosters van [[Canterbury (Verenigd Koninkrijk)|Canterbury]], [[York (Verenigd Koninkrijk)|York]] en [[Winchester]] vernieuwden de jonge monniken de studie van religieuze en seculiere wetenschappen. [[Ælfric van Eynsham]] speelde in de tiende eeuw een belangrijke rol in het vergemakkelijken van het leren van Latijn door onder meer boeken te schrijven over de Latijnse grammatica.<ref>{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/topic/education/The-Carolingian-renaissance-and-its-aftermath |titel=education - The Carolingian renaissance and its aftermath {{!}} Britannica |bezochtdatum=2022-11-24 |werk= |uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]] |taal=en}}</ref>

=== Gouden eeuw van Al-Andalus ===
Een belangrijke rol in de verspreiding van wetenschappelijke kennis speelden de ''warraqeen'', de islamitische papierhandelaren. Dankzij hen verspreidde de wetenschappelijke kennis zich vanuit [[Bagdad]] over het hele gebied waar de islam heerste en bereikte het ook [[Córdoba (Spanje)|Córdoba]].<ref>{{Aut|auteur=Violet Moller}}, ''De zeven steden: Een reis door duizend jaar geschiedenis: hoe ideeën uit de oudheid ons bereikten'' (7e druk; Amsterdam 2021), 84.</ref> Deze stad groeide uit tot een belangrijk centrum van de wetenschap. Córdoba telde naast de privébibliotheek van de kalief zeventig openbare bibliotheken. Daarnaast stonden er dertig vrije scholen in de stad en was de moskee een belangrijke plaats voor wetenschappers uit de gehele islamitische wereld. Ook vrouwen namen deel aan het wetenschappelijke en culturele leven in de stad. Zo waren ze actief als dokters, docenten, bibliothecarissen en als kopiisten.<ref>{{Aut|auteur=Rosenwein}}, ''A Short History of the Middle Ages'', 125-126.</ref> Een andere groep die van betekenis was in het intellectuele leven van Córdoba waren de Joden, die een fundamentele rol speelden bij het overdragen van de wetenschappelijke kennis. De helft van alle artsen in Spanje was Joods.<ref>{{Aut|auteur=Moller}}, ''De zeven steden'', 123.</ref> Belangrijke wetenschappers uit deze periode waren de artsen [[Hasdai ibn Shaprut|ibn Shaprut]] en [[Abu al-Qasim al-Zahravi|al-Zahravi]], de astronomen [[Maslama al-Majrati|al-Majrati]], [[Abbas ibn Firnas]] en [[Ibn al-Saffar]], en de historici [[Ibn al-Qūṭiyya]] en [[Abu Bakr al-Zubaydi|al-Zubaydi]].

Door de culturele interactie tussen Al-Andalus en de christelijke rijken in het noorden van het schiereiland verspreidde de kennis van de teksten uit Córdoba zich ook in deze richting. De Franse monnik [[paus Silvester II|Gerbert van Aurillac]] studeerde aan het klooster van [[Santa Maria de Ripoll]] in Catalonië. Hij kwam daar in aanraking met de uit het Arabisch vertaalde teksten en bekwaamde zich zo in de [[astronomie]] en [[wiskunde]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.maa.org/press/periodicals/convergence/gerbert-daurillac-and-the-march-of-spain-a-convergence-of-cultures-gerbert-daurillac|titel=Gerbert d'Aurillac and the March of Spain: A Convergence of Cultures - Gerbert d'Aurillac {{!}} Mathematical Association of America|bezochtdatum=2021-10-09|werk=|uitgever=Mathematical Assocation of America}}</ref> De kennis die hij in Iberië had opgedaan nam hij mee toen hij aan de leiding kwam van de kathedraalschool van Reims. Zo introduceerde hij onder andere [[Arabisch-Indische cijfers]] in christelijk Europa.<ref>
{{Citeer web|url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/Biographies/Gerbert/|titel=Gerbert of Aurillac - Biography|bezochtdatum=2021-10-09|werk=|uitgever=Maths History|taal=en}}</ref>

== Europa rond het jaar 1000 ==
[[Bestand:Europe_1000.jpg|miniatuur|Kaart van Europa omstreeks het jaar 1000]]
In 962 was het Oost-Frankische Rijk getransformeerd tot het [[Heilige Roomse Rijk|Roomse Rijk]], dat rond het jaar 1000 van de voormalige Frankische gebieden de sterkste staat was. De [[Koning van Duitsland|Rooms koning]] of keizer regeerde in deze periode zowel over het huidige Duitsland als Noord-Italië. De koning van het West-Frankische Rijk was relatief zwak, door de lokale politieke verbrokkeling van zijn koninkrijk. Omstreeks het jaar 1000 was het [[Koninkrijk Engeland]], ondanks zijn geringe omvang, het meest coherente koninkrijk in het Latijnse westen. Andere grote rijken in deze periode waren het Griekse Byzantijnse Rijk en het islamitische Al-Andalus. Deze rijken zouden in de eeuwen die volgden uitgedaagd worden en in verval raken.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 100.</ref> 

Het christendom had rond het jaar 1000 het overgrote deel van Europa bereikt, afgezien van het noordoostelijk gebied, zoals de Baltische staten en de [[Fins|Finstalige]] gebieden.<ref>{{Aut|auteur=Wickham}}, ''Medieval Europe'', 81.</ref> 

In de tiende eeuw, en volgens sommige historici al wat eerder, begon de Europese bevolking flink te groeien. Deze groei zou aanhouden tot circa 1340.<ref>{{Citeer web |url=https://www.britannica.com/topic/history-of-Europe/Growth-and-innovation |titel=history of Europe - Growth and innovation |bezochtdatum=2022-11-07 |werk= |uitgever=[[Encyclopaedia Brittannica]] |taal=en}}</ref> Omstreeks het jaar 1000 was Europa fundamenteel een agrarische samenleving en dat zou het gedurende de [[hoge middeleeuwen]] blijven.<ref>{{Aut|auteur=Jordan}}, ''Europe in the High Middle Ages'', 16.</ref>

{{Appendix||
== Verklarende noten ==
{{References|group=noot||2}}
== Geraadpleegde literatuur ==
* {{Aut|Barrett, James H.}}, ‘What caused the Viking Age?’, ''Antiquity'' 82 (2008) 671–685.
* {{Aut|[[Arnoud-Jan Bijsterveld|Bijsterveld, Arnoud Jan]]}} & {{Aut|Toorians, Laurens}}, '[https://www.academia.edu/36993583/Texandria_revisited Texandria revisited: in search of a territory lost in time]' in: {{Aut|auteur=Mirjam Kars}} e.a. red., ''Rural riches & royal rags? Studies on medieval and modern archeology presented to Frans Theuws'' (Zwolle 2018). {{ISBN|9789089321404}}.
* {{Aut|[[Wim Blockmans|Blockmans, Wim]]}} & {{Aut|[[Peter Hoppenbrouwers|Hoppenbrouwers, Peter]]}}, ''Eeuwen des onderscheids: Een geschiedenis van middeleeuws Europa'' (8e druk; Amsterdam 2016). {{ISBN|9789035142626}}.
* {{Aut|Blockmans, Wim}}, "Urbanisation in the European Middle Ages. Phases of openness and occlusion", in: {{Aut|[[Leo Lucassen]]}} & {{Aut|Wim Willems}} red., ''Living in the City: Urban Institutions in the Low Countries, 1200-2010'' (New York 2011). {{ISBN|9780415893787}}.
* {{Aut|Christensen, Arne Søby}}, ''Cassiodorus, Jordanes and the History of the Goths: Studies in a Migration Myth'' (Copenhagen 2002). {{ISBN|9788772897103}}.
* {{Aut|Curta, Florin}}, ''Southeastern Europe in the Middle Ages, 500–1250'' (Cambridge 2006). {{ISBN|9780521894524}}.
* {{Aut|[[Norman Davies|Davies, Norman]]}}, ''Vergeten koninkrijken: De verborgen geschiedenis van Europa'' (Amsterdam/Antwerpen 2012). {{ISBN|9789085423812}}.
* {{Aut|Davis Jennifer R.}} & {{Aut|McCormick, Michael}}, 'The Early Middle Ages: Europe's long morning', in: ibidem (red), ''The Long Morning of Medieval Europe: New Directions in Early Medieval Studies'' (Aldershot 2008). {{ISBN|9780754662549}}.
* {{Aut|Davis, Paul. K.}}, ''100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present'' (Oxford 2001). {{ISBN|9780195143669}}.
* {{Aut|[[Peter Frankopan|Frankopan, Peter]]}}, ''De zijderoutes: Een nieuwe wereldgeschiedenis''. Vert. Wybrand Scheffer & George Pape (14e druk; Houten 2017. {{ISBN|9789000358885}}.
* {{Aut|Hansen, Valerie}}, ''Het jaar 1000: De ontdekking van de wereld'', vert. Inge Pieters (2e druk; Amsterdam 2020). {{ISBN|9789400404571}}.
* {{Aut|[[Dick Harrison|Harrison, Dick]]}}, ''De volksverhuizingen: De geschiedenis van West-Europa, 375-800'', vert. Ger Meesters (Utrecht 2020). {{ISBN|9789401917001}}.
* {{Aut|Honour, Hugh}} & {{Aut|Fleming, John}}, ''A World History of Art'' (London 1982). {{ISBN|9780333371855}}.
* {{Aut|Jordan, William Chester}}, '' Europe in the High Middle Ages'' (London 2001). {{ISBN|9780713990843}}.
* {{Aut|Lawrence, C.H.}}, ''Kloosterleven in de Middeleeuwen: In West-Europa en de Lage Landen'', vert. Ernst Frankemölle (Amsterdam 2004). {{ISBN|978043009490}}.
* {{Aut|[[Bernard Lewis|Lewis, Bernard]]}}, ''Arabs in History'' (Oxford 2002). {{ISBN|978-0192803108}}.
* {{Aut|Lynch, Joseph H.}}, ''Christianizing Kinship: Ritual Sponsorship in Anglo-Saxon Engeland'', (Ithaca & London, 2018). {{ISBN|9780801435270}}.
* {{Aut|Mathison, Ralph. W.,}}, 'Bishops, Barbarians, and the ‘‘Dark Ages’’: The Fate of Late Roman Educational Institutions in Late Antique Gaul', in: {{Aut|auteur=Ronald B. Begley & Joseph W. Koterski}}, ''Medieval Education'' (New York 2005). {{ISBN|9780823224258}}.
* {{Aut|McCormick, Michael}} e.a., ‘Climate Change during and after the Roman Empire: Reconstructing the Past from Scientific and Historical Evidence’, ''The Journal of Interdisciplinary History'' 43 (2012) 169–220.
* {{Aut|Meens, Rob}} & {{Aut|Rhijn, Carine van}} red., ''Cultuurgeschiedenis van de middeleeuwen'' (Zwolle 2015). {{ISBN|9789462580473}}.
* {{Aut|Moller, Violet}}, ''De zeven steden: Een reis door duizend jaar geschiedenis: hoe ideeën uit de oudheid ons bereikten'' (7e druk; Amsterdam 2021). {{ISBN|9789029094603}}.
* {{Aut|Metcalf, Alex}}, ''The Muslims of Medieval Italy'', (Edinburgh 2009). {{ISBN|9780748620081}}.
* {{Aut|Nees, Lawrence}}, '[https://archive.org/details/earlymedievalart0000nees Early Medieval Art]' (Oxford/New York 2002). {{ISBN|978-0192842435}}.
* {{Aut|Nordeide, Sæbjørg Walaker}} & {{Aut|Edwards, Kevin J.}}, ''The Vikings'' (Amsterdam 2019). {{ISBN|9781942401896}}.
* {{Aut|[[John Julius Norwich|Norwich, John Julius]]}}, ''De pausen: Een geschiedenis'' (Amsterdam 2011). {{ISBN|9789035136359}}.
* {{Aut|Orbán, A.P.}}, '[https://www.dbnl.org/tekst/_mad001199201_01/_mad001199201_01_0018.php Een keerpunt in het Latijnse onderwijs? Onderwijs in theorie en praktijk bij Augustinus en Cassiodorus]', Madoc (1992), 85-95.
* {{Aut|Power, Daniel}}, ''The Central Middle Ages: Europe 950-1320'' (Oxford 2006). {{ISBN|9786611164096}}.
* {{Aut|Pye, Michael}}, ''Aan de rand van de wereld: Hoe de Noordzee ons vormde'', vert. Arthur de Smet, Pon Ruiter & Frits van der Waa. (7e druk; Antwerpen 2014). {{ISBN|9789085425731}}.
* {{Aut|Rooijakkers, Gerard}}, ''Bodemcultuur. De geschiedenis van het ploegen'' (Wageningen 1987). {{ISBN|9789071774010}}.
* {{Aut|[[Barbara H. Rosenwein|Rosenwein, Barbara H.]]}}, ''A Short History of the Middle Ages, Fourth Edition'' (Toronto 2014). {{ISBN|9781442606111}}.
* {{Aut|Steffelaar, Wouter}}, '' Muzikale stijlgeschiedenis: de evolutie van stijlkenmerken in de westerse klassieke muziek'' (Amsterdam 2007)
* {{Aut|Treadgold, Warren}}, ''A History of the Byzantine State and Society'' (Stanford 1997). {{ISBN|9780804726306}}.
* {{Aut|Tyerman, Christophe}}, ''The World of the Crusades: An Illustrated History'' (New Haven & London, 2019). {{ISBN|9780300217391}}.
* {{Aut|[[Adriaan Verhulst|Verhulst, Adriaan]]}}, ''The Carolingian Economy'' (Cambridge 2002). {{ISBN|0521004748}}.
* {{Aut|[[Christopher Wickham|Wickham, Chris]]}}, ''Framing the early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400-800'' (Oxford 2005). {{ISBN|9780199264490}}.
* {{Aut|Wickham, Chris}}, ''Medieval Europe'' (New Haven 2016). {{ISBN|9780300222210}}.
== Referenties ==
{{References}}
}}
{{Etalage|63434825|2022|12|21}}

[[Categorie:Vroege middeleeuwen| ]]