Brontekst bekijken van Veen (grondsoort)

[[Bestand:Peat artisanal exploitation2.jpg|thumb|Afgestoken veenlaag]]
[[Bestand:Hautes-Fagnes.jpg|thumb|[[Hoge Venen]], België]]
[[Bestand:Morasko leg.jpg|thumb|Veenvormend [[moerasbos]] in Polen]]
[[Bestand:Veenlens5.jpg|thumb|[[Veenlens]] in de [[Grote Geule]], België]]
[[Bestand:Turf bij hoogveen-4532677.webm|thumb|Turfwinning in Drents hoogveengebied in 1942]]

'''Veengrond''' is een [[grondsoort]], die is opgebouwd uit [[Humus|gehumificeerd]] [[planten|plantaardig]] materiaal. Deze natte, sponsachtige grondsoort is gevormd door afgestorven planten in [[moeras]]sen en later bewaard gebleven onder natte, [[Anaeroob|zuurstofarme]] omstandigheden. Zo'n ter plaatse gevormde grondsoort wordt wel een ''[[sedentaat]]'' genoemd.

In Noord- en West-Nederland worden uitgestrekte veengebieden al honderden jaren vooral als [[veenweidegebied|weidegebied]] voor koeien gebruikt. Gedroogd veen is bruikbaar als brandstof ([[Turf (brandstof)|turf]]), [[bodemverbeteraar]] of [[bouwmateriaal]]. Drassige veengebieden of veenmoerassen werden vroeger ook wel ''moer'' genoemd. Veen op grote diepte, [[geologische tijdschaal|langdurig blootgesteld]] aan toenemende druk en temperatuur, [[diagenese#Diagenese van organisch materiaal|verandert in]] [[bruinkool]] of [[steenkool]].

== Veenvorming ==
Normaal gesproken wordt [[organische stof|dood plantenmateriaal]] in zuurstofrijke omstandigheden snel [[biologische afbraak|afgebroken]], door [[Bacterie|bacteriën]] en [[schimmels]]. Vooral bij hoge temperaturen en droge omstandigheden gaat de afbraak door deze [[micro-organisme]]n snel, dankzij de aanwezigheid van voldoende zuurstof die deze organismen nodig hebben voor hun stofwisseling ([[celademhaling]]). Bij deze ''[[Aeroob|aerobe]]'' afbraak worden [[water]] en [[koolstofdioxide]] gevormd. Bij de afwezigheid van zuurstof treedt ''[[Anaeroob|anaerobe]]'' afbraak op, waarbij [[methaan]] wordt gevormd. In natte (onder water staande), en daardoor zuurstofarme, [[milieu|omstandigheden]] gaat de afbraak langzamer dan de ophoping van afgestorven plantaardig materiaal, waardoor veenvorming optreedt. Veen komt vooral voor in [[Gematigd klimaat|gematigde]], vochtige streken.

In Nederland en België is het meeste veen gevormd in het [[atlanticum]], waarschijnlijk door het vochtoverschot dat optrad door de overgang van [[naaldbos]] naar [[loofbos]] in die periode, en de stijging van de [[grondwater]]spiegel onder invloed van de [[zeespiegelstijging]].

== Indeling ==
Veensoorten verschillen sterk, ze kunnen worden [[classificatie|ingedeeld]] op basis van respectievelijk: de ligging ten opzichte van het [[grondwater]], de mate van [[Trofiegraad|voedselrijkdom]] en de dominante plantensoorten-samenstelling.

=== Ligging ten opzichte van het grondwater ===
Uitgaande van de ligging ten opzichte van het grondwater tijdens de veenvorming, is de volgende indeling te maken:

==== Laagveen ====
{{Zie hoofdartikel|Laagveen}}
[[Laagveen]] is gevormd onder invloed van het regionale [[grondwater]], dat vaak relatief rijk is aan [[voedingsstof]]fen. Vaak is in laagveen een opeenvolging van toenemende verlanding te zien: [[limnisch]] veen wordt onder de [[waterspiegel]] gevormd, [[telmatisch]] veen in de zone rond de waterspiegel. Juist daarboven wordt [[Terrestrisch afzettingsmilieu|terrestrisch]] veen gevormd, dat over het algemeen echter snel [[Oxidatie#Biochemie#Inklinking van veen|oxideert]] tijdens het uitdrogen. Vaak komt het veen in het laatste stadium zo hoog te liggen dat het zich isoleert van het regionale grondwater. Er treedt dan verzuring en hoogveenvorming op, onder invloed van voedselarm regenwater.

==== Hoogveen ====
{{Zie hoofdartikel|Hoogveen}}
[[Bestand:Bleaklow Peat Hags - geograph.org.uk - 76505.jpg|thumb|Hoogveenlandschap met zeer zure veengrond, de zgn. ''Moors'', in het [[Peak District]] in Noord-Engeland]]
Hoogveen ([[ombrotroof veen]]) is ontstaan onder invloed van [[Regen (neerslag)|regenwater]], en is daardoor zeer [[Oligotrofie|oligotroof]]. Het belangrijkste bestanddeel is [[veenmos]] (''sphagnum''), dat grote hoeveelheden water kan opnemen en in verzadigde, gezwollen toestand voor ruim 90 procent uit water bestaat. Bovendien kan veenmos goed in zure omstandigheden groeien, die ontstaan doordat regenwater uit zichzelf licht zuur is, en bovendien niet is gebufferd.

Hoogveen kwam met name op de Nederlandse [[hoge zandgronden|zandgronden]] op grote schaal voor. Het is echter grotendeels [[vervening|afgegraven]] (''vervening'') voor de [[brandstof]]-voorziening. Voorbeelden van restanten van het Nederlandse hoogveen zijn: het [[Bargerveen]] bij [[Schoonebeek]] in [[Drenthe]], het [[Aamsveen]] bij [[Enschede]], de [[Engbertsdijksvenen]] bij [[Vriezeveen]] en in de [[Groote Peel]] in [[Noord-Brabant]]. In België vormen de [[Hoge Venen]] (''Hohes Venn of Hautes Fagnes'') een uitgestrekt hoogveengebied.

De bovenste hoogveenlaag (40-50 cm) wordt [[bonkaarde]] genoemd, en is niet geschikt om turf van te maken. Deze bonkaarde werd in de Groningse, Drentse en Friese veenderijen vermengd met de zandgrond die na het afgraven van het veen tevoorschijn kwam en vormde zo de [[dalgrond]], die met goede bemesting en [[drainage|ontwatering]] een redelijke landbouwgrond vormt. In het Noordbrabantse hoogveengebied de Grote Peel gebeurde dit niet. Daar werd de 'vale turf', zoals men het noemde, verwerkt tot [[turfmolm]].

De onderste laag (30-40 cm) wordt dargveen genoemd. Deze is sterk samengeperst en bevat vaak '[[kienhout]]'. Dit zijn wortels en delen van stammen van bomen die in het veen nog als eventueel platgedrukte, maar wel herkenbare resten aanwezig zijn.

==== Verdronken hoogveen ====
Nog steeds wordt wel de indeling van veen naar de huidige ligging ten opzichte van het grondwaterniveau aangehouden. Men meende aanvankelijk dat het laaggelegen veen in West- en Noord-Nederland ook rond de waterspiegel, dus als laagveen, was ontstaan. Rond 1930 bleek echter veel van dit veen te bestaan uit [[Veenmossen|veenmosveen]], dat door de latere stijging van het grondwaterniveau was verdronken. Het idee dat [[Vervening#Natte vervening|natte vervening]] per definitie het gevolg van het afgraven van laagveen zou zijn bleek dus onjuist.

Bijvoorbeeld in de [[Nieuwkoopse plassen]] valt waar te nemen dat op zogenoemde [[Drijftil|rietkraggen]] de grondwater-afhankelijke begroeiing 'bol' gaat staan wanneer de [[Zode (vegetatie)|zode]] van [[riet]] en [[lisdodde]]n dikker wordt. Onder invloed van regenwater gaan zich daar dan plantensoorten vestigen als [[veenmos]], [[zonnedauw]], [[heidekartelblad]] en [[veenpluis]], die een zuur regenwatermilieu nodig hebben. Zo ontstaat er uiteindelijk nieuw hoogveen.

=== Trofiegraad ===
Gebaseerd op de [[trofiegraad]] is de volgende indeling te maken:
* ''[[Eutrofie|eutroof]] veen'': voedselrijk veen, ontstaan onder invloed van, soms [[slib]]houdend, water, aangevoerd door rivieren of de zee ([[laagveen]]). Dit veen bestaat uit resten van [[broekbos|broek]]- en [[ooibos]] ([[els (boom)|els]], [[wilg]], [[populier]]) en [[riet]]. Onder brakke omstandigheden of in dieper water is riet de dominante soort.
* ''[[Mesotrofie|mesotroof]] veen'': is matig voedselrijk veen. [[Zegge]]soorten zijn de dominante planten in dit type veen.
* ''[[Oligotrofie|oligotroof]] veen'': voedselarm veen, dat wordt gevoed door regenwater ([[hoogveen]]). Dit type veen bestaat vooral uit afgestorven en levende veenmossen.

=== Botanische indeling ===
[[plantkunde|Botanisch]] wordt veen ingedeeld naar de afgestorven plantensoorten die dominant en herkenbaar aanwezig zijn in de veenlaag. Deze verschillende soorten zijn een graadmeter voor de [[Trofiegraad|voedselrijkdom]] en de waterdiepte op het moment van veenvorming:
* ''rietveen:'' veen bestaande uit de resten van [[riet]] en andere [[waterplant]]en. Rietveen kan ontstaan in [[zoet water|zoete]] tot [[Brak water|brakke]], voedselrijke milieus en wordt gevormd rond de [[grondwaterspiegel]], tot een diepte van ongeveer 2 meter onder de grondwaterspiegel.
* ''zeggeveen:'' veen bestaande uit de resten van een vegetatie gedomineerd door [[zegge]]. Zeggeveen kan ontstaan in zoete, matig voedselrijke milieus rond de grondwaterstand, tot ongeveer een halve meter onder de grondwaterstand.
* ''bosveen:'' veen bestaande uit houtresten, kenmerkende soorten zijn [[els (geslacht)|els]], [[wilg]] en [[populier]]. Bosveen kan zich vormen in [[zoet water|zoete]], voedselrijke milieus rond de grondwaterstand.
* ''veenmosveen:'' veen bestaande uit de resten van [[veenmos]]. Doordat veenmos veel water kan opzuigen, kan het hoogveen boven de regionale grondwaterspiegel uitgroeien. Hierdoor staat het onder invloed van regenwater, is het zeer zuur en voedselarm.

== Veengronden in Nederland ==
{{Zie hoofdartikel|Veengronden}}

In grote delen van [[Holland]], en ook elders in Nederland, is in de laatste 2500 jaar een dunne laag [[jonge zeeklei]] op het aanwezige veen afgezet. Dit resulteerde in de vorming van [[klei-op-veen]] gronden.

== Veenverzakkingen ==
[[Veenoxidatie]] of veenverzakking vindt zijn oorzaak in de aard van veen. Veen bestaat grotendeels uit plantaardig materiaal. Zoals elk [[organisch materiaal]] kan ook veen verteren door [[biologische afbraak]] door vooral [[aeroob|aerobe]] (zuurstofminnende) [[microbiologie|microbiële]] [[reducenten]]. Als veen onder water staat, gaat dat verteren, door zuurstofgebrek, heel langzaam. Als de [[bodem]] geschikt wordt gemaakt voor agrarisch gebruik of voor woningbouw, wordt meestal het [[grondwaterpeil]] verlaagd. Dit heeft tot gevolg dat het plantaardige veenmateriaal in contact komt met zuurstof uit de lucht en daardoor oxideert, met als gevolg volume-afname; er treedt [[Bodemdaling#Bodemdaling door een lage grondwaterspiegel|bodemdaling]] op. Deze oxidatie van de veenbodem is onomkeerbaar.

De vele honderden kilometers [[veenkade (waterkering)|veenkade]] die Nederland kent zijn ontstaan door dit natuurlijke proces. Het veen van het achterland [[Inklinken|klonk in]] na oxidatie door ontwatering, maar de oevers langs de waterlopen bleven, met water verzadigd, op de oude hoogte. Als nu de waterstand tijdelijk daalt, en de kade de kans krijgt te verdrogen, is het optreden van verzakkingen en een [[dijkdoorbraak]] mogelijk. Dit heeft plaatsgevonden bij de [[Kadebreuk Wilnis 2003|kadebreuk van Wilnis in 2003]].

Ook voor de aanleg van wegen en spoorlijnen wordt de waterstand soms verlaagd, waardoor uiteindelijk verzakkingen kunnen optreden. Een voorbeeld hiervan is [[Gouda]]. Door veenverzakkingen is de gemeente zodanig op kosten gejaagd dat ze bijna 40 jaar lang een [[artikel 12-status]] heeft gehad.

== Lijst van hoogveennatuurgebieden ==
=== Nederland ===
{{Kolommen lijst| breedte=18| aantal=2| inhoud=
'''Friesland'''
* [[Fochteloërveen]]
'''Drenthe'''
* [[Bargerveen]]
* [[Fochteloërveen]]
* [[Grollooërveen]]
* [[Witterveld]]
* [[Dalerpeel (natuurgebied)|Dalerpeel]]
'''Overijssel'''
* [[Aamsveen]]
* [[Engbertsdijkvenen]]
* [[Haaksbergerveen]]
* [[Wierdense veld]]
'''Gelderland'''
* [[Korenburgerveen]]
* [[Vragenderveen]]
* [[Wooldse Veen]]
'''Noord-Brabant'''
* [[Deurnese Peel]]
* [[Nationaal Park De Groote Peel]] (deels)
* [[Reuselse Moeren]]
'''Limburg'''
* [[Heidsche Peel]]
* [[Mariapeel]]
* [[Nationaal Park De Groote Peel]] (deels)
}}

=== België ===
* [[Hoge Venen]]

=== Andere landen ===
* [[Esterweger Dose]]
* [[Internationaler Naturpark Bourtanger Moor-Bargerveen]]
* [[Teufelsmoor (natuurreservaat)|Teufelsmoor]]
* [[West-Siberisch Laagland]]
* [[Pocosin]]

== Lijst van laagveennatuurgebieden ==
=== Nederland ===
{{Kolommen lijst| breedte=18| aantal=2| inhoud=
'''Friesland'''
* [[Brandemeer (Weststellingwerf)|Brandemeer]]
* [[De Deelen (moeras)|De Deelen]]
* [[Groote Wielen (natuurgebied)|Groote Wielen]]
* [[Lindevallei]]
* [[Nationaal Park De Oude Venen]]
* [[Rottige Meenthe]]
'''Drenthe'''
* [[Friesche Veen]]
'''Overijssel'''
* [[Olde Maten en Veerslootlanden]]
* [[Weerribben]]
* [[De Wieden]]
'''Utrecht'''
* [[Botshol]]
* [[Gagelpolder]]
* [[Loosdrechtse Plassen]]
* [[Molenpolder (natuurgebied)|Molenpolder]]
* [[Tienhovense Plassen]]
* [[Vinkeveense Plassen]]
* [[Polder Westbroek]]
'''Noord-Holland'''
* [[Ankeveense Plassen]]
* [[Eilandspolder]]
* [[Guisveld]]
* [[Ilperveld]]
* [[Kortenhoefse Plassen]]
* [[Loosdrechtse Plassen]]
* [[Naardermeer]]
* [[Oosteinderpoel]]
* [[Spiegel- en Blijkpolder]]
* [[Varkensland]]
* [[Waterland (regio)|Waterland]]
* [[Wormer- en Jisperveld]]
'''Zuid-Holland'''
* [[Ackerdijkse Plassen]]
* [[Boezems van de Alblasserwaard]]
* [[Langeraarse plassen]]
* [[Nieuwkoopse plassen]]
* [[Reeuwijkse plassen]]
* [[Bergse Plassen]]
<br />
<br />
}}

=== België ===

* Het [[Torfbroek]]
* [[De Blankaart]]

=== Frankrijk ===
* [[Marais Poitevin]]

== Plaatsnamen met 'veen' in de naam ==
{{Kolommen lijst| breedte=18| inhoud=
* [[Aarlanderveen]]
* [[Amstelveen]]
* [[Anerveen]]
* [[Ankeveen]]
* [[Annerveenschekanaal]]
* [[Bakkeveen]]
* [[Barger-Oosterveen]]
* [[Barger-Erfscheidenveen]]
* [[Beneden Veensloot]]
* [[Boerveen]]
* [[Bonnerveen]]
* [[Bovenveen]]
* [[Boven Veensloot]]
* [[Bronnegerveen]]
* [[Bronsveen (plaats)|Bronsveen]]
* [[Buinerveen]]
* [[Daarlerveen]]
* [[Dalerveen]]
* [[Diepenveen]]
* [[Dinxterveen]]
* [[Drouwenerveen]]
* [[Ederveen]]
* [[Eeserveen]]
* [[Eexterveen]]
* [[Eexterveenschekanaal]]
* [[Gaarveen]]
* [[Gasselternijveen]]
* [[Gasselternijveenschemond]]
* [[Gasselterboerveenschemond]]
* [[Gieterveen]]
* [[Griendtsveen]]
* [[Heemserveen]]
* [[Heerenveen (plaats)|Heerenveen]]
* [[Helenaveen]]
* [[Holkerveen]]
* [[Hoogeveen (plaats)|Hoogeveen]]
* [[Hooglanderveen]]
* [[Hoornderveen]]
* [[Hoornerveen]]
* [[Kamperveen (plaats)|Kamperveen]]
* [[Kibbelveen]]
* [[Klazienaveen]]
* [[Kolderveen]]
* [[Kolderveense Bovenboer]]
* [[Lauderzwarteveen]]
* [[Langeveen (plaats)|Langeveen]]
* [[Manderveen]]
* [[Maarsseveen]]
* [[Middelveen]]
* [[Nieuw Annerveen]]
* [[Nieuwveen (Nieuwkoop)|Nieuwveen]]
* [[Nijeveen]]
* [[Nijeveensche Bovenboer]]
* [[Nijkerkerveen]]
* [[Odoornerveen]]
* [[Oostveen]] (Maartensdijk)
* [[Oud Annerveen]]
* [[Oud Veeningen]]
* [[Overveen]]
* [[Ranserveen]]
* [[Roelofarendsveen]]
* [[Rouveen]]
* [[Ruitenveen]]
* [[Schrapveen]]
* [[Sellingerzwarteveen]]
* [[Siddebuursterveen]]
* [[Soesterveen]]
* [[Surhuisterveen]]
* [[Tiendeveen]]
* [[Valkeveen]] (Gooi)
* [[Veelerveen]]
* [[Veen (Aalburg)|Veen]]
* [[Het Veen]]
* [['t Veen]]
* [[Veendam (plaats)|Veendam]]
* [[Veendijk (Bellingwedde)]]
* [[Veendijk (Westerveld)]]
* [[Veendijk (Slochteren)]]
* [[Veenendaal]]
* [[Veenhuizen (Noordenveld)|Veenhuizen]]
* [[Veeningen]]
* [[De Veenhoop (Smallingerland)|De Veenhoop]]
* [[Veenklooster]]
* [[Veenoord]]
* [[Veenwouden]]
* [[Vinkeveen]]
* [[Vledderveen (Stadskanaal)]]
* [[Vledderveen (Westerveld)]]
* [[Vriezenveen]]
* [[Wanneperveen]]
* [[Wapserveen]]
* [[Waverveen]]
* [[Waddinxveen]]
* [[Weerdingerveen]]
* [[Weiteveen]]
* [[Westerhaar-Vriezenveensewijk]]
* [[Wilsveen]]
* [[Witteveen (Midden-Drenthe)]]
* [[Witteveen (De Wolden)]]
* [[Zouteveen]] (bij Schipluiden)
* [[Zeijerveen]]
* [[Zuidlaarderveen]]
* [[Zuidveen]] (Steenwijkerland)
* [[Zuiderveen]]
* [[Zwarteveen]]
}}

[[Zutphen (stad)|Zutphen]] heeft geen 'veen' meer in de naam, maar is afgeleid van zuid-veen.

== Zie ook ==
{{Kolommen lijst | breedte=18 | aantal=4 | compact=ja | inhoud=
* [[Grote Ontginning]]
* [[Veenpolder (poldertype)|Veenpolder]]
* [[Tuinturf]]
* [[Turf (brandstof)]]
* [[Veenlens]]
* [[Veenlijk]]
* [[Opgevaren grond]]
}}

{{Appendix|2=
* {{Aut|[[Henk Berendsen|Berendsen, H.J.A.]]}} (2004): ''De vorming van het land, Inleiding in de geologie en de geomorfologie'', Koninklijke Van Gorcum, Assen, {{ISBN|90-232-4075-8}}, ''9.3 Veenvorming'', p. 222-229
* [https://web.archive.org/web/20070929230056/http://dinoloket.tno.nl/dinoLks/delfstoffen/OverigeInformatie/Literatuur_en_links/Full_text/MJvdMetal_Grondsoorten_en_Delfstoffen_bij_Naam_%282eDruk%2CDWW%2BNITG%2C2003%29.pdf Grondsoorten en Delfstoffen bij naam]
}}
{{Navigatie grondsoorten}}
{{Navigatie plantkunde}}

[[Categorie:Grondsoort]][[Categorie:Sedimentologie]][[Categorie:Veen]]