Brontekst bekijken van Traiectum (Utrecht)

{{Infobox gebouw
| naam          = Traiectum
| afbeelding    =Begrenzingskaart castellum Traiectum Utrecht Domplein.jpg
| onderschrift  = Begrenzingskaart van het castellum in de Utrechtse binnenstad
| locatie       = Utrechtse binnenstad (restanten onder en rond het [[Domplein]])
| oorspronkelijke functie = Romeins fort met twee naastgelegen kampdorpen dat deel uitmaakte van de [[Limes (Romeinse Rijk)|limes]].<br />Vanaf de vroege middeleeuwen o.a. hergebruikt als bisschoppelijke burcht/ residentie
| gebruik       = 
| start         = circa 50 n.Chr
| gereed        = 
| opening       = 
| sluiting      = 
| antenne/spits = 
| hoogte top    = 
| status        = nog ondergrondse delen aanwezig
| bouwstijl     = 
| bouwkosten    = 
| hoogte dak    = 
| monumentnummer= 18334
| monumentnummer2= 18337
| monumentnummer3= 531049
| monumentstatus= [[rijksmonument]], archeologisch monument<ref>Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, [http://www.cultureelerfgoed.nl/actueel/persberichten/bodemarchief-domplein-utrecht-archeologisch-monument ''Bodemarchief Domplein Utrecht is archeologisch monument''], 5 augustus 2010</ref>
| verdiepingen  = 
| liften        = 
| architect     = 
| eigenaar      = 
| ingenieur     = 
| aannemer      = 
| ontwikkelaar  = 
| afbeelding2   = 
| onderschrift2 = 
}}
[[Bestand:romeinen kaart.png|thumb|[[Romeinen in Nederland|Romeinse]] steden, forten en nederzettingen in ''[[Germania Inferior]]'', met langs de zuidoever van de toenmalige Rijn een opbouw van forten die de zwaar versterkte grenslinie vormden. ''Traiectum'' staat onder nummer 9, ''[[Fletio]]'' onder 8, en ''[[Fectio]]'' onder 10 op de kaart. Forten zijn als vierkant weergegeven, steden als driehoek, nederzettingen als stip]]
[[Bestand:Opgraving 1929 Domplein te Utrecht.jpg|thumb|De archeologische opgraving van 1929. Het oostelijk deel van de [[Heilig-Kruiskapel (Utrecht)|Heilig Kruiskapel]] is zichtbaar welke was gelegen in het westelijk deel van het hoofdkwartier binnen het fort]]
[[Bestand:Opgraving Domplein te Utrecht in 1933 met oa Romeinse barakmuur.jpg|thumb|Bij de archeologische opgraving in 1933 werd een deel van een stenen Romeinse barak aangetroffen (zichtbaar in het midden van de foto)]]
[[Bestand:Overblijfsel castellummuur Traiectum aan het Utrechtse Domplein.jpg|thumb|Deel van de castellummuur rechts op de foto (''bron: [[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]]'')]]
[[Bestand:Tiberius&Livia Aureus.jpg|thumb|Bij de opgravingen werd een [[muntschat]] van 50 Romeinse munten gevonden, waaronder een munt vrijwel identiek aan deze ''[[aureus]]'' met de beeltenis van keizer [[Tiberius Julius Caesar Augustus|Tiberius]]]]

'''Traiectum''' was vanaf omstreeks het jaar 50 een [[Romeinen in Nederland|Romeins]] fort ([[Latijn]]: ''[[castellum]]'') langs de rivier de [[Rijn]]. Het lag destijds op de noordelijke grens (''[[Limes (Romeinse Rijk)|limes]]'') van het [[Romeinse Rijk]] in de provincie Neder-Germanië (''[[Germania Inferior]]''). Vandaag de dag liggen de restanten ervan onder en rond het [[Domplein]] in de [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlandse]] stad [[Utrecht (stad)|Utrecht]].

Het Romeinse fort in de huidige Utrechtse [[Binnenstad (Utrecht)|binnenstad]] vormt de bakermat van de stad Utrecht en bleef in hoge mate bepalend voor de ontwikkeling van de stad. Na het vertrek van de Romeinen rond het jaar 270, werd het in de 7e en het begin van de 8e eeuw diverse malen inzet van de strijd tussen de [[christendom|christelijke]] [[Franken (volk)|Franken]] en [[Polytheïsme|polytheïstische]] [[Friezen]]. Met de definitieve verovering door de Franken in 719, groeide het oude Romeinse fort uit tot de '''burcht Trecht''' en het vormde lange tijd met de [[Lijst van bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht|Utrechtse bisschoppen]] het bestuurlijk en kerkelijk centrum in de Noordelijke Nederlanden. De burcht trok koop- en ambachtslieden aan die zich naast de burcht vestigden. Van daaruit ontstond een bloeiende handelsnederzetting genaamd [[Stathe]]. Tot de 12e/13e eeuw behield de burcht haar verdedigende werking.

== Naam ==
De aanduiding ''Traiectum'' werd gebruikt om een plaats aan te geven waar een rivier doorwaadbaar of over te steken was. ''Traiectum'' (letterlijk: ''Traiecto''<ref>''Itinerarium Antonini'', in: A.W. Byvanck, p.&nbsp;536 en 537</ref>) staat vermeld in de Romeinse reisgids ''[[Itinerarium Antonini]]'' tussen ''[[Mannaricium]]'' ([[Maurik (dorp)|Maurik]]) en ''[[Albaniana]]'' ([[Alphen aan den Rijn (plaats)|Alphen aan den Rijn]]). Waar, gezien de naam van het fort, de oversteekplaats voor de rivier lag, is nog niet duidelijk geworden. Gezien er in de Romeinse tijd landbouwgrond direct noordelijk van het ''castellum'' op de andere rivieroever lag, wordt vermoed dat de oversteekplaats zich daar heeft bevonden. Op de Romeinse reiskaart ''[[Tabula Peutingeriana]]'' staat Traiectum niet vermeld. Een verklaring daarvoor is mogelijk omdat bij [[archeologie|archeologische]] onderzoeken rond [[2007]] bleek dat dit ''castellum'' niet aan de doorgaande [[limesweg]] lag, maar aan een korte doodlopende zijweg die ervan afsplitste.<ref>[[Algemeen Dagblad]], 18 juli 2008</ref>

Vanuit de [[Latijn]]se aanduiding ''Traiecto'' ontstond in de middeleeuwen het [[Nederlands]]e woord ''Trecht''.<ref>De schrijfwijze ''Trecht'' voor de burcht of plaats Utrecht duikt bijvoorbeeld op in: {{la}} [[Willibald (priester)|Willibald]] (ca. 766), [http://www.mgh.de/dmgh/resolving/MGH_SS_rer._Germ._57_S._17 ''Vita Bonifatii auctore Willibaldo''] ([[Monumenta Germaniae Historica|MGH]], p.&nbsp;17, 47 en 52).</ref> Trecht behoort tot de oudste drie bekende Nederlandse woorden en is het oudste Latijnse [[leenwoord]] in het Nederlands. Het werd voor het eerst genoemd als burcht-/plaatsnaam in het Utrechtse. In de middeleeuwen werd voor Utrecht én [[Maastricht]] ''Traiectum'' als plaatsnaam gebruikt, ter onderscheid kregen beide plaatsen daarna een nadere aanduiding in hun plaatsnaam.<ref>N. van der Sijs, p.&nbsp;100</ref> <!--De schrijfwijze ''Utrecht'' is voor het eerst in 870 terug te vinden.<ref>De [[Annales Bertiniani]] spreken bij het jaar 870 over ''Uttrecht''. ([http://daten.digitale-sammlungen.de/bsb00000868/image_523 Link] naar de annalen op [[Monumenta Germaniae Historica|MGH]]). J.E.A.L. Struick zegt in "Utrecht door de eeuwen heen", p.&nbsp;13: "De naam Utrecht komt pas in 870 voor...". Is het een andere bron met 870 die hij bedoelt?</ref>--> Sommige schrijvers noemden de Utrechtse burcht ''[[Wiltenburg (Utrecht)|Wiltenburg]]''.

== Geschiedschrijving en archeologie ==
Er werd al in de loop der eeuwen omtrent Utrecht over een Romeinse oorsprong en (mogelijke) vondsten uit die tijd gespeculeerd en bericht.<ref>Onder meer door [[Johannes de Beke]] en [[Aernout van Buchel]]</ref> Echter tot in het tweede kwart van de 20e eeuw werd de Romeinse oorsprong van Utrecht ontkend door bepaalde wetenschappers. Het in 1927 bij funderingswerkzaamheden bij de [[Dom van Utrecht]] aantreffen van onder meer Romeinse [[aardewerk]]scherven en dakpannen, zou in 1929 tot de eerste [[archeologische opgraving]] met de definitieve ontdekking leiden. Met name de [[archeoloog|archeologen]] [[Albert van Giffen|A.E. van Giffen]] en [[Carl Wilhelm Vollgraff|C.W. Vollgraff]] hebben daarna tot 1949 op het Domplein meerdere opgravingen verricht.<ref>L.R.P Ozinga, p.&nbsp;19-24</ref> Tot aan circa 2000 is ongeveer 5% van het ''castellum'' onderzocht en opgegraven.<ref>R.E. de Bruin, p.&nbsp;19</ref> In 2011 zijn graafwerkzaamheden gestart ter hoogte van het verdwenen middenschip van de [[Dom van Utrecht|Domkerk]] waar Van Giffen al eerder groef.

== Geschiedenis ==
===Romeinse tijd===
Het houten fort Traiectum werd rond 47-50 n.Chr. ten tijde van keizer [[Claudius (keizer)|Claudius]] onder de Romeinse generaal [[Gnaius Domitius Corbulo]] gebouwd als versterking voor de grens die de Rijn vormde tegen vijandige noordelijke stammen. Recente onderzoeken aan onder meer het [[Laurium (Woerden)|Romeinse fort in Woerden]] doen vermoeden dat de inrichting van de ''limes'' met het Utrechtse fort mogelijk al enkele jaren eerder plaats heeft gevonden in verband met plannen voor een Romeinse invasie van [[Britannia (Romeinse provincie)|Britannia]] in 43. De opzet van de ''limes'' in Nederland kan dan meer gezien worden als een goed bewaakte militaire transportroute.<ref>E. J. van Ginkel</ref><ref>{{en}}[http://www.livius.org/ga-gh/germania/traiectum.html Livius - Traiectum (Utrecht)]</ref><ref>R. de Kam (2009), in: M.F.M. Duurland, p.&nbsp;9-10</ref>

Het fort in de Utrechtse binnenstad was destijds gesitueerd in een binnenbocht van de Rijn op een [[oeverwal]], met via de lange zijde het front noordwaarts gericht op de rivier. Deze situering ten opzichte van de rivier en de vijand was een typisch verschijnsel bij ''castella'' in het huidige Nederland en daarbuiten niet gangbaar.<ref>B. Colenbrander, p.&nbsp;71</ref> De Rijn liep hoogstwaarschijnlijk destijds komend vanuit het zuiden op korte afstand langs het ''castellum'' in de Utrechtse binnenstad en boog via de huidige [[Kromme Nieuwegracht]] en het [[Oudkerkhof]] af, om in westelijke richting stroomafwaarts zijn weg te vervolgen. Tijdens de [[Bataafse Opstand]] van [[69]]/[[70]] werd het fort, net als alle andere grensforten langs de Rijn tot aan ''[[Castra Vetera]]'' ([[Xanten]]), verwoest door de Bataafse opstandelingen. Nadat de opstand was bedwongen werd het herbouwd, in een latere fase grotendeels in steen. Rond 270 verlieten de Romeinen Traiectum.

==== Periodes van het castellum ====
Aangezien er voor het ''castellum'' in de Romeinse tijd meerdere her- en verbouwingen hebben plaatsgevonden, wordt door archeologen onderscheid gemaakt in vijf periodes tot aan circa 270. In de eerste vier periodes bestond het fort grotendeels uit hout en aarde, in de vijfde deels uit steen. Diverse malen zijn er in de Romeinse tijd ophogingen aangebracht.

# In de eerste en oudste periode werd rond het jaar 50 een houten fort met aarden wal gebouwd op een oppervlak van 88 bij 145 meter.
# Over het houten fort werd een tweede gebouwd, het bleek verwoest door brand rond het jaar 69/70.
# Kort daarop werd het fort weer opgebouwd.
# In (waarschijnlijk het begin van) de 2e eeuw werd een geheel nieuw fort gebouwd.
# Rond het jaar 200<ref>R.P.J. Kloosterman, p.&nbsp;9</ref> werd het fort vernieuwd en de hout-aarde-wal van het fort vervangen door steen. Het oppervlak werd vergroot naar 124 bij 152 meter.
# Een periode die wordt toegekend aan de laat-/ na-Romeinse tijd.

De oeverwal waarop het ''castellum'' werd gebouwd ligt heden op circa 1,20 tot 1,45 meter boven [[Normaal Amsterdams Peil|NAP]]. Het terrein direct aan de oost- en westzijde met de kampdorpen (de zogeheten ''[[Vicus|vici]]'' met niet-militaire bevolking), lag op circa 0,60 tot 0,90 meter boven NAP. In de eerste eeuw heeft zich een [[overstroming]] voorgedaan. De rivier bij het fort was in de Romeinse tijd op diverse plaatsen voorzien van [[beschoeiing]]en<ref name="Montforts" /> en na de overstroming is binnen het fort een ophoging van ongeveer een halve meter aangebracht. In volgende periodes is daarin diverse malen verder opgehoogd. De totale kunstmatige ophoging in de Romeinse tijd kwam daardoor op 1,80 meter.<ref>L.R.P Ozinga, p.&nbsp;37</ref>

==== Opbouw van het castellum ====
Bij de bouw van het eerste ''castellum'' is een met aarde en hout uitgevoerde verdedigingswal met torens aangebracht, met daarbuiten twee droge grachten. Door het ''castellum'' liepen twee haaks op elkaar staande hoofdwegen: de ''via principales'' (oost-west) en de ''via praetoria'' (noord-zuid). Er zijn sporen aangetroffen dat deze wegen [[Goot (wegenbouw)|goten]] hadden.<ref>L.R.P Ozinga, p.&nbsp;54 en 109-111</ref> Van de 5e periode is teruggevonden dat op het punt waar de hoofdwegen buiten het castellum liepen, deze toegangen voorzien waren van stenen [[poorttoren]]s. [[Tufsteen]] uit de [[Eifel]] werd in deze periode gebruikt om het fort te voorzien van een stenen buitenmuur. Stenen hoektorens maakten deel uit van deze buitenmuur.

Van de gebouwen in het fort is bekend dat de kazernebarakken uit houten palen en met [[leem]] bestreken vlechtwanden bestonden. In een latere periode waren deze deels in tufsteen uitgevoerd. Het hoofdkwartier (de zogeheten ''principia'') was gesitueerd aan de twee hoofdwegen in het ''castellum''. Het was meerdere malen herbouwd. Qua afmetingen was het circa 25 bij 25 meter en minstens 5 meter hoog. Tot aan periode 3 was het hoofdkwartier van hout, daarna was het in tufsteen uitgevoerd. De ''principia'' had een binnenhof (''[[Atrium (bouwkunde)|atrium]]'') en in periode 5 verwarming (''[[hypocaustum]]'').

Waar de twee hoofdwegen samenkwamen was in het midden van het fort in periode 5 tevens een stenen gebouw van circa 8 bij 7 meter. Vandaag de dag liggen de restanten ervan onder het door een [[Zomerstorm van 1674|wervelwind]] verdwenen [[Schip (bouwkunst)|deel]] van de [[Dom van Utrecht|Domkerk]]. Waarschijnlijk was het gebouw in de Romeinse tijd een [[Romeinse tempel|tempeltje]].<ref>L.R.P Ozinga, p.&nbsp;36 met afb. 12, p.&nbsp;54, p.&nbsp;61 met noot 72a, p.&nbsp;107 met afb. 70</ref><ref>J.K. Haalebos, p.&nbsp;58</ref><ref>C.J.C. Broer, ''Antoninia, Wiltenburg, Traiectum'', p.&nbsp;101</ref> Bij de opgravingen is beeldhouwwerk gevonden van de Romeinse god [[Jupiter (mythologie)|Jupiter]], de godin [[Juno (mythologie)|Juno]], en een plaatselijk gemaakt beeldje van [[Minerva (mythologie)|Minerva]] of [[Mars (mythologie)|Mars]].<ref>R.E. de Bruin, p.&nbsp;21</ref>

==== Leger en bevolking ====
Tussen 88/89 en circa 270 was in het fort een legereenheid ter grootte van een [[Cohort|cohors]] gestationeerd.<ref>{{de}}[http://imperiumromanum.com/geografie/provinzen/germaniainferior_05.htm Imperium-Romanum - Provincia Germania - Exercitus Germanicus Inferior]</ref> Via stempels op teruggevonden dakpannen is bekend dat dit het ''cohors II Hispanorum peditata'' was, bestaande uit [[infanterie]]hulpsoldaten afkomstig uit huidig [[Spanje]]. De constante sterkte voor het ''castellum'' was circa 500 man. Daarbij waren er direct ten oosten en westen van het fort op de oeverwal de ''vici'', nederzettingen met niet-militaire bevolking.<ref>[https://web.archive.org/web/20050305131258/http://www.cultuurwijzer.nl/cultuurwijzer.nl/cultuurwijzer.nl/i000672.html Cultuurwijzer - Utrecht (Domplein) - Traiectum]</ref> Deze ''vici'' hadden een totale oppervlakte van 3,8 [[hectare]] en naar schatting woonden er 100 tot 300 mensen. De oostelijke ''vicus'' ter hoogte van de huidige [[Pieterskerk (Utrecht)|Pieterskerk]] is hoogstwaarschijnlijk al in periode 1 ontstaan; de westelijke ''vicus'' bij de [[Buurkerk (Utrecht)|Buurkerk]] ontstond mogelijk wat later. Beide nederzettingen werden verlaten bij het vertrek van de Romeinen.<ref name="Montforts">M.J.G.Th. Montforts</ref>

Vandaag de dag beschrijft de [[Zadelstraat]] de doorgaande Romeinse weg vanaf de ''via principales'' naar de westelijke nederzetting en loopt langs de [[Servetstraat (Utrecht)|Servetstraat]] over de [[Maartensbrug]].<ref>H. Renes, p.&nbsp;9</ref> Voorbij het eind van de Zadelstraat werd in 2007 bij het [[Duitse Huis]] een klein Romeins [[grafveld]] uit de 1e tot 3e eeuw aangetroffen met onder meer [[urn]]en voorzien van [[crematie]]resten en grafgiften. Vermoedelijk was het grafveld gelegen aan een uitvalsweg van het ''castellum''. Sporen van weidegrond/landbouw uit de Romeinse tijd werden op de andere oever 200 meter ten noorden van het fort aangetroffen en ongeveer een kilometer ten zuiden ervan.<ref>R. van der Mark, p.&nbsp;5 en 12-15</ref><ref>R. de Kam, p.&nbsp;8-9</ref>

[[Bestand:Romeinse wachttoren fort vechten netherlands.jpg|thumb|Reconstructie van een houten Romeinse wachttoren (''turris'') bij [[Fectio|Vechten]]]]

==== Regio ====
Hemelsbreed lagen op circa vijf kilometer afstand nog twee andere Romeinse forten. De een ten westen in huidig [[Vleuten]] (vermoedelijk destijds ''[[Fletio]]'' geheten). De andere lag ten zuiden met het al in de tijd van keizer [[Imperator Caesar Augustus|Augustus]] aangelegde ''castellum'' in [[Vechten (plaats)|Vechten]] (destijds ''[[Fectio]]'' genaamd). Vandaag de dag worden zulke korte afstanden tussen deze forten als opmerkelijk gezien omdat nergens aan de noordgrens van het Romeinse Rijk zo'n opzet aanwezig is. Een mogelijke verklaring is dat de van de [[Rijn]] afsplitsende rivier de [[Utrechtse Vecht|Vecht]] hier door ontoegankelijk [[veen (grondsoort)|veengebied]] naar het noorden stroomde, waardoor extra verdediging werd gebouwd om deze waterweg als verbinding te kunnen controleren. Daarnaast had Fectio nog een andere functie namelijk die van vlootbasis, wat ook een verklaring kan zijn.

In het gebied van deze drie forten is pas vrij recent gebleken dat zich daar tevens kleinere militaire bouwwerken bevonden. Onder meer zijn in [[Vleuten-De Meern (wijk)|Vleuten/De Meern]] rond 2002 een aantal wachttorens aangetroffen. Deze dateren van het midden van de 1e eeuw tot in de 3e eeuw. De oudste waren uitgevoerd in hout en vanaf de 2e eeuw ook in steen. Bij een van deze wachttorens is daarbij teruggevonden dat er destijds kleine grachten en kruislings geplaatste staken omheen waren aangebracht. Deze ontdekkingen hebben tot nieuwe inzichten geleid hoe de ''limes'' in huidig Nederland als grensverdediging was ingericht.<ref>A. IJtsma, E.P. Graafstal en M.C.M. Langeveld, ''Utrecht-Vleuten/De Meern. De Balije II'', in: D. Kok, p.&nbsp;181-187. H.L. Wynia, ''Utrecht-Vleuten/De Meern. Groot Zandveld'', in: D. Kok, p.&nbsp;194-195. E.P. Graafstal, ''Utrecht-Vleuten/De Meern. Zandweg'', in: D. Kok, p.&nbsp;251-284</ref> Vermoedelijk waren de wachttorens bedoeld om verkeer op de meanderende rivier te kunnen controleren en bewaken. Met name de omgeving rond Fletio telde in de 1e eeuw vele [[Inheemse bevolking|inheems]]e nederzettingen, met bewoners die in dienst waren bij de Romeinen.<ref>E.P. Graafstal, in: J.S. van der Kamp (2007), ''Basisraportage archeologie 16. Vroege wacht'', p.&nbsp;192-193</ref> In deze omgeving is een [[Schepen van De Meern|aantal vaartuigen]] uit de Romeinse tijd teruggevonden.

===Middeleeuws Trecht===
Na het vertrek van de Romeinse militairen rond het jaar 270 worden de archeologische sporen voor lange tijd zeer schaars voor het ''castellum'' en de omgeving, waarbij er onderbrekingen in de archeologische vondsten zijn tot aan de 7e eeuw en in mindere mate tot het jaar 1000. Sinds 1975 zijn er wel vondsten bij gekomen die de gaten in deze geschiedenis hebben verkleind.<ref>T. Hoekstra</ref><ref>C. van Rooijen</ref>

Uit de eerste helft van de 5e eeuw dateren een drietal [[Franken (volk)|vroeg-Frankische]] graven, waaronder twee kindergraven met overeenkomstige grafgiften. Deze grafgiften duiden op mogelijke welstand. Dit grafveld is gevonden ten oosten van het ''castellum'', onder een [[OBS de Twijn|school aan het Pieterskerkhof]].<ref>H.L. de Groot, p.&nbsp;119-124</ref>

[[Bestand:Plattegrond Domplein te Utrecht met Romeinse en middeleeuwse bouwwerken.jpg|thumb|350px|left|Plattegrond van het Domplein en omgeving met het castellum en middeleeuwse bouwwerken weergegeven.<br /> 1 Castellummuren met poorten en principia in periode 5<br /> 2 [[Heilig-Kruiskapel (Utrecht)|Heilige Kruiskapel]]<br />3 [[Sint-Salvatorkerk (Utrecht)|Sint-Salvatorkerk]]<br /> 4 [[Dom van Utrecht#Dom van Adelbold|Dom van Adelbold]]<br /> 5 [[Traptoren]] Dom van Adelbold<br /> 6 [[Lofen]]<br /> 7/11-13 Bisschopshof<br /> 8a/b [[Dom van Utrecht|Domkerk]]<br /> 9 [[Dom van Utrecht|Domtoren]]<br /> 10 Pandhof Dom<br /> 14 [[Achter de Dom 7|Claustraal huis (Achter de Dom 7)]]<br />''(Bron plattegrond: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed/J.P. de Koning.)'']]
[[Bestand:Oudste zegel van de stad Utrecht.jpg|thumb|350px|left|Oudste zegel van de stad Utrecht (circa 1200). De afbeelding op het zegel wordt gezien als een symbolische weergave van de oude stad Utrecht met de stadsmuur, burchtmuur, kerken en het bisschoppelijk paleis met de bisschopstoren.<br />''''(Bron foto: [[Het Utrechts Archief]].'')]]

Het voormalig ''castellum'' werd in de 7e en het begin van de 8e eeuw diverse malen inzet van de strijd tussen [[Polytheïsme|polytheïstische]] [[Friezen]] en de christelijke Franken, waarbij de Frankische koningen zich min of meer beschouwden als de rechtmatige opvolgers van de Romeinen en dus ook hun forten. De Frankische koning [[Dagobert I]] liet omstreeks 630 [[Sint-Maartenskerk (Traiectum)|een kerkje]] binnen de muren van het ''castellum'' bouwen, dat echter door de strijd geen lang leven was beschoren omdat het al binnen enkele decennia door de Friezen werd vernield.<ref>C.J.C. Broer, ''Bonifatius en de Utrechtse kerk'' p.&nbsp;45</ref> Mogelijk was het vermoede Romeinse tempeltje in het fort in gebruik bij de inheemse bevolking en zou dit gaan plaatsmaken voor de eerste kerk.<ref name="Broer102">C.J.C. Broer, ''Antoninia, Wiltenburg, Traiectum'', p.&nbsp;101-102</ref> De [[Angelsaksen|Angelsaksische]] [[missionaris]] [[Willibrord]] werd in 695 door [[paus Sergius I]] tot aartsbisschop benoemd, waarna de Frankische [[hofmeier]] [[Pepijn van Herstal|Pepijn II]] Willibrord fort Traiectum aanwees als bisschopszetel. Samen met [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] zou Willibrord rond 700 Traiectum gaan gebruiken voor de [[kerstening]] van deze gebieden, waarbij Willibrord de kerk liet herbouwen. Niet uit te sluiten is dat Willibrord tempels en heiligdommen met een heidens karakter in het fort resoluut vernielde of dat dat zelfs al ten tijde van Dagobert was gebeurd.<ref name="Broer102" /> Rond het eind van de 7e eeuw was het voormalige Romeinse fort nog enkele malen in handen van de Friezen waarbij mogelijk hun koning [[Radboud (koning)|Radbod]] en al eerder zijn voorganger [[Aldgisl]], het gebruikten als [[residentie]].<ref>H. Halbertsma, p.&nbsp;792-793</ref>

Na de definitieve verovering van Traiectum door de Franken op de Friezen in 719, werd onder bescherming van de Frankische, en later door de volgende machthebbers zoals de [[Lijst van bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht|bisschoppen van Utrecht]], het voormalig ''castellum'' versterkt en vergroot tot een burcht die ook wel ''Trecht'' werd genoemd. De Frankische hofmeier [[Karel Martel]] schonk daarbij in 723 onder meer Traiectum en Fectio aan het [[Klooster (gebouw)|monasterium]] in Utrecht. De [[Lijst van aartsbisschoppen van Keulen|Keulse bisschop]] [[Hildegar]] maakte aanspraak op de Utrechtse kerk omdat Dagobert Traiectum en het kerkje aan Keulen had geschonken. Bonifatius wist, door het schrijven van een brief aan paus [[Paus Stefanus II (III)|Stefanus II]] in 752/753, de Utrechtse kerk uit handen van Keulen te houden.<ref>C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn, ''Bonifatius en de Utrechtse kerk'', p.&nbsp;56-57 en 63-65</ref> Binnen de muren vormde zich tevens een kloostergemeenschap met daaraan verbonden de destijds bekende [[Utrechtse kathedraalschool|Domschool]] waar uit binnen- en buitenland aanstaande geestelijken werden opgeleid. Op het burchtterrein zijn [[sarcofaag|sarcofagen]] aangetroffen waaronder uit de 8e eeuw. Vermoedelijk gaat het om begravenen die geestelijke waren geweest of een andersoortige relatie hadden met de Utrechtse kerk.

De burcht en zijn machthebbers vormden een aantal eeuwen het bestuurlijk en kerkelijk centrum in de Noordelijke Nederlanden. Diverse religieuze bouwwerken verrezen daardoor binnen de [[Immuniteit (grondstuk)|immuniteit]] van de burcht. De periode vanaf 860 kende echter nog een tijdlang een door de Utrechtse bisschoppen verlaten burcht omdat Vikingen hun kans waar namen. Na terugkomst van de bisschop omstreeks 926 ontstond westelijk van de burcht vanaf circa 975 de belangrijke handelswijk [[Stathe]] ter hoogte van de westelijke Romeinse ''vicus''. Volgens een [[kroniek]] zouden kooplieden die bij de burcht woonden in 1007 bij een aanval van [[Vikingen]] op Utrecht de handelswijk in brand hebben gestoken en zich in de burcht hebben teruggetrokken.<ref>[[Alpertus van Metz]] (circa 1021), ''De diversitate temporum'' (gedeeltelijk aanwezig op: L. van der Tuuk, [http://home.tiscali.nl/gjallar/Bronnen_Alpertus.htm ''Noormannen in de Lage Landen''])</ref><ref name="Bruijn">M.W.J. de Bruijn in 2011</ref> De burcht werd mogelijk rond deze periode omgracht en vanuit Stathe bereikt via de houten Borchbrug (de huidige stenen [[Maartensbrug]]).

Onderwijl had Utrecht het [[muntrecht]] in 936 verkregen van koning [[Otto I de Grote|Otto I]], waarna een [[munthuis]] werd gevestigd binnen de burcht. De inning van tolgelden en domeinopbrengsten, en de verkoop van [[gruit]] zou ook in de burcht gaan plaatsvinden. De introductie van een nieuwe [[Kloosterregel|leefregel]] (de [[Akense regel]]) in het Utrechtse bracht voort dat de twee kloostergemeenschappen binnen de burchtmuren om werden gevormd naar volwaardige [[kapittel]]s met ieder een eigen vermogen en immuniteit.

Bisschop [[Adelbold II]] liet, na de grote brand van 1017 die de burcht teisterde, de castellummuur aan de zijde van de [[Oudegracht (Utrecht)|Oudegracht]] verplaatsen en bouwde daar een bisschoppelijk paleis.<ref>R.P.J. Kloosterman</ref> [[Keizer Hendrik III]] voegde daar rond 1040 zijn [[Palts (verblijfplaats)|palts]] [[Lofen]] aan toe. Vermoedelijk stichtten bisschop [[Bernold]] en de keizer tevens een [[kerkenkruis]] om de nieuw binnen de burcht gebouwde Dom van Adelbold. In 1081 wordt voor het eerst een speciale dienstman van de bisschop genoemd in de rol van [[burggraaf]]. Als voornaamste daarvan had hij de leiding in de verdediging van de burcht.<ref group=noot>Toen de militaire betekenis van de burcht was komen te vervallen, vormde de Utrechtse burggraaf uitsluitend nog een titel met een aantal rechten.</ref> Als krijgsmacht van de bisschop voerden de ''oppidani'' ([[Borgman (edelman)|borgmannen]]) de permanente bewaking uit van de burcht.

In het jaar 1122 kreeg Utrecht [[stadsrechten]] en werd onder meer [[stadsmuur|omwald]]. De laatste maal dat de burcht voor de verdediging werd gebruikt was in 1159 toen bisschop [[Godfried van Rhenen]] in conflict kwam met [[Ministeriaal|ministerialen]] en burgers en onder meer de bisschopstoren in de burcht werd belegerd. De bisschop wist uiteindelijk te ontkomen<ref>Verhaald in de [[Annalen van Egmond|Annales Egmundenses]]. Zie verder: M.W.J. de Bruijn in 2011. L.C. van der Vlerk et al. (1983), ''Utrecht ommuurd'', Kwadraat, Vianen, {{ISBN|9064812020}}, p.&nbsp;21-22. A.L.P. Buitelaar (1993), [http://books.google.nl/books?id=MV74PPAXm9sC&pg=PA63 ''De Stichtse ministerialiteit en de ontginningen in de Utrechtse Vechtstreek''], Uitgeverij Verloren, {{ISBN|906550253X}}, p.&nbsp;63-64</ref> en vervolgens liet die nieuwe bisschoppelijke kastelen bouwen buiten de stad. Uiterlijk in de 13e eeuw is vervolgens de Borchgracht gedeeltelijk gedempt en zijn de burchtmuren afgebroken.

===Heden===
[[Bestand:Utrecht-IMG 2073.jpg|thumb|left|Gezicht vanuit de [[Zadelstraat]] over de [[Maartensbrug]] en door de [[Servetstraat (Utrecht)|Servetstraat]] richting [[Dom van Utrecht|Domtoren]] en Domplein. Links en rechts van de Servetstraat lagen in de 11e eeuw respectievelijk [[Lofen]] en het bisschoppelijk paleis]]
Vandaag de dag is bovengronds bij het Domplein het ''castellum'' niet meer te zien. In de bestrating is op diverse plaatsen aangegeven waar de buitenmuur van het ''castellum'' in periode 5 en latere kerkelijke bouwwerken stonden. Onder meer een deel van de stenen [[Boog (bouwkunde)|boogconstructie]] van de toegangspoort naar het hoofdkwartier, is te bezichtigen in het [[Centraal Museum]]. In 2010 is een ondergrondse publiekscentrum aan het Domplein geopend waarin de 2000 jaar geschiedenis van deze plek centraal staat. In onder meer het restauratieatelier van het [[Museum Speelklok]] zijn ondergrondse delen van de castellummuur te zien.

== Werelderfgoed==
Het fort van Traiectum is een schakel in de [[Neder-Germaanse limes#werelderfgoed|Neder-Germaanse limes]], de lijn van grensforten aan de noordgrens van het Romeinse Rijk.
Op 27 juli 2021 zijn tijdens de vergadering van het Werelderfgoedcomité van de [[UNESCO]] in het [[China|Chinese]] [[Fuzhou (Fujian)|Fuzhou]] onderdelen uit het nominatiedossier, waaronder het fort Traiectum,  de status van [[Werelderfgoed]] toegekend.
<ref>{{Citeer web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1631|titel=Frontiers of the Roman Empire – The Lower German Limes|bezochtdatum=2021-08-03}}</ref>

Het belang van het fort in het nominatiedossier wordt als volgt omschreven:
{{Citaat|Het binnengebied van het fort is grotendeels niet opgegraven. De houtresten van de eerdere bouwfasen en andere organisch materiaal zijn zeer goed bewaard gebleven. Het fort Domplein is een van de weinige met enkele staande overblijfselen van de laatste stenen bouwfase.}}
== Zie ook ==
* [[Romeinen in Nederland]]
* [[Domplein]]
* [[Lijst van Latijnse plaatsnamen]]
* [[Geschiedenis van de stad Utrecht]]

== Externe links ==
* Collectie Utrecht: [https://web.archive.org/web/20070927044254/http://www.collectieutrecht.nl/view.asp?type=verhaal&id=78&tid=117 ''Castellum Traiectum: een Romeinse legerbasis in het hart van de Domstad'' - collectieutrecht.nl]
* [https://www.nemokennislink.nl/organisaties/domplein/ Initiatief Domplein - nemokennislink.nl]
* [http://www.broerendebruijn.nl/Domplein.html Op en rond het Domplein - broerendebruijn.nl]

{{Appendix|2=
{{Commonscatklein|Traiectum (Utrecht)|Traiectum}}
'''Bronnen'''
* [[Algemeen Dagblad]], [http://www.ad.nl/ad/nl/1039/Utrecht/article/detail/2113118/2008/07/15/Altijd-fout-gezocht-naar-A12-Romeinen.dhtml ''Fout gezocht naar Romeinse A12''], 15 juli 2008
* C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn, ''Antoninia, Wiltenburg, Traiectum. De Kennis van het Romeinse verleden van Utrecht door de eeuwen heen'', in: R. van der Eerden ''et al''. (red) (1997), ''Jaarboek Oud-Utrecht 1997'', Casparie, Utrecht, p.&nbsp;97-124, {{ISBN|9071108155}}
* C.J.C. Broer en M.W.J. de Bruijn, [http://books.google.nl/books?id=6qI0D0y338YC&pg=PA45 ''Bonifatius en de Utrechtse kerk''] in: C. Dekker en E.S.C. Erkelens-Buttinger (red) (1997), ''De kerk en de Nederlanden'', p.&nbsp;43-65, Uitgeverij Verloren, {{ISBN|906550558X}}
* M.W.J. de Bruijn, ''[http://www.broerendebruijn.nl/Burcht.html De burcht Trecht]'', 5 februari 2011
* R.E. de Bruin ''et al''. (red) (2000), ''<nowiki>'</nowiki>Een paradijs vol weelde<nowiki>'</nowiki>. Geschiedenis van de stad Utrecht'', Matrijs, Utrecht, {{ISBN|9053451757}}
* [[Alexander Willem Byvanck|A.W. Byvanck]] (1931), ''[http://www.inghist.nl/retroboeken/excerpta/#1:552 Excerpta Romana. De Bronnen der Romeinsche Geschiedenis van Nederland. Eerste Deel]'', Martinus Nijhoff, 's-Gravenhage
* B. Colenbrander (red.) (2005), ''[http://books.google.nl/books?id=K7RtK8T11sAC&pg=PA71 Limes atlas]'', Uitgeverij 010, Rotterdam
* M.F.M. Duurland (2009), [http://www.utrecht.nl/images/DSO/monumenten/basisrapportages/BRArch_36_Middeleeuwse_bewoningssporen_bij_Letterenbibliotheek/BrA36_Letterenbibliotheek.pdf ''Middeleeuwse bewoningssporen op het binnenterrein van de Letterenbibliotheek. Definitief onderzoek aan de Wittevrouwenstraat 7-11, gemeente Utrecht''] (Basisrapportage archeologie 36), Gemeente Utrecht, {{ISBN|978-90-73448-25-4}}
* E. J. van Ginkel, ''Utrecht anno 47. Verkenning van een donker tijdvak'', in: R. van der Eerden ''et al''. (red) (1997), ''Jaarboek Oud-Utrecht 1997'', Casparie, Utrecht, p.&nbsp;7-34, {{ISBN|9071108155}}
* H.L. de Groot, M. Montforts en Tj. Pot (1983), [http://digbijzcoll.library.uu.nl/lees_gfx.php?lang=en&W=On&BoekID=137&PageOrder=127.00&style=fmw ''Pieterskerkhof 10-11'']{{dode link|datum=september 2017 |bot=InternetArchiveBot }}, in: ''Maandblad Oud-Utrecht'', nummer 2 - februari 1983, p.&nbsp;119-124
* J.K. Haalebos, ''Van Nijmegen naar Utrecht. De limes in Nederland'', in: R. van der Eerden ''et al''. (red) (1997), ''Jaarboek Oud-Utrecht 1997'', Casparie, Utrecht, p.&nbsp;35-65, {{ISBN|9071108155}}
* [[Herre Halbertsma]] (1982), [http://dissertations.ub.rug.nl/FILES/faculties/arts/1982/h.halbertsma/Halbertsma.PDF ''Frieslands Oudheid'']
* T. Hoekstra, ''Discontinue continuïteit'', in: R. van der Eerden ''et al''. (red) (2000), ''Jaarboek Oud-Utrecht 2000'', PlantijnCasparie Utrecht, p.&nbsp;186-188, {{ISBN|9071108198}}
* R. de Kam (2008), ''Sporen in de stad'', De Groot Drukkerij, Goudriaan (uitgave Gemeente Utrecht StadsOntwikkeling, Stedenbouw en Monumenten)
* J.S. van der Kamp ''et al.'' (2007), [http://www.utrecht.nl/images/DSO/monumenten/basisrapportages/BRArch16VroegeWacht/BRArch_16_Vroege_Wacht_dec07_PDF_SCHERM.pdf ''Basisraportage archeologie 16. Vroege wacht'']
* R.P.J. Kloosterman (2010), ''[http://www.utrecht.nl/images/DSO/monumenten/publicaties/Basisrapportages_Archeologie/BRArch_41_Lichte_Gaard/BrArch41_Lichte_Gaard.pdf Lichte Gaard 9. Archeologisch onderzoek naar het castellum en het bisschoppelijk paleis. Basisrapportage archeologie 41.]'', StadsOntwikkeling gemeente Utrecht, {{ISBN|9789073448391}}
* D. Kok ''et al''. (red) (2004), ''Archeologische Kroniek Provincie Utrecht 2002-2003'', PlantijnCasparie, Utrecht, {{ISBN|9054790679}}
* R. van der Mark (2001), [http://www.utrecht.nl/images/DSO/stedenbouw/monumenten/Historisch%20Utrecht/Rapportages%20archeologie/02BRArchEligenstraat-scherm.pdf ''Basisrapportage archeologie 2. Eligenstraat''], gemeente Utrecht
* M.J.G.Th. Montforts, ''De topografie van Utrecht in de Romeinse tijd'', in: P.D. 't Hart ''et al'' (red) (1992), ''Jaarboek Oud-Utrecht 1991'', De Boer-Cuperus, Utrecht, p.&nbsp;8-38, {{ISBN|9071108090}}
* L.R.P Ozinga ''et al''. (1989), ''Het Romeinse castellum te Utrecht'', Broese Kemink, Utrecht, {{ISBN|9071366162}}
* H. Renes (2005), ''Historische atlas van de stad Utrecht'', Boom, {{ISBN|908506189X}}
* C. van Rooijen, ''Continue discontinuïteit'', in: R. van der Eerden ''et al''. (red) (1999), ''Jaarboek Oud-Utrecht 1999'', p.&nbsp;5-34, PlantijnCasparie Utrecht, {{ISBN|907110818X}}
* [[Nicoline van der Sijs|N. van der Sijs]] (2001), [https://www.dbnl.org/tekst/sijs002chro01_01/sijs002chro01_01_0010.htm ''Chronologisch woordenboek. De ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen''], Uitgeverij L.J. Veen, Amsterdam/Antwerpen, {{ISBN|9020420453}}
-----
'''Noten'''
{{References|group=noot}}
-----
'''Referenties'''
{{References}}
}}
{{Navigatie Limes in Nederland}}
{{Navigatie vestingwerken Utrecht}}
{{Coor title dms|52|5|26.49|N|5|7|17.91|E|scale:1563_type:landmark_region:NL}}

[[Categorie:Neder-Germaanse limes]]
[[Categorie:Romeinse vindplaats in Nederland]]
[[Categorie:Geschiedenis van Utrecht]]
[[Categorie:Romeinen in Nederland]]
[[Categorie:Romeins leger]]
[[Categorie:Rijksmonument in Utrecht (stad)]]
[[Categorie:Voormalig bouwwerk in Utrecht (stad)]]
[[Categorie:Geografie van Utrecht (stad)]]
[[Categorie:Bouwwerk in Utrecht (Binnenstad)]]