Brontekst bekijken van Tiendaagse Veldtocht

{{Infobox militair conflict
| afbeelding = Cut out of Overwinning voor Leuven, op den 12den Augustus 1831.jpg
| onderschrift = ''De Overwinning voor Leuven, op den 12den Augustus 1831'', [[Willem Hendrik Hoogkamer]]
| date = 2 augustus-12 augustus 1831 ''
| place = [[België]]
| result = Een status quo, wat uiteindelijk leidde tot het Verdrag van Londen.
Nederland verkrijgt hierdoor Oost-Limburg.
| combatant1 = {{NL-VLAG}} [[Koninkrijk der Nederlanden|Nederland]]
| combatant2 = {{BE-1830-VLAG}} [[België]]
'''Gesteund door:'''<br />{{FR-VLAG}} [[Koninkrijk Frankrijk (1830-1848)|Frankrijk]]
| commander1 = {{NL-VLAG}} [[Willem II der Nederlanden|Prins van Oranje]]
| commander2 = {{BE-1830-VLAG}} [[Charles Niellon]]
| casualties1 = 
| casualties2 = 
| casualties3 = 
}}
{{Zijbalk Tiendaagse Veldtocht}}
De '''Tiendaagse Veldtocht''' van 2 tot 12 augustus [[1831]] was een veldtocht van koning [[Willem I der Nederlanden]] om de [[Belgische Opstand]] met wapengeweld te onderdrukken. Hoewel die opzet slaagde, verkreeg [[België]] zijn [[soevereiniteit]] door de dreiging van [[Julimonarchie|Franse]] militaire steun.

== Voorgeschiedenis ==
De massale desertie van de Zuid-Nederlandse soldaten tijdens de Belgische Opstand had koning Willem verbijsterd en had tot demoralisatie bij de Noord-Nederlanders geleid, zodat het revolutionaire bewind snel zijn gezag over vrijwel het gehele zuiden van het koninkrijk kon vestigen. Toen er echter tussen "Hollanders" en "Belgen" onenigheid rees over de boedelscheiding, besloot koning Willem nogmaals te proberen om met wapengeweld zijn gezag te herstellen. Hij hoopte daarbij op ruggensteun van Pruisen, Oostenrijk en Rusland, die echter zou uitblijven vanwege de Poolse [[Novemberopstand]] van 1830.

Vanwege het gemak waarmee zij in 1830 de "Hollandse" troepen hadden verdreven, waren de leiders van de Belgische Opstand al te overmoedig geworden, zodat zij geen rekening hielden met de mogelijkheid van een serieuze "Hollandse" aanval en verzuimden een behoorlijke legermacht op te bouwen.

Veel Noord-Nederlandse protestanten waren eigenlijk wel tevreden met de afscheiding van België omdat in hun kleine rest-vaderland de protestantse suprematie gemakkelijker gewaarborgd kon blijven. Veel katholieke Noord-Nederlanders betreurden de afscheiding om diezelfde reden. Koning Willem was echter onverzoenlijk. De publieke opinie van Noord-Nederland beschouwde de nederlaag die het Nederlandse leger tijdens de opstand geleden had tegen de Belgische rebellen wel als een nationale schande, die gewroken moest worden. Het aantal vrijwilligers dat zich aanmeldde naar aanleiding van de oproep van Willem I om de wapens op te pakken viel echter tegen. Willem I was daarom genoodzaakt om de gewestelijke en stedelijke schutterij op te roepen voor actieve velddienst.

De benoeming van [[Leopold I van België|Leopold van Saksen-Coburg]] door het [[Nationaal Congres (België)|Nationaal Congres]] tot koning der Belgen was voor koning Willem reden om niet langer te wachten met militair ingrijpen. Hij wilde verhinderen dat de nieuwe monarch daadwerkelijk zijn macht zou vestigen.

== Veldtocht ==
{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed"
! colspan="8" align="center" | Legerbewegingen Tiendaagse Veldtocht <ref>{{aut|Johannes Jacobus Franciscus Wap}} en {{aut|Pieter Gabriël van Ghert}}, [http://be1830.be/onewebmedia/216%20Oorsprong_aart_en_gevolg_van_den_opstand%20(1).pdf ''Oorsprong, aart en gevolg van den opstand in België, (1830 en 1831): benevens een krijgsgeschiedkundig tafereel van den Tiendaagschen Veldtocht der Oud-Nederlanders ("van 2 tot 12 aug., 1831")''], F.P. Sterk, 1833</ref> 
|- 
! rowspan="3" | datum
! 1e Divisie
! 2e Divisie
! 3e Divisie
! Reserve Divisie
! Maasleger
! Scheldeleger
! ''Armée du Nord''
|- 
! {{NL-VLAG|40x40}}
! {{NL-VLAG|40x40}}
! {{NL-VLAG|40x40}}
! {{NL-VLAG|40x40}}
! {{BE-VLAG|40x40}}
! {{BE-VLAG|40x40}}
! {{FR-VLAG|40x40}}
|- 
! [[Josephus Jacobus van Geen]]
! [[Karel Bernhard van Saxen-Weimar]]
! [[Adriaan Frans Meijer]]
! [[Gijsbertus Martinus Cort Heyligers]]
! [[Nicolas Joseph Daine]]
! [[Rutger de Tiecken de Terhove#Michiel de Tiecken de Terhove|Michiel de Tiecken de Terhove]]
! [[Étienne Maurice Gérard]]
|- 
| 2-8
| Breda
| Rijen
| Eindhoven
| St. Oedenrode
| Zonhoven
| Leuven
|
<br>
|- 
| 3-8
| Vosselaar
| Turnhout
| Arendonk en Retie
| Eindhoven
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|- 
| 4-8
| Turnhout
| Geel
| Mol
| Bergeijk
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|- 
| 5-8
| Geel
| Diest
| Beringen
| Hechtel
| Winterslag
|
<br>
|
<br>
|- 
| 6-8
| Geel
| Diest
| Beringen
| Houthalen
| Houthalen
|
<br>
|
<br>
|- 
| 7-8
| Diest
| [[Sint-Truiden]]
| [[Kermt]]
| [[Heusden (Limburg)|Heusden]]
| Hasselt → Kermt
|
<br>
|
<br>
|- 
| 8-8
|
<br>
|
<br>
| Hasselt
| Hasselt
| Tongeren
|
<br>
|
<br>
|- 
| 9-8
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|
<br>
| → Luik (ontbonden)
|
<br>
|
<br>
|- 
| 10-8
| Diest
| Tienen
| [[Sint-Truiden]]
| Hasselt
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|- 
| 11-8
| Sint-Joris-Winge
| [[Bossut]] en Hamme
| [[Boutersem]]
|
<br>
|
<br>
| Boutersem
|
<br>
|- 
| 12-8
| [[Pellenberg]]
| [[Nethen (dorp in België)|Nethen]] → IJzerenberg ([[Herent (Vlaams-Brabant)|Herent]])
| voor Leuven
|
<br>
|
<br>
| Leuven
| Waver
|- 
| 13-8
|
<br>
|
<br>
| Leuven
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|- 
| 14-8
| Diest
| Tienen
| 2 uur van Leuven
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|
<br>
|- 
| 16-8
|
<br>
|
<br>
| [[Sint-Truiden]]
|
<br>
|
<br>
|
<br>
| Tienen
|- 
| 17-8
| Geel
| Helchteren
| Hasselt
| Hasselt
|- 
| 20-8
| Breda
| Oirschot
| Eindhoven
| St. Oedenrode
|}
Het oorspronkelijke doel van de veldtocht was een rechtstreekse aanval op Brussel. Van dit plan werd afgeweken naar aanleiding van een aantal inlichtingenrapporten die de Nederlandse kolonel [[James Albert Henry de la Sarraz|La Sarraz]] vanuit [[Aken (stad)|Aken]] verstuurde. La Sarraz beweerde, ten onrechte, dat er bij de Belgische bevolking een grote ontevredenheid heerste over de revolutionaire regering. Het nieuwe doel van de veldtocht was om de Belgische bevolking in staat stellen om door middel van een [[orangisme (na 1830)|orangistische]] contrarevolutie de revolutionaire regering te verdrijven. Het plan van voor de veldtocht zelf was het drijven van een wig tussen de Belgische legers bij de Maas en de Schelde. Vervolgens zou eerst het Maasleger opgerold worden om daarna het Scheldeleger te verslaan.

Voor aanvang van de veldtocht was het veldleger gekantonneerd van bewesten&nbsp;[[Breda]]&nbsp;tot voorbij de zogenaamde&nbsp;[[Acht Zaligheden (Noord-Brabant)|Acht Zaligheden]], nabij [[Eindhoven]], en in drie divisies verdeeld. In de vroege ochtend van 2 augustus 1831 trokken de Nederlanders de [[Noord-Brabant]]se grens bij [[Poppel]] over. Ook verschillende [[studentenweerbaarheid|studentencompagnieën]] ondersteunden het leger. Bij de Belgen was de troepenconcentratie bij de grens niet onopgemerkt gebleven en verschillende wegen waren door hen onbegaanbaar gemaakt door het omkappen van bomen. Bij [[Nieuwkerk (gehucht)|Nieuwkerk]] vonden de eerste gevechten plaats. Opperbevelhebber de prins van Oranje, de latere koning [[Willem II der Nederlanden|Willem II]], arriveerde die middag in de buurt van Poppel om de vrijwillige Utrechtse studenten een hart onder de riem te steken. Ondertussen viel [[Zondereigen]] in Nederlandse handen onder leiding van generaal [[Josephus Jacobus van Geen|Van Geen]] en 400 Belgen werden naar [[Merksplas]] teruggedreven. In Poppel plunderden de Nederlanders voor circa 4500 gulden aan brood, wapens en geld.

[[Bestand:Tiendaagse_Veldtocht_bivak_Eerselse_Heide.jpg|300px|thumb|De Vrijwillige Jagers der Leijdsche Hoogeschool, die onderdeel waren van de 3e divisie, tijdens hun verblijf in de [[Acht Zaligheden (Noord-Brabant)|Acht Zaligheden]] op de Eerselse Heide, gedurende de opmars richting [[Postel (plaats)|Postel]] op 2 augustus 1831.]]

In een proclamatie werd naar buiten gebracht dat de veldtocht geen wraak was tegen het verstoten van de Oranjes van de Belgische troon, nu deze enkele dagen eerder door koning [[Leopold I van België|Leopold]] was bestegen. Er zou slechts de Nederlandse eis worden onderstreept, die een eerlijkere scheiding voorstond.

In [[Ravels]] vocht men met name rondom de [[pastorie]]. Tot in [[Turnhout]] was het kanongebulder te horen en bewoners begonnen naar [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] te vluchten. Er kwam geen versterking voor de Belgische troepen, maar desondanks werden er kleine overwinningen geboekt. Dit was niet van lange duur, want al snel werd het gehele dorp ingenomen. Het Belgische leger onder leiding van generaal [[Charles Niellon]] trok zich allereerst terug in de omliggende bossen, maar de strijd hervatte zich daar. Daarop trok men terug tot een moeras bij [[Oud-Turnhout|Schuurhoven]], waar de Belgen grote vuren ontstaken. De Nederlanders maakten er maar hun rustplaats, terwijl de Belgen nog verder terrein verloren door naar Turnhout te vertrekken. Hoewel bij de Belgen slechts vier of vijf soldaten gesneuveld waren en twaalf gewonden en Ravels strategisch niet zeer belangrijk was, werd het door de Nederlanders als zeer belangrijk ervaren.

[[Bestand:Tiendaagseveldtocht.jpg|thumb|De [[Willem II der Nederlanden|prins van Oranje]] voert het 2e Bataljon der 18e Afdeling (2e divisie) aan in de Slag bij Ravels op 3 augustus 1831]]

Op 3 augustus maakten 11.000 man zich op de Ravelse heide klaar voor een aanval op Turnhout onder leiding van [[Karel Bernhard van Saksen-Weimar-Eisenach|generaal Saksen-Weimar]]. De divisie van Van Geen deed voorkomen alsof het zou oprukken naar Antwerpen, maar zou via het westen de stad aanvallen. Twee stukken Belgisch geschut werden spoedig door de [[artillerie]] van de Nederlanders het zwijgen opgelegd. Na een gevecht vluchtten de Belgen halsoverkop Turnhout uit. Veel wapens van de [[Burgerwacht (België)|burgerwacht]] moesten achtergelaten worden door transportproblemen. Slechts een enkele soldaat onder commando van luitenant Balfour bleef achter om nog een enkel schot te lossen. Al spoedig ging de burgemeester Van Lieshout in onderhandeling tot overgave. Deze had al aan Niellon te kennen gegeven dat hij te weinig manschappen had om de stad te verdedigen.

De eerste divisie nam de weg Turnhout/Antwerpen en stationeerde zich in [[Vosselaar]], de tweede divisie bezette Turnhout; de derde divisie, onder generaal Meyer, legerde in de dorpen [[Arendonk]] en [[Retie]].

Op 4 augustus splitsten de troepen in Vosselaar zich; een gedeelte bleef achter, terwijl het andere gedeelte een schijnaanval richting Antwerpen uitvoerde. In de buurt van Turnhout wachtten de Nederlandse soldaten van generaal Van Geen samen met de prins van Oranje en zijn broer [[Frederik van Oranje-Nassau (1797-1881)|Frederik]] op het bericht over de uitkomst van de strijd die de Belgen onder leiding van Niellon en de Nederlanders onder leiding van Saksen-Weimar voerden. Nadat de stad was ingenomen, trokken allen kort na de middag Turnhout eveneens binnen. De burgemeester was de enige van het bestuur die werd aangetroffen. De [[Vrijheidsboom]] die op het marktplein stond, voerde de Belgische vlag in top. Deze werd neergehaald en al spoedig wapperde de Nederlandse driekleur in de stad. De prins van Oranje beval echter de vlag binnen te halen, omdat er slechts sprake was om het geschonden recht te handhaven en dat het niet de bedoeling was Turnhout te bezetten. De soldaten echter, hongerig en dorstig, plunderden vele verlaten huizen.

De 2e divisie van Saksen-Weimar trok richting Geel en Diest. Op verschillende plaatsen vond men kruit en wapens. De eerste divisie verliet Turnhout een dag later. De derde divisie onder [[Adriaan Frans Meijer|luitenant-generaal Meijer]] marcheerde naar Limburg. Op vele plaatsen moest nog gevochten worden.

De Reserve-Divisie, die voornamelijk bestond uit Amsterdamse, Bossche, Friese en Noord-Hollandse schutterijen, stond op 5 en 6 augustus gedurende gevechten bij Helchteren en Houthalen tegenover het Maasleger van generaal Daine. Deze liet zijn leger de Nederlandse voorhoede aanvallen, maar de schutterijen, die onder bevel stonden van generaal-majoor Knotzer, verzetten zich zo fel dat de aanval werd afgeslagen.

Dezelfde dag werd er door de 3e en Reserve-Divisie een tweede veldslag uitgevochten in de buurt van [[Lanaken]], waar het leger van Daine het regeringsleger de weg naar Maastricht wilde versperren. Daine beschikte over 7 bataljons, 6 eskadrons cavalerie en 3 batterijen geschut. De Nederlandse troepen beschikten over 14 bataljons, maar slechts 2 batterijen geschut en zij beschikten op dit deel van het front niet over cavalerie. Dat bracht de generaals ertoe om door bebost gebied de Belgische linkervleugel aan te vallen, omdat de Belgen in de bossen hun cavalerie niet konden inzetten. De infanteristen leden grote verliezen toen ze de opstandige stellingen aanvielen en op open terrein geconfronteerd werden met de Belgische cavalerie. In de Nederlandse militaire geschiedschrijving wordt de door de generaals Meijer en [[Cort Heyligers|Heyligers]] bevolen aanval wel het offer van Lanaken genoemd.{{Bron?||2019|02|19}}

Deze gevechten, waarin het voornamelijk de [[Schutterij (historisch)|Nederlandse schutterijen]] waren, die het Belgische Maasleger aanzienlijke schade toebrachten, waren bepalend voor het verdere verloop van de veldtocht. De enige andere Belgische divisie, het Scheldeleger, stond er nadien alleen voor. Een versje uit die tijd dat de hevige gevechten goed illustreert was: "De Friezen houden niet van politesse, zij slaan met kolven en steken met messen."

[[Bestand:Tiendaagse Veldtocht.svg|thumb|Legerbewegingen 2-12 augustus 1831]]
Op 7 augustus leden de Nederlanders een nipte en onverwachte nederlaag in de [[Slag bij Kermt]]. De volgende dag trokken ze in het offensief en versloegen ze vlotjes het [[Maasleger]] onder [[Nicolas Joseph Daine|Daine]] in de [[Slag om Hasselt]]. Daine, wiens loyauteit achteraf in vraag zou worden gesteld, organiseerde een ordeloze aftocht naar Luik. Op 11 augustus werd ook de voorhoede van het [[Scheldeleger]] bij [[Boutersem]] verslagen. Toen de Belgen op 12 augustus ook de [[Slag bij Leuven (1831)|Slag bij Leuven]] dreigden te verliezen, leek het jonge koninkrijk verloren. Zonder toestemming van de beide Kamers zou het Franse leger niet te hulp mogen komen; artikel 121 van de Grondwet liet de aanwezigheid van vreemde troepen slechts toe krachtens de wet. Toch besloot de regering al op 8 augustus de grens voor de Fransen open te stellen. Een dag later zette maarschalk [[Étienne Maurice Gérard|Gérard]] zich met zijn ongeveer 70.000 soldaten sterk leger in beweging. De Fransen konden dit zonder problemen doen, omdat [[Pruisen]] zonder Russische dekking geen steun aan de Nederlanders wilde verlenen. De Russische tsaar kon immers geen hulp verlenen vanwege de Poolse opstand. De Franse koning [[Lodewijk Filips I van Frankrijk|Lodewijk Filips]] zou hoogstwaarschijnlijk teruggeschrokken zijn voor het vooruitzicht van een algemene, Europese oorlog.

De prins van Oranje wilde echter voorkomen dat er gevechten zouden plaatsvinden met de Fransen en na interventie van de Engelse minister werd op 12 augustus al een wapenstilstand gesloten. De laatste Nederlandse regeringstroepen trokken zich op 20 augustus terug uit België maar behielden een voet in Antwerpen, Luxemburg en Maastricht.

== De gevolgen ==
[[Bestand:Jan D. Brouwer, Afb B00000030998.jpg|thumb|[[Naatje van de Dam|De Eendracht]], monument te Amsterdam voor de Tiendaagse Veldtocht]]
Hoewel de Tiendaagse Veldtocht niet het beoogde doel bereikte, namelijk het herstellen van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, kan gesteld worden dat Willem I met zijn aanval gunstige territoriale voorwaarden voor de scheiding bewerkstelligde. De [[Conferentie van Londen (1830)|internationale mogendheden]] concludeerden dat België kwetsbaar was als bufferstaat en drongen aan op gunstiger voorwaarden voor Noord-Nederland. Daartoe herzagen ze de XVIII Artikelen en kwamen ze op de proppen met de XXIV Artikelen, die onder meer de aansluiting van Oostelijk Limburg bij Nederland behelsden. Indirect kan dus gesteld worden dat Nederlands Limburg zijn status als Nederlands gebied aan de Tiendaagse Veldtocht te danken heeft. Ook kreeg België 16/31 deel van de staatsschuld en vervielen de Belgische claims op Zeeuws-Vlaanderen.

Voor een groot deel van de Noord-Nederlandse politieke opinie was dit een bevredigende oplossing. Koning Willem moest echter constateren dat zijn droom van een "perfect amalgaam" tussen Noord- en Zuid-Nederland de bodem was ingeslagen. Dit zou vanaf 1832 leiden tot de [[volhardingspolitiek]] die volgde uit de weigering om de [[Belgische Revolutie|Belgische omwenteling]] te accepteren. Het leger bleef in deze periode gemobiliseerd op oorlogssterkte, wat de al grote staatsschuld enorm deed toenemen. Een Pruisisch en een Nederlands garnizoen bleven de vestingen van respectievelijk [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] en [[Maastricht]] bezetten, terwijl een Nederlands garnizoen tot 1832 de [[citadel van Antwerpen]] in handen zou houden. Dat laatste garnizoen, geleid door generaal [[David Hendrik Chassé|Chassé]], zou uiteindelijk door een [[beleg van Antwerpen (1832)|tweede tussenkomst]] van Franse troepen onder bevel van maarschalk Gérard tot capitulatie worden gedwongen. Pas in 1839 zou Willem I zijn volhardingspolitiek opgeven en de XXIV Artikelen aanvaarden in het [[Verdrag van Londen (1839)|Verdrag van Londen]]. 

== Herinneringsmedaille ==
Voor alle Nederlandse mannen die aan de veldtochten hadden meegedaan werd een herinneringsmedaille geslagen, het Metalen Kruis, gemaakt van het [[brons]] van vijf kanonnetjes die bij Hasselt waren buitgemaakt.

== Zie ook ==
* [[Slag bij Leuven (1831)]]
* [[Marcus Busch]]
* [[Jan van Speijk]]
* [[Lijst van personen betrokken bij de Tiendaagse Veldtocht]]

== Literatuur ==
* {{aut|Johan P. Nater}}, ''De Tiendaagse Veldtocht. De Belgische Opstand 1830/1831'', 1980, {{ISBN|9789022838686}}
* {{aut|Jan Kikkert|Jan Kikkert}}, ''Bericht van de tiendaagse veldtocht. België en Noord-Brabant in de frontlijn'', 1980, {{ISBN|9789061001669}}
* {{aut|W. Walthuis}}, [https://www.kvbk.nl/sites/default/files/bestanden/uitgaven/1981/1981-0337-01-0092.PDF 'De Tiendaagse Veldtocht, 2 tot 12 augustus 1831. Een relativering na anderhalve eeuw']{{pdf}} in ''Militaire spectator. Tijdschrift voor het Nederlandsche leger'', 1981, p. 337-354
* {{aut|Herman Amersfoort}}, 'De Tiendaagse Veldtocht' in ''Armamentaria'', nr. 16, 1981, p. 15-32
* {{aut|Anne Doedens|Anne Doedens}} en {{aut|Liek Mulder|Liek Mulder}}, ''Tiendaagse veldtocht. Burgeroorlog in het Koninkrijk der Nederlanden, 1830-1839'', 2018, {{ISBN|9789462491366}}

== Voetnoten ==
{{References}}

[[Categorie:1831]][[Categorie:Belgische Revolutie]][[Categorie:Militaire geschiedenis van België]][[Categorie:Militaire geschiedenis van Nederland]][[Categorie:Militaire operatie in de 19e eeuw]]