Brontekst bekijken van Spreekwoord

[[Bestand:Pieter Brueghel the Elder - The Dutch Proverbs - Google Art Project.jpg|thumb|[[Lijst van Nederlandse spreekwoorden|Nederlandse spreekwoorden]] door [[Pieter Bruegel de Oude]]]]
[[Bestand:Bruegel6.jpg|thumb|Ten minste 119 spreekwoorden waarvan er op bovenstaande afbeelding 80 genummerd zijn]]
Een '''spreekwoord''' is een korte, krachtige uitspraak die een (volks)[[Wijsheid (deugd)|wijsheid]], een collectieve ervaring of morele opvatting weergeeft. Sommige spreekwoorden zijn met elkaar in tegenspraak. Zo zijn er spreekwoorden die aanzetten tot moedig gedrag, en andere juist tot voorzichtigheid. De wetenschappelijke studie van de spreekwoorden heet ''paremiologie''.

In tegenstelling tot een werkwoordelijke [[uitdrukking]], die naar het [[Onderwerp (taalkunde)|onderwerp]] wordt vervoegd, wordt in een spreekwoord steeds dezelfde tekst gebruikt. Vaak bestaat een spreekwoord uit twee delen, waarbij het eerste deel een oorzaak of voorwaarde beschrijft en het tweede deel een gevolg of conclusie. 

Er bestaan meerdere spreekwoordenboeken, waarin ze verzameld zijn en verklaard worden. Reeds in [[1480]] werd er in Nederland een bundel spreekwoorden uitgegeven met de titel ''Proverbia communia'' (algemene spreekwoorden). Bij elk spreekwoord was de Latijnse versie gevoegd ten behoeve van het leren van Latijn. De eerste druk van [[Desiderius Erasmus|Erasmus]]' ''[[Adagia (Erasmus)|Adagia]]'', waarin hij Latijnse en Griekse spreekwoorden van uitleg voorzag, dateert van [[1500]]. 

Voorbeelden:
*Een spreekwoord is een waar woord.
*Spreken is zilver, zwijgen is goud.
*Spreek wat waar is, drink wat klaar is, eet wat gaar is.
*Het moet een spreker zijn, die de zwijger overtreft. 

Een bekende modernere verzameling van spreekwoorden uit de Nederlandse taal en hun herkomst is het ''Spreekwoordenboek der Nederlandsche taal, of Verzameling van Nederlandsche spreekwoorden en spreekwoordelijke uitdrukkingen van vroegeren en lateren tijd'' van [[Pieter Jacob Harrebomée]] (3 delen uit 1858-1870), onder de titel ''Spreekwoordenboek der Nederlandse taal'' opnieuw uitgebracht in 1990).

Recenter zijn het ''Van Dale spreekwoordenboek'' en ''Elk nadeel heeft zijn voordeel, en 2499 andere spreekwoorden'', beide samengesteld door van (C. A.) Ton den Boon.

Een bijzondere vorm zijn de [[apologisch spreekwoord|apologische spreekwoorden]].
[[File:Uil met bril en boeken.jpg|thumb]]

== Zie ook ==
* [[Collocatie (taalkunde)]]
* [[Fraseologie]]
* [[Gezegde (zegswijze)]]
* [[Idioom]]
* [[Lijst van Nederlandse spreekwoorden]]
* [[Lijst van uitdrukkingen en gezegden ontleend aan de Bijbel]]
* [[Versteende taalvorm]] 

== Externe links ==
{{Commonscatklein|Proverbs}}
* [https://www.literatuurgeschiedenis.org/16e-eeuw/spreekwoorden Oude spreekwoorden aan de hand van een schilderij van Pieter Brueghel]
* [https://web.archive.org/web/20041017035333/http://www.vonscheven.net/SpreekwoordenDatabase.asp Spreekwoorden opzoeken in de database van vonscheven.net]
* [http://www.spreekwoord.nl/ Spreekwoorden opzoeken in de database van spreekwoord.nl]
* [http://www.spreekwoorden.nl/ Spreekwoorden.nl is een database met bijna 7000 spreekwoorden en gezegden]
* [https://www.ensie.nl/spreekwoord/ Ensie heeft een database met meer dan 35.000 spreekwoorden en gezegden]
* [http://home.online.nl/zizo-zeilen/spreekwoorden.html Overzicht van nautische spreekwoorden en gezegden]
* {{aut|[[w:Frederik August Stoett|F.A. Stoett]]}}, [https://www.dbnl.org/tekst/stoe002nede01_01/ ''Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden''], W.J. Thieme & Cie, Zutphen, 1923-1925 (vierde druk).

{{Spreekwoorden|spr}}
{{Wikiquote|Nederlandstalige spreekwoorden|spreekwoorden}}
{{Wikiquote|Nederlandstalige gezegden|gezegden}}

[[Categorie:Spreekwoord| ]]