Brontekst bekijken van Spaanse Nederlanden

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal  = Spaanse Nederlanden
| Status             = [[Personele unie]] van [[leen (feodalisme)|lenen]] in het [[Heilige Roomse Rijk]]<br />Deel van de [[Spaanse Habsburgers|Spaans-Habsburgse macht]]
| Voor1              = Habsburgse Nederlanden
| Vlag_Voor1         = Flag of the Low Countries.svg
| Na1                = Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
| Vlag_Na1           = Statenvlag.svg
| Na2                = Oostenrijkse Nederlanden
| Vlag_Na2           = Austrian Low Countries Flag.svg
| Jaar van ontstaan  = 1556
| Jaar van afloop    = 1715
| Vlag               = [[Bestand:Flag of Cross of Burgundy.svg|125px|rand]]
| Vlagartikel        = Bourgondisch kruis
| Wapen              = [[Bestand:Royal Arms of Spain (1580-1668).svg|70px]]
| Wapenartikel       = Wapen van de Habsburgse Nederlanden
| Leus               = 
| Kaart              = Espagnols.png
| Kaartjaar          = Kaart van de [[Zeventien Provinciën]] met in rood de lijn van de scheiding tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden in 1648
| Hoofdstad          = de facto: [[Brussel (stad)|Brussel]]
| Oppervlakte        = 
| Bevolking          = ca. 3.000.000
| Munteenheid        = [[Nederlandse Gulden|Gulden]]
| Nationale feestdag = 
| Volkslied          = 
| Talen              = [[Diets]]/[[Nederlands]], [[Waals]], [[Luxemburgs]], [[Frans]] (elite)
| Religie            = [[Rooms-katholicisme]], [[protestantisme]] (verboden)
| Regeringsvorm      = [[Monarchie]]
| Staatshoofd        = de facto: [[landsheer]]
| Plv. Staatshoofd   = [[Landvoogd]]
| Regeringsleider    = 
| Legislatuur        = 
| Dynastie           = [[Huis Habsburg]]<br />Spaanse lijn (1556-1598)
}}
De '''Spaanse Nederlanden''' of '''Belgica''' in het [[Latijn|Latijns]] is de benaming voor de [[Habsburgse Nederlanden]] van 1556 tot aan 1715. Tot 1581 stonden de Spaanse Nederlanden ook bekend als de [[Zeventien Provinciën]]. In dat jaar scheidden de noordelijke gewesten zich van de zuidelijke af en verklaarden zich onafhankelijk onder de naam [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]]. De [[Zuidelijke Nederlanden]] gingen verder onder de naam Spaanse Nederlanden. In 1715 gingen de Zuidelijke Nederlanden van de [[Spaanse Habsburgers|Spaanse tak]] over naar de [[Oostenrijkse Habsburgers|Oostenrijkse tak]] van het [[huis Habsburg]] en verder onder de naam [[Oostenrijkse Nederlanden]].

== Geschiedenis ==
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van de Spaanse Nederlanden}}

=== Eerste tien jaar ===
In 1555 nam koning [[Filips II van Spanje]] de regering van de Habsburgse Nederlanden over van zijn vader, [[keizer Karel V]]. Omdat Filips in de eerste plaats koning van [[Spaanse Rijk|Spanje]] was, werden de Nederlanden sindsdien de Spaanse Nederlanden genoemd. Dit was geen officiële benaming, aangezien staatkundig de afzonderlijke [[landsheerlijkheid|landsheerlijkheden]] 'slechts' in [[personele unie]] verenigd waren.

De eerste tien jaar (1556-1566) heerste er relatieve rust in de Spaanse Nederlanden. Wel liet de koning de [[protestanten]] hard aanpakken. Daarop kwamen de Nederlandse edelen in problemen met de bevolking, die opstandig werd onder de verdrukking.
De edelen boden op 5 april 1566 het [[Smeekschrift der Edelen]] aan [[landvoogd]]es [[Margaretha van Parma]] aan, maar zij kon niet veel doen omdat Filips II niet wilde meewerken.

Zo kwam het dat op 10 augustus 1566 de door een [[hagenpreek]] opgehitste bevolking de [[Beeldenstorm]] begon in [[Steenvoorde (gemeente)|Steenvoorde]], [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]]. Deze en daaropvolgende gebeurtenissen leidden tot de [[Nederlandse Opstand]] tegen landsheer Filips II, met als gevolg een strijd die vandaag de dag bekendstaat als de [[Tachtigjarige Oorlog]].

=== Scheiding ===
De [[Zuidelijke Nederlanden]] ontstonden als gevolg van de afscheiding van de Noordelijke Nederlanden bij de [[Acte van Verlatinghe]] van 1581. De facto werd de scheiding bewerkstelligd door de [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Val van Antwerpen]] in 1585 en vele [[Parma's negen jaren|andere militaire successen]] van [[Alessandro Farnese (1545-1592)|Alessandro Farnese]], de latere hertog van Parma.

Reeds bij de dood van landsheer Filips II in 1598, bleken de Nederlanden verdeeld te zijn:
* Enerzijds de vrijgevochten noordelijke gewesten (voortaan de Verenigde Provinciën of de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden genoemd), met het [[calvinisme]] als overheersende godsdienst en een groeiende rol voor het [[Huis Oranje-Nassau]].
* Anderzijds de zuidelijke gewesten, waar met de hulp van de Spaanse troepen de Bourgondisch-Habsburgse dynastie en als godsdienst het [[rooms-katholicisme]] bewaard bleven en het daar aanwezige calvinisme werd uitgeroeid.
[[Bestand:Jeton Brabant Antwerpen Albert Isabella 1612.jpg|thumb|300px|left|[[Jeton]] met dubbelportret van [[Albrecht van Oostenrijk]] en infante [[Isabella van Spanje]], geslagen te Antwerpen in 1612.
<br />Voorzijde: portretten van Albert en Isabella. <br/>Keerzijde: Adelaar met balans, datum 1612.]]
{{Zijbalk geschiedenis België}}
{{Zijbalk geschiedenis van de Nederlanden}}
=== Albrecht en Isabella ===
Omdat Filips II weinig vertrouwen had in zijn zoon en opvolger [[Filips III van Spanje|Filips III]], droeg hij op 6 mei 1598 de Zuidelijke Nederlanden over aan zijn dochter en vertrouwelinge [[Isabella van Spanje]], als bruidsschat voor haar huwelijk met aartshertog [[Albrecht van Oostenrijk|Albrecht]] uit de [[Oostenrijkse Habsburgers|Oostenrijkse lijn van het huis Habsburg]]. Als een van de voorwaarden voor deze overdracht bepaalde Filips II dat mocht Isabella kinderloos overlijden, de Zuidelijke Nederlanden aan de Spaanse kroon zouden terugvallen.

Zeven maanden na de dood van Filips II op 13 september 1598 traden Albrecht en Isabella in het huwelijk en vestigden zich in het [[Paleis op de Koudenberg]] in [[Brussel (stad)|Brussel]]. Zij hadden een kennelijk gelukkig huwelijk en kregen drie kinderen, die kort na de geboorte overleden. Albrecht en Isabella deden veel om de omstandigheden in hun gewesten te verbeteren. Onder hun bewind genoten de Zuidelijke Nederlanden een grote mate van zelfstandigheid, maar konden zich nog niet tot een volwaardige natie ontwikkelen.

In 1609 wist Albrecht het [[Twaalfjarig Bestand]] te sluiten, waarna een periode van relatieve rust en bloei aanbrak. In hetzelfde jaar 1609 werd [[Peter Paul Rubens]] tot hofschilder benoemd, waarmee de [[barok (stijlperiode)|barok]] haar intrede in de Nederlanden deed. Ook het religieuze leven kreeg vanuit de [[contrareformatie]] een nieuwe impuls. Albrecht en Isabella waren hier persoonlijk actief bij betrokken, waardoor zij geliefd werden bij de bevolking.

Nadat in april 1621 het Twaalfjarig Bestand was afgelopen, overleed in juli aartshertog Albrecht. Omdat hij en Isabella geen nakomelingen hadden, vielen de Zuidelijke Nederlanden terug aan Spanje. Als [[landvoogd]]es in naam van de nieuwe Spaanse koning [[Filips IV van Spanje|Filips IV]] bleef Isabella aan het bewind in Brussel. Anders dan Filips IV bleef zij zich inzetten voor vrede met de Noordelijke Nederlanden en stuurde daartoe in 1623 haar hofschilder Rubens naar Den Haag, evenwel zonder resultaat. Aartshertogin Isabella overleed in 1633.

=== Oorlogen ===
In 1635 verbonden de Verenigde Provinciën zich met Frankrijk, dat tot het einde van de zeventiende eeuw aan de zuidergrens zou knagen. De onophoudelijke oorlogen, tijdens en na het bondgenootschap van Frankrijk met de Republiek, waren bijzonder verwoestend voor de zuidelijke gewesten. Zo werd Brussel in augustus 1695 door de Franse troepen van maarschalk Nicolas de Neufville, hertog van Villeroi, langdurig gebombardeerd.

Tijdens deze militair nutteloze actie werd de Grote Markt en een groot deel van de stad door brand verwoest. Als gevolg van de strijd op twee fronten, Frankrijk in het zuiden en de Republiek in het noorden, ontstonden in de zeventiende eeuw niet alleen de huidige noorder- en zuidergrenzen ([[Vrede van Westfalen|1648 Vrede van Westfalen]], [[Vrede van Utrecht (1713)|1713 Vrede van Utrecht]]) maar ook een uitgesproken Zuid-Nederlands bewustzijn boven de blijvende verscheidenheid van de vorstendommen.

Sinds 1580 werd het [[Prinsbisdom Luik]] intussen door prins-bisschoppen van het [[Huis Wittelsbach|Huis Beieren]] geregeerd. Daar het neutraal was gebleven, was het grotendeels ontsnapt aan de verwoestingen van de voorbije oorlogen.

Ondertussen hadden [[Maurits van Oranje]] en later zijn halfbroer [[Frederik Hendrik van Oranje]] grote delen van de Nederlanden weten te veroveren voor de Republiek der Verenigde Nederlanden. Ingevolge een [[Bilateraal verdelingsplan van de Zuidelijke Nederlanden|geheim verdrag, het ''Traité de Partage'']], dat Frederik Hendrik met Frankrijk afsloot, raakten de Zuidelijke Nederlanden in de oorlogsperiode die erop volgde nog aanzienlijke delen van hun grondgebied in het zuiden en het noorden kwijt aan respectievelijk Frankrijk en de Republiek.

Bij de [[Vrede van Münster]] in 1648, waar de Zuidelijke Nederlanden van werden uitgesloten, werd de status quo bevestigd en ontstond een landgrens die dwars door de [[Zeventien Provinciën]] liep.

=== Spaanse Successieoorlog ===
{{Zie hoofdartikel|Spaanse Successieoorlog}}
De [[Spaanse Habsburgers|Spaanse tak van de Habsburgers]] stierf uit in 1701, waarna de [[Spaanse Successieoorlog]] uitbrak. Deze oorlog leidde tot het [[Anglo-Bataafs condominium]] en werd in 1713 afgesloten met de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]]. Daarbij werd bepaald dat er in Spanje een koning uit het [[Huis Bourbon]] kwam en dat de [[Zuidelijke Nederlanden]], omdat er formeel enkel een [[personele unie]] bestond tussen Spanje en de Zuidelijke Nederlanden, naar de [[Oostenrijkse Habsburgers|Oostenrijkse tak van Habsburg]] ging. Vanaf dan staan de Zuidelijke Nederlanden bekend als de [[Oostenrijkse Nederlanden]].

[[Bestand:Low Countries 1700.png|thumb|upright=2.0|left|De Spaanse Nederlanden in 1700 tijdens de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)]]. Bergen, Charleroi, Aat en Kortrijk keren pas na deze oorlog naar de Zuidelijke Nederlanden terug.]]

== Gebieden ==
De Spaanse Nederlanden bestonden uit de hieronderstaande, formeel zelfstandige landsheerlijkheden:
* [[Graafschap Artesië]]
* [[Hertogdom Brabant|Brabant]] ('Konings-Brabant', tegenover [[Staats-Brabant]])
* [[Heerlijkheid Mechelen]]
* [[Doornik en het Doornikse]]
* [[Hertogdom Limburg]]
* [[Opper-Gelre]]
* [[Graafschap Henegouwen]]
* [[Hertogdom Luxemburg]]
* [[Graafschap Namen]]
* [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] ('Konings-Vlaanderen', tegenover [[Staats-Vlaanderen]])
* [[Rijsels-Vlaanderen]]
* later ook [[West-Vlaanderen (1713)|West-Vlaanderen]]
De meeste van deze gebieden behoren tegenwoordig tot [[België]]. Enkele maken deel uit van [[Frankrijk]], [[Nederland]] en [[Groothertogdom Luxemburg|Luxemburg]]. Ook in het huidige [[Duitsland]] liggen enkele kleine stukjes.

== Literatuur ==
*{{aut|Paul Janssens}} (red.), ''België in de 17de eeuw. De Spaanse Nederlanden en het prinsbisdom Luik (1585-1715)'', 2 dln., 2006, ISBN 978-90-5349-585-8
[[Categorie:Geschiedenis van Spanje]][[Categorie:Zuidelijke Nederlanden]]