Brontekst bekijken van Slavennaam

[[Bestand:Malcolm X NYWTS 4.jpg|thumb|Malcolm 'X' in 1962]]
Een '''slavennaam''' is een aan de [[slavernij]] gerelateerde [[roepnaam]] of [[familienaam]]; de naam die een eigenaar of koloniaal ambtenaar heeft gegeven aan een slaaf. [[Conventie|Gewoontes]] met betrekking tot naamgeving zijn plaats- en tijdgebonden. Vaak konden slavenhouders persoonlijke voorkeuren in de naamgeving tot uitdrukking brengen. Zo waren Europese kolonisten in de [[Nieuwe Wereld]] als vanzelf [[Eurocentrisme|Eurocentrisch]] in de toekenning van namen.

==Romeinse Rijk==
[[Bestand:Spartacus statue by Denis Foyatier.jpg|thumb|De beroemde slavenleider [[Spartacus (slavenleider)|Spartacus]] kwam niet uit Sparta, maar uit [[Thracië]].]]
Vroeg-Romeinse slavennamen refereerden vaak naar de slavenhouder. Bijvoorbeeld ''Caipor'' (de jongen van Gaius) of ''Lucipor'' (de jongen van Lucius).<ref>[[Marcus Fabius Quintilianus|Quintilianus]], ''De Institutione oratoria'' I 4.7; Plinius maior, ''Naturalis Historia'' XXXIII 26.</ref>

Latere slavennamen refereerden ook wel naar:
* Het land van herkomst van de slaaf, bijvoorbeeld ''Phryx'' (van [[Phrygië]]) of ''Cappadox'' (van [[Cappadocië]])
* Mythische figuren, zoals bijvoorbeeld ''[[Achilles]]'', ''[[Priamus]]'' of ''[[Castor en Pollux|Pollux]]''
* Dieren, planten en stenen, zoals ''[[Amiantofusus|Amiantus]]'' of ''[[Sardonyx]]''.

Een slaaf die werd bevrijd ([[manumissie]]) kon zijn of haar slavennaam behouden en de naam van de voormalige eigenaar aannemen als een voornaam ([[praenomen]]) of geslachtsnaam ([[romeinse namen|nomen]]). Bijvoorbeeld een man genaamd Publius Larcius bevrijdde een mannelijke slaaf, genaamd Nicia, die daarna Publius Larcius Nicia werd genoemd.<ref>Barbara F. McManus, [http://vroma.org/vromans/bmcmanus/roman_names.html Romeinse nomenclatuur], College of New Rochelle, 2007</ref> Maar een eigenaar kon deze gewoonte ook negeren en eenvoudigweg zelf een naam voor de [[Libertus (Rome)|vrijgelatene]] kiezen.<ref>Harold W. Johnston, [http://www.forumromanum.org/life/johnston_2.html#60 The Private Life of the Romans; Names of slaves], Forumromanum.org</ref>

==Amerikaanse continent==
In de [[Vroegmoderne Tijd|Nieuwe Tijd]] en dan met name de periode van de [[Trans-Atlantische slavenhandel|trans-Atlantische slavernij]] ontstond een veelheid aan slavennamen die ook daarna in gebruik bleven.

In de plantagekoloniën van [[Nederlands West-Indië]] werd bij geboorte een ''slavenroepnaam'' toegekend en opgenomen in het [[Surinaamse slavenregisters|register]] van een [[plantage]]. Deze naam werd over het algemeen niet gebruikt door de slaven onderling. Ook de ''slavenfamilienaam'' werd door de kolonist aan de slaaf opgelegd -van een eigen keuze was geen sprake- zowel in geval van manumissie als bij de algehele [[afschaffing van de slavernij in het Koninkrijk der Nederlanden|afschaffing van de slavernij]]. In het laatste geval werden deze nieuwe achternamen vastgelegd in een zogeheten [[slavenborderel]].

Het begrip 'slavennaam' heeft oorspronkelijk alleen betrekking op de slavenroepnaam, maar werd later ook gebruikt voor familienamen die voortvloeien uit de periode van slavernij. Vanwege de eurocentrische connotatie worden sommige van deze familienamen als ongewenst ervaren door nazaten van slaven, met name door personen die zich sterk oriënteren op een Afrikaanse identiteit. Het kan een reden zijn voor mensen uit de Afrikaanse [[Diaspora (antropologie)|diaspora]] om hun achternaam te willen wijzigen. In Nederland is dit sinds 2024 voor ten minste een periode van vijf jaar kosteloos en eenvoudig te verwezenlijken via de [[Gemeente (bestuur)|gemeente]].

===Verenigde Staten===
In 1952 maakte [[Malcolm Little]] een gebaar met de wijziging van zijn slavennaam in Malcolm X. De X is het kruis waarmee analfabeten aktes ondertekenden. Het verwijst naar de anonimiteit van de slaaf; het verlies van naam en identiteit. Later nam Malcolm een moslimnaam aan. In het Angelsaksische rechtssysteem is het van oudsher gemakkelijker naamswijziging te verkrijgen. In de [[Verenigde Staten]] konden nieuwkomers het zich zo gemakkelijk maken door hun Duitse of Franse naam te verengelsen. Deze gang van zaken is vergelijkbaar met de situatie in Nederland vóór de invoering van de [[burgerlijke stand]] door Napoleon in 1811.<ref name="Brouwer" />

Bij de afschaffing van de slavernij in Noord Amerika konden de [[Afro-Amerikanen]] vaak zelf hun achternaam bepalen, waardoor deze namen over het algemeen niet problematisch zijn. De kwestie van naamswijziging speelt in de Verenigde Staten minder dan bij mensen met een Surinaamse of Antilliaanse achtergrond.

===Nederlands West-Indië===
In [[Nederlands West-Indië]] moesten in 1863 ongeveer 40.000 slaven -die voorheen alleen geregistreerd stonden met hun slavenroepnaam- een achternaam krijgen. Vanwege het naamrecht en mogelijke juridische consequenties mochten de vrijgelatenen geen bestaande Europese familienaam krijgen. De koloniale ambtenaren en plantage-eigenaren (slavenhouders) hebben daarom heel veel nieuwe, vaak vreemd aandoende achternamen verzonnen. Soms werd daarbij wat gespeeld met letters zodat een verwijzing naar de voormalige eigenaar behouden bleef. Met name slavenhouders die nakomelingen bij slavinnen hadden deden dit.

====Bovenwindse eilanden====
De slavennamen op de Nederlandse [[Bovenwindse Eilanden (Kleine Antillen)|Bovenwindse Eilanden]] (SSS-eilanden: [[Sint Maarten (land)|Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] en [[Saba]]) zijn over het algemeen Engelstalig, daar de voertaal op deze eilanden het [[Engels]] is.

====Curaçao====
[[Bestand:Churandy Martina2.jpg|thumb|De familienaam van [[Churandy Martina]] is de voornaam van een van zijn voormoeders]]
Op Curaçao treft men familienamen van Franse, Duitse, Engelse, Nederlandse, Spaanse, Italiaanse, Afrikaanse en [[Inheemse bevolking|Inheemse]] oorsprong.<ref name="Latour">M.D. Latour (Orde der Predikheren), [https://www.curacaovakantieland.nl/thema-artikelen-over-curacao-curacao-vakantieland/familienamen-op-curacao/ Familienamen op Curaçao], in: Curaçao Vakantieland (thema-artikel)</ref> Daar de slaven en hun nakomelingen op de Nederlandse [[Benedenwindse Eilanden (Kleine Antillen)|Benedenwindse Eilanden]] ([[Aruba]], [[Bonaire]] en [[Curaçao]]) al ver voor de afschaffing van de slavernij overwegend [[Katholieke Kerk in Curaçao|katholiek]] [[Doop (sacrament)|gedoopt]] waren, hebben veel namen een katholieke achtergrond. Vaak zijn het afgeleiden of verbasteringen van [[Heilige (christendom)|christelijke heiligen]]. De geboortedag van een persoon viel dan op de sterfdag (de [[naamdag]]) van een bepaalde heilige. Deze namen werden door de [[protestantse]] ambtenaren, soms abusievelijk, als familienaam genoteerd. Zo is de achternaam ''De Lima'' afgeleid van [[Rosa van Lima|Santa Rosa de Lima]], ''Martin'' van [[Petrus van Verona|San Pedro Martir]] (Petrus de [[Martelaar]]), ''Obispo'' van een bepaalde [[bisschop]] en ''Confesor'' van een [[belijder]].

Curaçaose slavenroepnamen zijn vaak afgeleiden van:<ref name="Latour" />
* Een doopnaam (''Pablo'')
* Een alledaagse bijnaam (''[[Kameel]], [[Cent (munteenheid)|Centje]]'')
* Een Afrikaanse stamnaam (''[[Canga]]'')
* De donkerte van de huid (''[[Zambo|Sambo]]'')
* Namen van eigenaren of grootgrondbezitters. Bijvoorbeeld ''Janwé'' (van Jan Wever), ''Charo'' (van Jarreau) en ''Jantiel'' (van Perret Gentil)

Curaçaose slavenfamilienamen zijn vaak afgeleiden van:<ref name="Latour" />
* De roepnaam van moeder (''[[Churandy Martina|Martina]], Maria, Cilia, [[Melvin Cijntje|Cijntje]], Rosa, Francisca''). Vrouwelijke achternamen zijn typerend voor Curaçao. De matrilineaire afstamming is nauw verbonden met de wijze waarop de plantageslaven behandeld en geregistreerd werden.
* De roepnaam van vader (''Augustin, Andreas, Ignacio, Jacobus, Laurens, Pedro, Ricardo, Thomas'')
* Namen van eigenaren of grootgrondbezitters. Bijvoorbeeld ''[[Adolfo Wolfschoon|Wolfschoon]]'' (van Schoonewolf), ''Elsevijf'' (van [[Elsevier (geslacht)|Elsevier]]), ''Sille'' (het omgekeerde van [[Wilhelm Ellis|Ellis]]), ''Borgschoth'' (van Schothborg), ''Pineda'' (van [[Luigi Pinedo|Pinedo]]), ''Suriol'' (van [[Maduro & Curiel's Bank|Curiel]]), ''Helmijr'' (van Helmund en Meijer) en ''Van Uiter /Van Nijten /Fanneijte'' (van Van Uijtrecht), ''Madura'' (van [[Mongui Maduro|Maduro]]). In de loop der tijd zijn ook hier verbasteringen ontstaan, waardoor de oorsprong of de relatie met voormalige slavenhouders niet direct opvalt, zoals bij ''Meroen'' (van Muller), ''Kwiers'' (van Koeiers), ''Mérite'' (van Merrit), ''Koffil'' (van Cockfield), ''IJziek'' (van Isaac), ''Djoens'' (van Johnson), ''Girigori'' (van Gregorius), ''Mercera'' (van Mercedes).
* Oude slavenroepnamen (''Kirindongo, Kwidama'')

====Suriname====
[[Bestand:Rufus Nooitmeer (1975) (kleur).jpg|thumb|De familienaam van [[Rufus Nooitmeer]] verwijst naar het einde van de slavernij]]

De Surinaamse slavenroepnamen, zoals opgenomen in de [[Surinaamse slavenregisters|plantageregisters]], waren meestal bekende Nederlandse voornamen als ''Susanna, Lodewijk, Henriette of Alexander''. Maar soms ook vreemde en bizarre namen, die een niet-slaaf niet snel zou krijgen. Voorbeelden hiervan zijn: ''Abuis, Afrika, Amourette, Baron, Bokkie, Boncoeur, Chocolaad, Donderdag, Favoriet, Geduld, Geluk, Joliecoeur, Jupiter, Kanonnier, Kapitaal, Kardinaal, Kerkhof, Lange Frans, Mamaatje, Monplaisier, Nimrod, Ongeluk, Opzigter, Poesje, Pompelmoes, Present, Princes, Queen, Runaway, Sanspeur, Sultan, Tomboy, Verwonderd, Voorspoed, Vriendje, Wee Wee, Wildeman.''<ref name="fluisteraar">De namenfluisteraar, [https://web.archive.org/web/20220215011207/https://www.vernoeming.nl/voornamen-slaven/ Van A la Bonheur tot Willem Tell: 150 vreemde voornamen van Surinaamse slaven], Vernoeming.nl</ref>

Veel Surinaamse slavenfamilienamen verwijzen naar Nederlandse begrippen. Vaak hebben toegekende achternamen betrekking op het beroep (de taak), het vermeende karakter of het uiterlijk van de voormalige slaaf. Bijvoorbeeld ''Bouwknecht, Onbezorgd'' en ''Vadsig''. Hierbij kwam het gevoel of het oordeel van de voormalige eigenaar tot uitdrukking, in positieve of negatieve zin. De 'deugdzame' familienamen getuigen van de grote sociale afstand (boven-onder positie) uit het verleden en kunnen, hoewel misschien ooit positief bedoeld, als neerbuigend worden ervaren, zoals bijvoorbeeld ''Braafheid'' en ''Bekoorlijk''.

Sommige slavenfamilienamen verwijzen naar Nederlandse [[toponiem|toponiemen]]. Op plantage [[Vossenburg (plantage)|Vossenburg]] werden alle vrijgemaakten genoemd naar plaatsnamen in Nederland. Ook tientallen [[Lijst van plantages in Suriname|plantages]] hadden een (Europees) toponiem als naam.<ref>[[Frederik Oudschans Dentz]], [https://boeroes.nl/wp-content/uploads/2015/02/Herkomst-en-betekenins-surinaamse-plantagenamen-fred-Oudeschans-Dentz1.pdf De herkomst en betekenis van Surinaamse plantagenamen], in: De West-Indische Gids, 1944, nr. 27, pp. 147-161</ref> Een slaaf mocht echter niet direct worden genoemd naar zijn of haar plantage van herkomst. Toch zien we wel enkele plantagenamen terugkeren als familienamen. Bijvoorbeeld ''[[Eendracht (plantage)|Dageraad]], [[Domburg (Suriname)|Domburg]], [[Weltevreden (plantage)|Weltevreden]], [[Onverwacht (plantage)|Onverwacht]], [[Suzanna's Daal|Susannasdaal]]'' en ''Lesperance''.

Een slaaf mocht niet dezelfde achternaam krijgen als zijn of haar eigenaar. Sommige slavenhouders wisten echter met een creatieve oplossing toch hun 'belang' te handhaven, bijvoorbeeld door de spelling aan te passen of een woordspeling te doen op de eigen achternaam. De achternaam ''[[Van van de Vijver]]'' (met tweemaal het voorzetsel ‘van’) is nog het minst creatief. Een veel toegepaste woordspeling is de omdraaiing van letters of lettergrepen. Zo ontstond de achternaam ''Vriesde'' ([[De Vries]]), ''Rellum'' (Muller), ''Serkei'' (Keiser), ''Kensie/Kensmil/Densmil/Wilkens/Woelkens'' (van Kenswil, plantage [[Osembo]]), ''Foorg'' (van [[Jacobus Grooff|Grooff]]), ''Essed'' (van [[Philomena Essed|Dessé]]) en ook ''Madretsma'' (naar [[Amsterdam]]). Plantage-eigenaren hadden verschillende strategieën. Sommigen gingen heel systematisch te werk bij de naamgeving. Op plantage [[Dordrecht (Suriname)|Dordrecht]], van de eigenaren Brakke, Evertsz en Sijpesteyn, begonnen alle 208 achternamen met een letter B, E of S. Op [[Bersaba|La Prosperité]] kregen alle 211 voormalige slaven een achternaam beginnend met een P, waaronder: ''Peiter, Posma, Plater, Plet, Pocorni(e), Pries, Pengel, Parun, Puls, Pierau, Perot(t)i'' en ''Prossel.''

Typisch Surinaamse slavenfamilienamen uit 1863 zijn:<ref>[https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/zoekhulpen/suriname-en-de-nederlandse-antillen-vrijverklaarde-slaafgemaakten www.gahetna.nl]</ref>
* ''Aardbij, Aasstroom, Achtzaam, Africana''
* ''Bedaard, Bevallig, Bijlhout, Bouwknecht, Burgemeester''
* ''Candy, Cederhout, Charmant, Chocola, Columbus''
* ''Dageraad, Dankbaar, Deugdzaam, Domburg, Draadhals''
* ''Eenling, Eenvoud, Eenzaam''
* ''Fikki, Flink, Fromage''
* ''Geduld, Gedwee, Gehoorzaam, Geluk, Goedkoop, Goedborst''
* ''Havertong, Hooker, Houtsnee''
* ''Ijverig, Indiaan''
* ''JanBaas, Jeugdig, Johny''
* ''Kampvechter, Kaneelhart, Kanthaar, Klikspaan, Kolenschop, Kortenduur''
* ''Langzaam, Limoen, Loofstam, Luitenant, Lustig''
* ''Machinist, Minderzorg, Moedig, Molensteen, Muskiet''
* ''Nachtschoone, Napoleon, Nederig, Nietgelooven, Nikker, Nimmermeer, Nooitgedacht''
* ''Onbezorgd, Onderwerping, Onkruid, Onrust, Onverwacht, Ouderdom''
* ''Pannenbakker, Paraat, Perseverance, Perzikboom, Pijpekop, Poedel, Poffertje, Prater, Present, Profijt, Pummel''
* ''Roeyspaan, Rotskap, Rozenstruik, Rups, Rustig''
* ''Schoonebloem, Schoonheid, Seinpaal, Sergeant, Silly, Snuffelaar, Spaarzaam, Strijdhaftig, Specerij, Spraakzaam, Struikelblok, Susannasdaal''
* ''Taart, Talent, Tam, Tevreden, Thee, Tippelskerken, Traagheid, Treurwilg, Tulpenbol''
* ''Vaarwel, Vadsig, Vandaal, Veldwachter, Vermicel, Verstandig, Vertrouwd, Vijgenblad, Vlijtig, Volbloed, Voordeel, Vredig''
* ''Waakzaam, Wildeman, Willig, Weiger, Weltevreden, Wereld, Werkzaam, Wijnton, Worsteling''
* ''Zeldenrust, Zonnestraal, Zorgvol, Zoutpan, Zwaartekracht''

==Slavennaam wijzigen==
Met de invoering van de [[burgerlijke stand]] in 1811 verkregen vrijwel alle Nederlanders –voor zover zij die nog niet hadden– een officiële familienaam. Voor de [[slavernij|slaven]] in het [[Nederlandse koloniale rijk]] gold dat niet.

Vanaf 1830, toen er vrijwel geen nieuwe Afrikanen meer in Suriname werden aangevoerd en de koloniale overheid [[kerstening]] begon te stimuleren kwam de [[Europa (werelddeel)|
Europese]] cultuur steeds nadrukkelijker de leefwereld van de slaven binnen, ten koste van [[Afrika|Afrikaanse]] culturele erfenissen. Na de afschaffing van de slavernij kwam daar het verplichte Nederlandse [[Onderwijs in Suriname|onderwijs]] bij en een door de Nederlanders opgelegde familienaam - als ultiem 'brandmerk' van de voormalige slavenstatus.<ref>[[Alex van Stipriaan]], [https://www.studocu.com/row/document/anton-de-kom-universiteit-van-suriname/cultuurstudies-ii-groepen-in-diaspora-vervolg/2004-slavernij-en-afro-surin-identiteit-tv-g/14506251 Slavernij en de strijd om Afro-Surinaamse identiteit], in: Tijdschrift voor Geschiedenis, 2004</ref> Tot op de dag van vandaag is een [[Afro-Surinamers|Afro-Surinaamse]] en [[Afro-Caraïbisch]]e identiteit wel blijven bestaan. Ook deze is onlosmakelijk verbonden met het slavernijverleden, maar dan meer in een vorm die getuigt van verzet en culturele eigenheid. Dit uit zich onder meer in de individuele wens om een achternaam te wijzigen.<ref>Helma Coolman, [https://nos.nl/artikel/2342033-meer-mensen-willen-andere-achternaam-hij-verwijst-naar-slavernijverleden Meer mensen willen andere achternaam: 'Hij verwijst naar slavernijverleden'], NOS Nieuws, 27 februari 2020</ref> De discussie over het veranderen van slavenfamilienamen speelt in Nederland al sinds de jaren tachtig.<ref>Mercita Coronel, [https://dekanttekening.nl/samenleving/afro-nederlanders-bepleiten-gratis-wijziging-slavennaam-het-is-een-recht/ Afro-Nederlanders bepleiten gratis wijziging slavennaam: ‘Het is een recht’], Dekanttekening.nl, 11 oktober 2021</ref>

Bij de naamgeving in 1863 werd niet de Europese logica van verwantschap gevolgd en in het algemeen hadden de familienamen weinig te doen met de werkelijkheid van de naamdragers (meer met de Europese slavenhouder en Europese moraliteit). Wie afstamt van slaven wordt door de familienaam dus altijd herinnerd aan het slavernijverleden. Het Nederlandse stelsel van naamswijziging laat naamswijziging vooralsnog niet of nauwelijks toe. Het is makkelijker je [[sekse]]-aanduiding te wijzigen of de vernederlandsing van een Friese familienaam ongedaan te maken (van Sijtsma terug naar Sytsma) dan een slavernijachternaam te wijzigen.

===Erkenning===
Sinds 2020 tonen lokale overheden een toenemende gevoeligheid hier ruimhartig mee om te gaan, als teken van erkenning voor de strijd om een eigen identiteit. [[Gemeenteraden]] van Amsterdam, Rotterdam en Utrecht kaartten de belemmeringen aan voor het wijzigen van een slavennaam, zoals de forse [[leges]] en de verplichte psychologische rapportage.<ref>Ruben Ritsma, [https://www.njb.nl/blogs/black-names-matter/ Black names matter? Geslachtsnaamswijziging en 'slavennamen'], [[Nederlands Juristenblad]], 14 januari 2021</ref> Het is nog niet duidelijk hoe het wijzigen van slavenfamilienamen gestalte gaat krijgen in het Nederlandse [[naamrecht]]. Hoe dan ook zal het voor aanvragers moeilijk zijn terug te grijpen op originele Afrikaanse namen, want die zijn bij de vrijheidsberoving, de verscheping en de kerstening niet genoteerd.<ref name="Brouwer">Leendert Brouwer, [https://pure.knaw.nl/ws/portalfiles/portal/215796256/Gen_27_2_2021_Leendert_B.pdf Van wie is je achternaam? Naamrecht, emancipatie en zingeving], 27 februari 2021</ref>

Enkele bekende Afro-Nederlanders die hun naam hebben gewijzigd zijn: ''[[Djehoeti|Djehuti]] [[Ankh (symbool)|Ankh]] [[Kheru]], [[Marian Markelo|Nana Efua]] (Marian Markelo), Ochosi Yaw Nkromah, Sisa Uma Kente, [[Delano Hankers|Kofi Ogún]] (Delano Hankers), Nana Fofi Afia Assumaniwa Nkonsuhema I, Kodjo Koemabala, Auset Ank Re, [[Atratori]], Kofi Heru Asamadi, Amba Oyá, Ptah Ankh Re.''<ref>{{Citeer web |url=https://ojise.com/nl/hoofd-menu/bekende-afro-nederlanders |titel=Gearchiveerde kopie |bezochtdatum=2023-10-30 |archiefdatum=2023-10-30 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20231030130336/https://ojise.com/nl/hoofd-menu/bekende-afro-nederlanders |dodeurl=ja }}</ref>

==Externe links==
Voor het raadplegen van slavenroepnamen en de familienamen die ontstonden bij de emancipatie in 1863 zie
* [https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/index/nt00341?activeTab=nt Nationaalarchief.nl] De gegevens bij het [[Nationaal Archief]] stammen uit onderzoek van [[Okke ten Hove]] en [[Heinrich Helstone]].
* Diverse websites hergebruiken de gegevens van het nationaal archief, waaronder
** [https://www.surinamistiek.nl/main/slavernijverleden/Familienamen_en_Plantages.pdf Surinamistiek.nl]
** [https://www.surinameplantages.com/ Surinameplantages.com]

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Navigatie slavernij}}
{{Navigatie namen}}

[[Categorie:Voornaam| ]]
[[Categorie:Achternaam| ]]
[[Categorie:Slavernij]]