Brontekst bekijken van Slag op de Zuiderzee (1573)

{{Infobox militair conflict
| conflict = Slag op de Zuiderzee
| partof = de [[Tachtigjarige Oorlog]]
| afbeelding =Slag op de Zuiderzee - Battle of the Zuiderzee in 1573 (Frans Hogenberg).jpg
| onderschrift =Slag op de Zuiderzee. ''[[Frans Hogenberg]]''
| date = 11 oktober 1573
| place = [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]], nabij [[Marken (Waterland)|Marken]] en [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]]
| territory = Geuzen beheersen Zuiderzee
| result = Staatse overwinning
| combatant1 =[[Bestand:Prinsenvlag.svg|22px|rand]] [[Nederlandse opstandelingen]]
| combatant2=[[Bestand:Flag of New Spain.svg|22px|rand]] [[Leger van Vlaanderen]]
| commander1 =[[Bestand:Prinsenvlag.svg|22px|rand]] [[Cornelis Dirkszoon]]
| commander2 =[[Bestand:Flag of New Spain.svg|22px|rand]] [[Maximiliaan van Hénin-Liétard|Maximiliaan van Bossu]]
| strength1 =
| strength2 =
| casualties1 =
| casualties2 =
| portaal = Marine
| mapname = Nederland
| lat_deg = 52
| lat_min = 36
| lat_sec = 0
| lon_deg = 5
| lon_min = 5
| lon_sec = 0
}}
{{Zijbalk Don Frederiks veldtocht}}
[[Bestand:Tachtigjarigeoorlog-1573.png|thumb|Oorlogstoestand in 1573]]

De '''Slag op de Zuiderzee''' op [[11 oktober]] [[1573]] was een treffen tussen de [[watergeuzen]] en een [[Leger van Vlaanderen|Spaanse-Vlaamse vloot]], dat werd gewonnen door de watergeuzen.

== Voorgeschiedenis ==
{{Zie ook|Zie ook de [[Geuzenopstand]]}}
Voorafgaand aan de Slag op de Zuiderzee hadden de watergeuzen enkele strategische plaatsen veroverd, zoals [[Inname van Den Briel|Den Briel]] ([[1 april]] [[1572]]) en [[Vlissingen]] ([[22 april]] 1572). Daarnaast had ook [[Enkhuizen]] zich achter de [[Willem van Oranje|prins]] geschaard ([[21 mei]] 1572). Hierdoor konden de geuzen de [[Rijn]], [[Schelde (rivier)|Schelde]] en [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] blokkeren.

Deze blokkades leidden ertoe dat de Spaanse troepen onder leiding van de [[Fernando Álvarez de Toledo|hertog van Alva]] het financieel moeilijk kregen. In militair opzicht waren de Spanjaarden op dat moment wel succesvol. Dankzij [[Don Frederiks veldtocht]] vielen vele steden in hun handen, waaronder [[Mechelen (België)|Mechelen]], [[Bloedbad van Naarden|Naarden]], [[Bloedbad van Zutphen|Zutphen]] en andere steden in [[Gelderland]] en [[Overijssel]].

Sinds november 1572 heerste er een strenge vorst in de Nederlanden. Op de Zuiderzee lag een Geuzenvloot, die in het kader van de [[Blokkades van Amsterdam]] de terugkerende Amsterdamse Oostzeevloot opwachtte. De ingevroren Geuzenvloot zou voor Don Frederik en zijn troepen nu een makkelijke prooi zijn.

Don Frederik wilde na de [[Bloedbad van Naarden|verovering van Naarden]] tot aanval op de Geuzenvloot overgaan. Toen stak er een storm op, waardoor het ijs brak en de Geuzenvloot ontsnappen kon. Don Frederik wilde de achtervolging inzetten, maar toen, alsof het een wonder was, draaide de wind ineens. Don Frederik moest opgeven. In [[Amsterdam]] werd Don Frederik feestelijk en warm ontvangen. Amsterdam was er economisch bij gebaat als Don Frederik [[Haarlem]] zou veroveren. Amsterdam zou gaan zorgen voor aanvoer van levensmiddelen en krijgsbehoeften tijdens het [[Beleg van Haarlem (1572-1573)|beleg van Haarlem]].<ref name="Brugmans">{{aut|[[Hajo Brugmans]]}}: ''De geschiedenis van Amsterdam'' (6 delen, 1930-'33), bijgewerkte uitgave door I.J. Brugmans, (1972/'73) Deel II, p. 100/102 </ref> Op [[13 juli]] [[1573]] viel [[Haarlem]] in handen van de Spanjaarden, waarmee de opstandelingen in Noord- en Zuid-Holland van elkaar gescheiden raakten.

Twee dagen na de Spaanse overwinning op Haarlem, op 17 juli 1573, arriveerde ook Alva in Amsterdam. De volgende morgen had hij een ontmoeting met Don Frederik in Haarlem, daarna ging Alva weer naar Utrecht voor krijgsraad. Op 29 juli brak er in Haarlem een [[muiterij]] uit die bezworen moest worden, waardoor Alva moest terugkeren. Overtuigd van een snelle overwinning liet hij Don Frederik [[Beleg van Alkmaar|Alkmaar belegeren]]. Dit beleg moest hij echter op 8 oktober staken, doordat de dijken werden doorgestoken.

Alva dacht dat naast een veldtocht ook een aanval op [[West-Friesland (regio)|West-Friesland]] vanaf de Zuiderzee zeer effectief zou kunnen zijn. Hij hield in Amsterdam toezicht op de bouw van een vloot bestaande uit twaalf schepen en zes jachten die werd uitgerust voor dat doel. Het duurde tot 12 september voordat deze vloot gereed was. Het [[Vlaggenschip|admiraalsschip]] droeg de veelzeggende naam "[[Inquisitie]]" en was zeer zwaar bewapend, zoiets hadden ze in Amsterdam nog nooit gezien. De hele vloot stond onder bevel van de Henegouwer [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] (Maximiliaan van Bossu).<ref name="Brugmans" />

== Strijd om de Zuiderzee ==
De blokkade van Amsterdam was Alva een doorn in het oog. Hij besloot in september 1573 tot een aanval op de watergeuzen nabij [[Schellingwoude]]. Op [[14 september]] beschoten Spaanse schepen de schansen en vielen over land troepen aan. De schans werd veroverd, maar de watergeuzen konden met hun schepen vluchten. De Spanjaarden besloten daarop de geuzen uit de Zuiderzee te verjagen, maar door het slechte weer moesten ze hun plannen enkele weken uitstellen. Dit uitstel gaf de geuzen de gelegenheid weer enigszins te herstellen van de aanval bij Schellingwoude.

Op [[3 oktober]] deden de Spanjaarden een nieuwe poging. De watergeuzen lagen met vijfentwintig schepen<ref name="Brugmans" /> onder leiding van [[Cornelis Dirkszoon]], burgemeester van [[Monnickendam]], inmiddels bij [[Marken (Markermeer)|Marken]]. Op [[5 oktober]] vonden de eerste beschietingen plaats. De watergeuzen hadden in vergelijking met de Spanjaarden veel minder munitie, en probeerden daarom Spaanse schepen te enteren om aan boord man tegen man te vechten. Op [[6 oktober]] werden de vijandelijkheden voortgezet: aan beide kanten vielen veel slachtoffers, maar de strijd was nog onbeslist.

De volgende dagen was er een gedwongen pauze: door de wind waren de geuzen naar het noorden gedreven en voor anker gegaan bij [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]]. Pas op [[11 oktober]] draaide de wind weer, waarop de geuzen koers zetten naar de Spaanse schepen. Opnieuw werd er zwaar gevochten. [[Jan Haring (matroos)|Jan Haring]], een legendarische matroos die ook al naam maakte tijdens de [[Slag op de Diemerdijk]], klom in de vlaggenmast van het vlaggenschip en sneed, onder luid gejuich van de Geuzen, de admiraalsvlag van het schip los. Toen hij weer naar beneden klom, werd hij neergeschoten en viel in zee.<ref name="Beeloo">{{aut|[[Adriaan Beeloo]]}}, ''Noord-Holland en de Noord-Hollanders in den vrijheidsoorlog tegen Spanje'' P.128-129 Uitgeverij: De Erven F. Bohn, 1852</ref><ref name="Magazijn">{{aut|Nederlandsch Magazijn}}, ''Het Nederlandsch Magazijn: familiebibliotheek, Volume 31'' P.264 </ref><ref name="Foore">{{aut|Annie Foore (pseud. van Françoise Junius.), Johannes Benedictus Kan}}, ''Vrijheidszin en dwingelandij: de strijd der vaderen tegen Spanje aan het nageslacht verteld'' P.491, Akkringa, 1872 </ref> De geuzen slaagden erin de mast van het Spaanse vlaggenschip om te hakken. Op het moment dat opvarenden van de andere Spaanse schepen dit zagen, vluchtten de overgebleven schepen naar de veilige haven van Amsterdam. De helft van de Spaanse vloot was tot zinken gebracht.<ref name="Brugmans" />

Alleen achtergebleven gaf de Spaanse bevelhebber Hénin-Liétard, heer van Bossu, zich over, op voorwaarde dat hij en zijn mannen niet gedood zouden worden. Dit werd hem toegezegd. Bossu werd gevangengenomen, in het [[Burgerweeshuis (Hoorn)|voormalige weeshuis]] van Hoorn werd hij gevangen gehouden. Uiteindelijk werd hij vrijgelaten in [[1576]], na de [[Pacificatie van Gent]]. De gevangengenomen Spaanse soldaten werden geruild tegen gevangengenomen Haarlemmers.

Door het mislukte beleg van Alkmaar en de verloren slag op de Zuiderzee, was Alva's poging [[Noord-Holland]] te veroveren voorgoed mislukt. Alva verloor zijn prestige na deze nederlagen. Op 23 oktober kwamen meer dan 2.000 scheepslieden bij Alva over de vloer om twee maanden achterstallig loon op te eisen. Als [[oplichter]] vluchtte hij [[bankroet]] in de nacht van 28 op 29 oktober Amsterdam uit.<ref name="Brugmans" /> Niet lang daarna zou hij terugkeren naar Spanje.

== Aandenkens ==
[[Bestand:Slag op de Zuiderzee.jpg|thumb|De slag, geschilderd door [[Jan Theunisz. Blanckerhoff]].]]
In [[1663]] werd door de raad van de zeven belangrijkste steden van West-Friesland aan [[Jan Theunisz. Blanckerhoff]] opdracht gegeven een schilderij te vervaardigen dat het verloop van de slag moest uitbeelden. Dit kunstwerk werd in [[1668]] voltooid, en hangt sindsdien in het [[Statenlogement]] te Hoorn. Op de zogenaamde [[Bossuhuizen]] aan de Slapershaven in Hoorn, is in een aantal gevelstenen de slag als stripverhaal verbeeld.

In het [[Westfries Museum]] bevinden zich nog een [[Beker van Bossu|zilveren vergulde pronkbeker]] en twee zwaarden, die bij de verovering van Bossu's schip buitgemaakt werden. [[Museum De Noord]], het museum van [[Amsterdam-Noord]], bezit een kanonskogel die tijdens de zeeslag is afgeschoten.

== Wrakken Spaanse vloot ==
Het is onzeker waar de schepen van de Spaanse vloot gebleven zijn, maar in 2020 zijn bij een scan van 73 vierkante kilometer van het [[Hoornse Hop]] tien volledige scheepswrakken aan het licht gekomen en resten van nog eens 24 schepen. In 2021 werd onderzocht of deze van de vloot uit 1573 zijn, zoals de archeologen vermoeden. Dat de wrakken niet eerder opgemerkt zijn, komt door de zachte bodem van het Hoornse Hop, waarin gezonken schepen snel wegzakken. Mogelijk blijven de resten daardoor wel beter bewaard dan op een harde bodem.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nhnieuws.nl/nieuws/278004/bodem-hoornse-hop-ligt-bezaaid-met-scheepswrakken-mogelijk-verslagen-spaanse-vloot|titel=Bodem Hoornse Hop ligt bezaaid met scheepswrakken, mogelijk verslagen Spaanse vloot|bezochtdatum=2020-12-19|auteur=|achternaam=Bakker|voornaam=Jouri|datum=2020-12-19|werk=www.nhnieuws.nl|uitgever=|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201219081830/https://www.nhnieuws.nl/nieuws/278004/bodem-hoornse-hop-ligt-bezaaid-met-scheepswrakken-mogelijk-verslagen-spaanse-vloot|archiefdatum=2020-12-19|dodeurl=nee}}</ref><ref>[https://www.nhnieuws.nl/nieuws/289843/duikteam-vindt-scheepswrak-vermoedelijk-betrokken-bij-slag-op-de-zuiderzee-in-1573 Duikteam vindt scheepswrak vermoedelijk betrokken bij Slag op de Zuiderzee in 1573], www.nhnieuws.nl; 4 augustus 2021</ref>

<gallery widths="180"> 
Zuiderzee1.jpg|Het schilderij van Blanckerhoff in de lijst van [[Johannes Kinnema]].
Slag op de Zuiderzee, 6 oktober 1573 (Abraham de Verwer, 1621).jpg|Schilderij van de slag door [[Abraham de Verwer]].
Hoorn,_Korte_Achterstraat_6_gevelsteen.jpg|Gevelsteen in het [[Burgerweeshuis (Hoorn)|Burgerweeshuis]] in [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]], waar Bossu na de slag werd gevangengezet.
Slag op de Zuiderzee tegen de graaf van Bossu, 1573, Jan Luyken, 1730.jpg|Ets door [[Jan Luyken]], 1730.
</gallery>

==Zie ook==
* [[Bossuhuizen]]

{{Appendix|2=
{{References}}
}}
{{Navigatie Tachtigjarige Oorlog}}

{{DEFAULTSORT:Slag Zuiderzee}}
[[Categorie:1573]]
[[Categorie:Zeeslag tijdens de Tachtigjarige Oorlog|Zuiderzee]]
[[Categorie:Zeeslag in de 16e eeuw|Zuiderzee]]
[[Categorie:Geschiedenis van Holland]]