Brontekst bekijken van Polychromie

'''Polychromie''' (van het [[Grieks]]e ''polus'' (veel) en ''chrōma '' (kleur)) <ref>"[https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/polychroom Polychroom]" op {{Aut|Sijs, Nicoline van der}} (samensteller) (2010), Etymologiebank, op etymologiebank.nl: zie aldaar betekenis onder Van Veen, P.A.F., & Van der Sijs, N. (1997), ''Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden'', 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen</ref>  is de toepassing van meerdere kleuren in de kunst. De term wordt vooral gebruikt in de ([[archeologie|archeologische]]) beschrijving van [[keramiek]], [[beeldhouwkunst]] en [[bouwkunst]], maar ook voor bijvoorbeeld prehistorische grotschilderingen. In de westerse cultuur wordt het begrip veel gebruikt voor middeleeuwse christelijke beeldhouwkunst en kerkinterieurs, zie [[Polychromie in de westerse cultuur#Christelijk-middeleeuwse architectuur en beeldhouwkunst|Polychromie in de westerse cultuur]].

{{Inhoud beperkt|4}}

== Begripsgebruik ==
Het begrip ''polychrome'' werd in het Frans geïntroduceerd door [[Antoine-Chrysostôme Quatremère de Quincy|Quatremère de Quincy]] in zijn werk ''Le Jupiter Olympien'' in 1814, waarmee hij de veelkleurigheid op klassieke beeldhouwkunst aanduidde. <ref>{{Aut|Østergaard, J.}}. (2018, 26 februari). [https://oxfordre.com/classics/view/10.1093/acrefore/9780199381135.001.0001/acrefore-9780199381135-e-8118 ''polychromy, sculptural, Greek and Roman'']. Oxford Classical Dictionary. {{doi|10.1093/acrefore/9780199381135.013.8118}}. Geraadpleegd op 22 februari 2023, van oxfordre.com. Voor een digitale versie van ''Le Jupiter Olympien'', zie: [https://bibliotheque-numerique.inha.fr/viewer/12016/?offset=#page=6&viewer=picture&o=bookmark&n=0&q= Le Jupiter olympien <nowiki>[...]</nowiki>] op de website Collections numérisées de la bibliothèque de l'INHA</ref>  Het woord kwam van het Griekse ''πολυχρωμος'' (poluchrōmos), dat in 1454 al eens was vermeld door [[Henri Estienne]] (in Thesaurus 6). <ref>Instituut voor de Nederlandse Taal. (2007). Artikel gepubliceerd in 1934: "[https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M055181 POLYCHROMIE]" in ''Woordenboek der Nederlandsche taal''.</ref>  Het begrip werd in de loop van de 19e eeuw terugkerend gebruikt in het ''polychromiedebat'' door onderzoekers, verdedigers en sceptici van kleurgebruik in de [[klassieke oudheid]]. Nadien werd het begrip ook breder gebruikt met betrekking tot de [[polychromie in de westerse cultuur]], vooral ook met betrekking tot kerkelijke kunst (zowel in kerkinterieuren als op [[heiligenbeeld]]en). Ten slotte wordt het begrip echter ook breder gebezigd in kunstbeschrijvingen van culturen over de hele wereld.

[[Bestand:Light @ Stained glass @ Eglise Sainte Marguerite @ Paris (32415637456).jpg|miniatuur|Projectie van kleuren bij lichtschijnsel door een glas-in-loodraam. De projectie van kleuren door middel van licht wordt wel beschouwd als de 'derde vorm' van polychromie, na materiaalpolychromie en geschilderde polychromie.]]
Er zijn in de architectuur en beeldhouwkunst verschillende vormen polychromie te onderscheiden.
# Waar de veelkleurigheid in de zichtbare materialen zelf aanwezig is, zoals in [[marmer]], in de [[Tessera (mozaïek)|tesserae]] in [[mozaïek]]-kunstwerken, maar ook in baksteen, wordt ook wel gesproken van ''natuurlijke polychromie'', ''permanente polychromie'', ''constructieve polychromie'' of ''materiaalpolychromie''. <ref>{{Aut|De Maeyer, J.}} (Red.). (1988). [https://books.google.nl/books?id=VjUdgny08soC&pg=PA53 ''De Sint-Lucasscholen en de neogotiek, 1862-1914 (Vol. 5)''], p. 53. Universitaire Pers Leuven.</ref>  <ref>Bergmans, p. 132</ref> 
# De tweede (en meest gehanteerde) vorm betreft de ''geschilderde polychromie'', waarbij een werk van kleuren is voorzien door de aanbrenging van [[pigment]]en. In gebouwen kan daarin onderscheid gemaakt worden tussen [[figuratieve kunst]] enerzijds en de abstracte zogenoemde ''architectuurpolychromie'' anderzijds, bijvoorbeeld bij de beschildering van constructieve elementen. <ref>{{Aut|Buyle, M.}} (2005, september). [https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/43647 ''Een unieke 13de-eeuwse architectuurpolychromie in de sacristie van de Predikherenkerk in Leuven. M&L - Monumenten, Landschappen en Archeologie, 24''(5)], 51–76. P. 51</ref>  Vooral bij het veelkleurig beschilderen van beeldhouwwerk wordt het werkwoord ''polychromeren'' gebruikt. In middeleeuwse documenten wordt het aanbrengen van kleurlagen op beelden, inclusief vergulding, vaak ''stofferen'' genoemd. <ref>{{aut|Janssen, P. H.}} (1995). [https://books.google.nl/books?id=m87anc_E7C4C&pg=PA28 ''Werken aan kunst: economische en bedrijfskundige aspecten van kunstproduktie, 1400-1800 (Vol. 23)''], pp. 28-29. Uitgeverij Verloren.</ref> 
# De projectie van kleuren bij schijnsel van licht door bijvoorbeeld [[glas-in-lood]]ramen of weerkaatsing via kleurrijke materialen kan, in lijn met de opvattingen van [[Eugène Viollet-le-Duc]] en [[Joseph Cuypers]], worden gezien als de 'derde vorm' van polychromie. <ref>{{Aut|Hellenberg Hubar, Bernadette}}. [https://web.archive.org/web/20230205214051/https://ifthenisnow.eu/nl/artikelen/jan-dibbets-straalt-in-de-nieuwe-bavo ''Jan Dibbets straalt in de nieuwe Bavo'']. (2016, 14 maart). if then is now. Geraadpleegd op 29 september 2022</ref>  <ref>Vergelijk {{Aut|Mattheussens, M.}} (2021), ''[https://books.google.nl/books?id=j6ZCEAAAQBAJ&pg=PA76 HistoriANT 2021-9, Jaarboek voor Antwerpse Geschiedenis]'', Genootschap voor Antwerpse Geschiedenis. Oud-Turnhout: Gompel&Svacina, p. 76, {{ISBN|9789463713221}}</ref>  Licht wordt ook als belangrijke factor beschouwd in de context van polychrome prehistorische grotschilderingen. <ref>{{Aut|Papadopoulos, C., & Moyes, H.}} (Eds.). (2021). [https://books.google.nl/books?id=vARREAAAQBAJ&pg=PA32 ''The Oxford handbook of light in archaeology''], pp. 31-34. Oxford University Press.</ref> 
Voor het tegenovergestelde fenomeen, het gebruik van slechts één kleur, wordt het woord ''monochromie'' gebruikt. In enkele gevallen wordt het gebruik van twee kleuren specifiek getypeerd als ''bichroom''.

Verwante begrippen zijn ''polychromatisch'', veelal gebruikt voor [[licht]] met verschillende golflengtes, en ''polychromasie'', dat vooral gebruikt wordt om een relatief hoge mate van de kleur blauw in [[rode bloedcel]]len aan te duiden.

== Afrika ==
=== Oud-Egyptische architectuur en beeldhouwkunst ===
[[Bestand:Temple of Deir Al Bahri Hatshepsut.jpg|miniatuur|Fragment uit de [[Tempel van Hatsjepsoet]] (farao van ca. 1479–1458 v.Chr.)]]
[[Bestand:Pennethorne Temple of Medinet Habu detail.jpg|miniatuur|links|150px|Reconstructie van de [[Tempel van Ramses III|Medinet Haboe]]-tempel van Ramses III (farao ca. 1194–1163 v.Chr.)]]
Alle beelden in het [[Oude Egypte]] waren volledig beschilderd, en ook in de architectuur had polychromie een grote rol. Door de structurele onderdelen te stuccen ontstonden grote, onafgebroken oppervlakken die werden voorzien van kleurrijke decoratie zoals [[Hiëroglief|hiëroglieven]]. <ref>Evers, p. 53</ref>  In het [[Oude Rijk]] bestond het kleurenpalet uit zeven basiskleuren: zwart, wit, rood, geel, groen, blauw en grijs. Deze set werd in latere perioden uitgebreid met bruin, roze en verschil in blauwtinten. <ref>{{Aut|Baines, J.}} (2007). [https://books.google.nl/books?id=JwdREAAAQBAJ&pg=PA234 ''Visual and written culture in ancient Egypt''], pp. 234-235. Oxford University Press.</ref>  Blauw werd met name gebruikt in de zolderingen. In de polychrome fresco's werden mannen veelal met een donkere huid afgebeeld, en de vrouwen met een lichte. <ref>{{Aut|Lee, M. M.}} (2000). '[https://books.google.nl/books?id=f1IrEAAAQBAJ&pg=PA116 Deciphering Gender in Minoan Dress]', p. 116. In A.E. Rautman ''Reading the body: Representations and remains in the archaeological record'' (pp. 111-123). University of Pennsylvania Press.</ref>  Op veel beelden is de polychromie in de tijd vervaagd of vergaan, wat des te meer geldt voor houten [[Artefact (archeologie)|artefacten]] die nog kwetsbaarder waren voor onder meer vocht.
{{Clearboth}}

=== Afrikaanse rotsschilderingen ===
In Afrika zijn op diverse plekken polychrome rotsschilderingen gevonden. Bij de [[Middellandse Zee]] in [[Libië]] in Noord-Afrika werden polychrome schilderingen aangetroffen die uit het 4e millennium voor Christus stammen. De landbouwers en herders trokken door uitdroging van het Noord-Afrikaanse hoogland onder meer naar het noorden, en legden wellicht de basis voor de Egyptische beschaving. <ref>{{Aut|Lodewijckx, M.}} (1991). [https://books.google.nl/books?id=AAa_Yjh5mf8C&pg=PA77 De Aanvang van het neolithicum (ca. 9000 – 4700 v.C.)]. In J. Capenberghs (Ed.), ''Gisteren voorbij. Een archeologische kijk op de geschiedenis van de oudste tijden''. Leuven – Apeldoorn. P. 77</ref>  In [[Zimbabwe]] in het zuiden van het continent zijn de rotstekeningen ''Diana's Vow'' gedateerd uit verschillende tijdperken. De polychrome schilderingen komen uit een tijd die volgde op periodes van allereerst schilderingen met monochrome silhouetten zonder omlijning en later lijntekeningen met een lichtere inkleuring. <ref>{{Aut|Willcox, A. R.}} (2018). [https://books.google.nl/books?id=qilKDwAAQBAJ&pg=PA150 ''The rock art of Africa'']. Routledge.</ref>  In [[Zuid-Afrika]] zijn in de [[Drakensbergen]] grote aantallen schilderingen gevonden met polychrome kleurvlakken. Van de 147 vindplaatsen in het noorden van [[KwaZoeloe-Natal]] bestond 32% uit drie of vier basiskleuren. Hoewel eerder werd vermoed dat de intrede van meerkleurige arceringen pas in de 18e of 19e eeuw plaatsvond, worden deze tekeningen in 21e-eeuws onderzoek gedateerd op een oudheid van 2000 tot 1600 jaar. <ref>{{Aut|Mazel, A., & Nash, G.}} (2018). [https://books.google.nl/books?id=HrETEAAAQBAJ&pg=PA175 Narratives and Journeys in Rock Art: A Reader. Narratives and Journeys in Rock Art, 1-702]. pp. 174-175</ref> 

=== Afrikaans beeldhouwwerk ===
Figuratief beeldhouwwerk bleef in Afrika vaak onbeschilderd, waardoor het donkere hout zichtbaar bleef. Gezichtsmaskers en dansschilden van verschillende volken werden vaak juist wel polychroom beschilderd of van kleurige klei voorzien. <ref>{{Aut|Goldwater, R., Newton, D., Jones, J., & Northern, T.}} (1970). [https://books.google.nl/books?id=CgIQc4ng0GoC&pg=PA216 ''Art of Oceania, Africa, and the Americas from The Museum of Primitive Art''], p. 216. Metropolitan Museum of Art.</ref>  Na de kolonisatie ontstonden in [[Ivoorkust]] de polychrome zogenaamde ''colon''-beelden (afkomstig van het woord ''colonial'', koloniaal), waarbij de houten beelden Afrikanen in kleurrijke westerse kleding voorstelden. Deze beelden waren gebaseerd op de ''blolo bla'' en de ''bloblo bian'', de beelden die de [[Baule (volk)|Baoulé]] maakten als representatie van partners in de geestenwereld, en kregen in de Westerse wereld grote populariteit in de jaren na de [[Tweede Wereldoorlog]]. <ref>{{Aut|Steiner, C. B.}} (1994). [https://books.google.nl/books?id=g8oYesrkG0kC&pg=PA148 African art in transit (Vol. 94)]. Cambridge University Press. P. 148</ref> 
<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:Dianas Vow Main Panel.jpg|Rotstekening van Diana's Vow
Bestand:George William Stow00.jpg|Tekening door George William Stow van grotschilderingen in de [[Drakensbergen]], [[Zuid-Afrika]].<ref>{{Aut|Doyle, S., Grove, S. J., & Sherman, W.}} (Eds.). (2018). [https://books.google.nl/books?id=WMVcEAAAQBAJ&pg=PA131 ''The history of illustration'']. Bloomsbury Publishing USA.</ref>
Bestand:Masques BaKongo.jpg|Beschilderde maskers uit Congo
Bestand:COLLECTIE_TROPENMUSEUM_Houtsculptuur_blanke_man_met_pijp_TMnr_5385-1a.jpg|Een ''colon statue'' uit het midden van de 20e eeuw.
</gallery>

== Azië ==
=== Keramiek, architectuur en beeldhouwkunst in het Oude Nabije Oosten en Midden-Oosten ===
[[Bestand:Handmade pottery shallow plate. The interior is decorated with a floral design in the center, with polychrome in black and red on the buff surfaces. From Tell Arpachiyah, Iraq. Halaf period, 6000-5000 BCE.jpg|miniatuur|links|150px|Aardewerk uit de [[Halafcultuur]] (ca. 5900/5800-5400 v.Chr.).]]
In het [[neolithicum in Zuidwest-Azië]] ontstond al vroeg kleurgebruik in de kunst. De [[Halafcultuur]] (ca. 5900/5800-5400 v.Chr) in het huidige [[Syrië]] staat bekend om haar polychrome [[keramiek]]e waren zoals porselein. <ref>{{Aut|Stiebing, W. H., & Helft, S. N.}} (2017). [https://books.google.nl/books?id=C4U0DwAAQBAJ&pg=PT70 ''Ancient near eastern history and culture''], paragraaf 'The Development of Complex Societies in Southwest Asia (c. 6500-4000 BCE)'. Routledge.</ref>  Ook in de daaropvolgende tijd, in het [[Oude Nabije Oosten]], vormde het kleurgebruik een belangrijk onderdeel van de architectuur en beeldhouwkunst. De paleizen en tempels van de Perzen, Feniziërs en Babyloniërs waren voorzien van ivoor, goud, zilver, edelstenen en tapijten. In het algemeen waren beelden van al deze oude beschavingen beschilderd, en de (soms houten) standbeelden van koningen werden voorzien van gouden en diverse andere versieringen. In [[Massada]] in het huidige [[Israël]] bevat het fort van [[Herodes de Grote|Herodes]] (1e eeuw n.Chr.), die hier was uitgeweken, meerdere polychrome decoraties zoals mozaïekvloeren.
{{Clearleft}}

=== Perzische architectuur ===
[[Bestand:Immortels - dynamosquito.jpg|miniatuur|links|Verbeelding van boogschutters in een muur van geglazuurde stenen uit het [[apadana]] van het paleis van [[Darius I|Darius]] (ca. 510 v.Chr.)]]
[[Bestand:Imamsquare2.jpg|miniatuur|[[Muqarnas]] met cuerda-seca-tegels op de entree-[[iwan]] van de [[moskee van de sjah]] (1611-1638), [[Isfahan]] ([[Iran]]).]]
In het [[Perzische rijk]] had polychroom tegelwerk een lange geschiedenis. De oudst gedateerde tegels stammen uit de 13e eeuw v.Chr., en zijn afkomstig uit de tempel van [[Chogha Zanbil]]. In [[Susa (Iran)|Susa]] werden meerdere polychrome, vierkante reliëftegels uit de 12e tot 6e eeuw v.Chr. gevonden, gemaakt van geschilderd emaille. Tijdens de [[Achaemeniden|Achaemenidische]] en [[Sassaniden|Sasanidische]] perioden werd in de architectuur gebruik gemaakt van geglazuurde stenen, stucco's, marmeren mozaïeken en muurschilderingen. Grote bekendheid genieten de panelen met kleurrijke, geglazuurde tegels in het paleis van de Achaemenidische sjah [[Darius I|Darius]] (ca. 510 v.Chr.) in Susa. Pas halverwege de 9e eeuw, twee eeuwen na de [[Islamitische veroveringen]], begon de toepassing van tegelwerk aan een heropleving in heel [[Mesopotamië]]. De veelal kleurrijke tegels werden geproduceerd in onder meer [[Samarra]], en werden geëxporteerd tot in [[Tunesië]]. <ref>{{Aut|Carboni, S., & Masuya, T.}}. (Eds.) (1993). [https://books.google.nl/books?id=y94AdeXhdDEC&pg=PP5 ''Persian tiles''], pp. 2-5. Metropolitan museum of art.</ref> 

De [[Safawieden|Safawidische]] architectuur (1501-1736) kenmerkt zich door de glinsterende kleurveranderingen door de reflectie van licht op glanzende oppervlakken. De kleur verandert gedurende de dag op basis van de sterkte van het daglicht en de wijze waarop dat het gebouw binnenkomt, mede door [[irisatie]]. In de Europese middeleeuwse architectuur werd bij de polychromie ook wel met de lichtinval gewerkt, maar omvatte dat met name het spel van toon en schaduw. <ref>{{Aut|Duckworth, C. N., & Sassin, A. E.}} (Eds.). (2018). [https://books.google.nl/books?id=tTZDDwAAQBAJ&pg=PT355 ''Colour and light in ancient and medieval art'']. Routledge.</ref> 

Naast de mozaïektechniek door toepassing van verschillende gekleurde tegels of [[Tessera (mozaïek)|tesserae]], kwam (vermoedelijk vanuit Spanje) de [[cuerda seca|cuerda-seca]]-techniek op. Deze techniek maakte het mogelijk om op een tegel meerdere kleuren te combineren. Stroken met onder meer [[mangaan]] zorgen ervoor dat de kleuren niet in elkaar overvloeien, en laten een smalle, matzwarte lijn achter. Deze techniek maakte het ook mogelijk om het [[Arabische schrift]] vast te leggen. Voor het betegelen van complex vormgegeven gebouwonderdelen was het, in tegenstelling tot de mozaïek-techniek, een uitdaging om vooraf de juiste vorm van de tegels te bepalen. <ref>{{Aut|Kleiner, F. S.}} (2015). [https://books.google.nl/books?id=iYfCBAAAQBAJ&pg=PT113 ''Gardner's Art through the Ages: Backpack Edition, Book D: Renaissance and Baroque''], p. 113. Cengage Learning.</ref> 

=== Byzantijnse architectuur ===
[[Bestand:Chapelle palatine Tour de Babel.jpg|miniatuur|Byzantijnse mozaïek in de [[Cappella Palatina]] van het [[Palazzo dei Normanni]]]]
Het Byzantijnse rijk geniet onder meer bekendheid vanwege het heldergekleurde geglazuurde witte aardewerk vanaf halverwege de negende eeuw tot halverwege de twaalfde eeuw. Mogelijk was deze traditie rond het jaar 830 overgewaaid uit [[Baghdad]]. De productie vond met name plaats in [[Constantinopel]] en [[Nicomedia]], en wellicht in [[Nicea]] (İznik). Een speciale toegepaste techniek was [[sgraffito]] met paars-bruine stippen en groene of oranje strepen. <ref>{{Aut|Waksman, S. Y.}} (Ed.). (2021). ''[https://books.google.nl/books?id=YecSEAAAQBAJ&pg=PA365 Multidisciplinary approaches to food and foodways in the medieval Eastern Mediterranean]'', p. 365. MOM éditions.</ref>  In de kerkarchitectuur genieten kleurrijke mozaïeken bekendheid, zoals die in [[Madaba]]. Bijzondere polychrome mozaïeken in de Byzantijnse architectuur bevinden zich in de [[Cappella Palatina]] van het [[Palazzo dei Normanni]] in [[Palermo (stad)|Palermo]].

=== Ottomaanse architectuur ===
[[Bestand:Manisa_Muradiye_Camii_interior_tiles_6111.jpg|miniatuur|links|150px|[[İznik-keramiek]]tegels in de [[Muradiye-moskee]] in [[Manisa (stad)|Manisa]].]]
De [[Ottomaanse architectuur]] wordt vooral gekenmerkt door het gebruik van polychroom geglazuurde tegels als wanddecoratie. In eerste instantie werd, net als in het Perzische rijk, de cuerda seca-techniek veelvuldig toegepast. De [[Yeşil Camii (İznik)|Yeşil Camii]] (''Groene Moskee'') in [[İznik (stad)|İznik]] bevat geglazuurde tegels uit de 13e eeuw. In de 15e eeuw kwam vanuit diezelfde stad en [[Kütahya (stad)|Kütahya]] het [[İznik-keramiek]] op, waarbij kenmerkend tegelwerk (24×24cm) met onderglazuur werd geïntroduceerd dat met name bekendheid had van halverwege de 16e tot het eind van de 17e eeuw. De gekleurde tegels werden in diverse belangrijkere gebouwen zoals moskeeën toegepast, en vervingen vanaf de 16e eeuw de marmeren versieringen in moskeeën. <ref>{{Aut|Petersen, A.}} (1996). [https://books.google.nl/books?id=9A-EAgAAQBAJ&pg=PA217 ''Dictionary of Islamic architecture''], p. 217. Psychology Press.</ref>  De tegels zijn onder meer terug te zien in de [[Süleymaniye-moskee (Istanboel)|Süleymaniye-moskee]] in [[Istanboel]]. <ref>{{Aut|Özel, M.}} (1986). ''Traditional Turkish Arts: Calligraphy (Vol. 5)''. Turkish Republic, Ministry of Culture and Tourism, General Directorate of Fine Arts.</ref> 

==== Syrische interieurarchitectuur ('ajami) ====
Uit de Ottomaanse tijd is ook de ''<nowiki>'</nowiki>ajami'' karakteristiek, een techniek waarbij gekleurd houtsnijwerk werd vervaardigd, met name voor interieurs. De kunst is vooral bekend uit [[Damascus]] en [[Aleppo (stad)|Aleppo]] in [[Syrië]]. ''Al-'ajami'' is [[Arabisch]] voor 'vreemd' (niet-Arabisch), dat vermoedelijk een verband heeft met de duidelijke Perzische invloeden. De methodiek combineert complex houtsnijwerk met meerdere verflagen en verschillende materialen en decoraties. Afwisseling van matte en glimmende onderdelen zorgt daarbij voor een spel tussen licht en donker. <ref>{{Aut|Scharrahs, A.}} (2008). [https://books.google.nl/books?id=jEJQquCeqswC&pg=PA926 ''ICOM Committee for Conservation, ICOM-CC, 15th Triennial Conference New Delhi, 22-26 September 2008: preprints. Vol.2''], pp. 926-931.</ref>  <ref>{{Aut|Ekhtiar, M.}} (2011). [https://books.google.nl/books?id=vO761l9dgZwC&pg=PA334 ''Masterpieces from the Department of Islamic art in the Metropolitan Museum of Art''], p. 334. Metropolitan Museum of Art.</ref>  <ref>{{Aut|Korinth, E.}} (z.d.). [https://syrian-heritage.org/ajami-or-damascene-painting-traces-of-a-traditional-handcraft/ ''‘Ajami or Damascene Painting: Traces of a Traditional Handcraft'']. Syrian Heritage Archive. Geraadpleegd op 3 januari 2023, van syrian-heritage.org</ref> 

=== Centraal-Aziatische architectuur (kundal) ===
[[Bestand:Kundal4.jpg|miniatuur|[[Tadzjikistan|Tadzjikistaanse]] kundal]]
De historische regio's en landen in Centraal-Azië, zoals [[Khorasan (historische regio)|Khorasan]] en [[Transoxanië]], kregen dankzij de doorkruising van de [[zijderoute]] invloeden van zowel het [[Arabisch Schiereiland]] als [[China]]. In het huidige [[Tadzjikistan]] ontstond tussen het einde van de 14e tot het begin van de 15e eeuw [[kundal]]: polychrome decoratieve muurschilderingen van lijmverf met vergulde reliëfs en ornamenten. Naast goud bestonden de schilderingen uit blauw aangevuld met andere kleuren zoals wit, rood en groen voor bloemen en [[rank]]en. Kundal bleef tot het einde van de negentiende eeuw een wijdverbreide decoratietechniek voor gebouwen in Centraal-Azië. <ref>{{aut|Umarova, Z.}} (2018, 23 november). [https://encyclocraftsapr.com/kundal-polychrome-decorative-wall-painting/ ''Kundal (polychrome decorative wall painting)'']. The Encyclopedia of Crafts in WCC-Asia Pacific Region (EC-APR). Geraadpleegd op 15-02-2023, van encyclocraftsapr.com</ref>  <ref>{{Aut|Unesco}}. (z.d.). [https://en.unesco.org/silkroad/content/cultural-selection-architectural-design-urban-centres-along-silk-roads-7th-14th-century-ce ''Cultural Selection: Architectural Design in Urban Centres along the Silk Roads from the 7th to the 14th century CE'']. Geraadpleegd op 16 februari 2023, van en.unesco.org</ref> 

=== Chinees porselein ===
[[Bestand:Jar with lions playing with a ball, China, Jingdezhen, Jiangxi province, Ming dynasty, Zhengde emperor, porcelain with underglaze blue and overglaze multicolor - Asian Art Museum of San Francisco - DSC01382.jpg|miniatuur|links|150px|Porseleinen vaas met blauw (onderglazuur) en andere kleuren (bovenglazuur) (t.t. van keizer [[Zhengde]], [[Ming-dynastie]])]]
China is onder meer bekend vanwege het polychrome keramiek. Archeologisch onderzoek richt zich onder meer op polychroom loodgeglazuurd aardewerk uit de tijd tussen de [[Periode van de Strijdende Staten]] en de [[Han-dynastie]]. <ref>{{Aut
| Chen, Y., Wen, R., & Wang, T.}} (2020). [https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/origins-of-lowfire-polychrome-glazed-pottery-in-china/7B077F579AA0928116AF9F32A450500F The origins of low-fire polychrome glazed pottery in China]. ''Antiquity, 94''(377), E30. {{doi|10.15184/aqy.2020.159}}</ref>  Bekendheid geniet het polychroom beschilderd porselein uit de [[Ming-dynastie]], waarop inclusief de koude kleuren blauw en turquoise ook de warme rode, gele en groene kleuren werden gebruikt. Als hoogtepunt in het polychrome porselein wordt het [[doucai-porselein]] beschouwd, dat ten tijde van keizer [[Chenghua]] (1464-1487) werd geproduceerd. Het [[wucai-porselein]], waarop meestal (maar niet uitsluitend) vijf kleuren werden toegepast, verscheen voor het eerst tijdens het keizerschap van [[Xuande]] (1425-1435). Het bleef populariteit genieten tot de heerschappij van [[Kangxi]] (1661-1722) in de [[Qing-dynastie]], toen het ook op grote schaal richting Europa werd geëxporteerd. <ref>{{Aut|Lim, T. W.}} (2014). [https://books.google.nl/books?id=9LCCBAAAQBAJ&pg=PA17 ''Fired clay in four porcelain clusters: a comparative study of energy use, production/environmental ecology, and kiln development in Arita, Hong Kong, Jingdezhen, and Yingge''], p. 17. University Press of America.</ref>  <ref>{{Aut|Lu, Y.}} (Ed.). (2014, 10 oktober). [https://books.google.nl/books?id=d__HBAAAQBAJ&lpg=PA374 ''A history of Chinese science and technology (Vol. 2)''], p. 374. Shanghai Jiao Tong University Press</ref> 

=== Chinese architectuur en beeldhouwkunst ===
[[Bestand:Forbiddencitypic24.jpg|miniatuur|Polychromie op de [[Constructie-element|constructiedelen]] in de [[Hal van de Mentale Cultivering]] in de [[Verboden Stad]] ([[Ming-dynastie]] (Jiajing) - [[Qing-dynastie]]) <ref>{{Aut|Yang, Hong}}, {{Aut|Xie, Jiawei}}, & {{Aut|Ji, Lifang}}. (2018). [https://www.researchgate.net/publication/341719600_The_Historical_Information_of_the_Decorative_Polychrome_Painting_in_the_Hall_of_Mental_Cultivation_Complex_Forbidden_City The Historical Information of the Decorative Polychrome Painting in the Hall of Mental Cultivation Complex, Forbidden City]. ''Built Heritage. 2''. 19-38. {{Doi|10.1186/BF03545700}}.</ref> ]]
Kleur vormt een belangrijk onderdeel van de [[Chinese architectuur]], en kent een grote verscheidenheid in toepassingen. Rood is in het gehele land al eeuwenlang de belangrijkste kleur. Het polychrome, decoratieve kleurgebruik op gebouwen wordt ''caihua'' (彩画) genoemd, en is voor het eerst beschreven in de [[Periode van Lente en Herfst]] (770-476 v.Chr.). De ''caihua'' kent duidelijke onderscheidende kenmerken in Noord- en Zuid-China. In het noorden zijn de kleuren helder van toon en werd rood samen met andere warme kleuren aangebracht op kolommen, deuren en vensters. Onderdelen in de schaduw van de dakrand, zoals de lan'e ([[architraaf]]) en de [[dougong]], bevatten met name koude kleuren zoals blauw en groen. In het zuiden van China zijn de kleurtonen eleganter en subtieler. In de exterieurs overheersen zwart en donkerbruin, met uitzondering van de tempels. <ref>{{Aut|Giskin, H., & Walsh, B. S.}} (Eds.). (2001). [https://books.google.nl/books?id=GTv50UPAPvsC&pg=PA176 ''An introduction to Chinese culture through the family''], p. 176. SUNY Press.</ref> 

==== Terracottaleger ====
Ook het gehele [[Terracottaleger]] was beschilderd. De meeste van de beelden zijn gemaakt van grijs [[terracotta]], enkele van rood terracotta. Over het algemeen vormt bruine verf de basis, met daarop kleurlagen verschillend in aantal, laagdikte en samenstelling. De blootstelling aan lucht na opgraving zorgde voor uitdroging van de klei en loslating van de kleurlagen. Mede om deze reden werd besloten gedeelten van het leger niet op te graven, in afwachting van ontwikkeling van betere methoden. <ref>{{Aut|Agnew, N.}} (Ed.). (1997). [https://books.google.nl/books?id=3JNQAgAAQBAJ&pg=PA388 ''Conservation of ancient sites on the Silk Road: Proceedings of an international conference on the conservation of grotto sites''], pp. 388-394. Getty Publications.</ref> 

=== Indiase hindoeïstische architectuur ===
[[Bestand:01MaduraiMeenakshiTempleGopuramCloserView.jpg|miniatuur|Fragment van een [[gopura]] van de [[Minakshitempel]] in [[Madurai (stad)|Madurai]] (herbouwd in de 16e-17e eeuw op de plek van een eerder vernielde, eeuwenoude tempel)]]
In India genieten de [[hindoeïsme|hindoeïstische]] tempels bekendheid vanwege hun veelkleurigheid. De [[gopura]]'s en [[Vimana (architectuur)|vimana]]'s van de tempels in Zuid-India zijn voorzien van repetities van polychroom geschilderde gipsen beelden. Het pleisterwerk is kwetsbaar voor de invloeden van regen en zon, waardoor meeste sculpturen die uit bijvoorbeeld de tijd van het [[Vijayanagararijk]] stammen ofwel grotendeels zijn vergaan, ofwel volledig zijn gerenoveerd en opnieuw geverfd. <ref>{{Aut|Michell, G.}} (1995). [https://books.google.nl/books?id=W6bphUvvPf4C&pg=PA194 ''Architecture and Art of Southern India: Vijayanagara and the Successor States 1350-1750 (Vol. 6)''], p. 194. Cambridge University Press. Geraadpleegd van Google Books.</ref> 

=== Boeddhistische architectuur en beeldhouwkunst langs de zijderoute ===
Een van de belangrijkste [[boeddhisme|boeddhistische]] kunstwerken van India is het uit een klif gehouwen, goed bewaarde grottencomplex van [[Ajanta]] uit de 2e tot 5e eew n.Chr. Hierin bevinden zich meerdere tempels met polychroom beschilderde boeddhistische beelden en muurschilderingen. <ref>Dolan, [https://books.google.nl/books?id=Ds9DEAAAQBAJ&pg=PA124 p. 124]</ref> 

[[Bestand:Grotta_nr_275.jpg|miniatuur|left|Beeld van [[Maitreya]] in de [[Mogaogrotten]]]]
Het [[boeddhisme]] verspreidde zich vanuit [[India]] langs de zijderoute. Er verschenen diverse boeddhistische grottempels met polychrome schilderingen. Een voorbeeld vormde het grottencomplex van de in 2001 vernielde [[Boeddha's van Bamyan]] in het huidige [[Afghanistan]]. Ongeveer 50 van de grotten waren versierd met muurschilderingen en beelden met invloeden van de [[Gupta's]] en de [[Sassaniden]]. Hierin zijn diverse boeddhistische motieven gevonden met onder meer Greco-Romaanse, Sassanidische, [[India]]se en [[Oost-Turkestan|Oost-Turkestaanse]] kenmerken. <ref>Nagaoka, pp. 53-54</ref>  Opvallend is het goudkleurige uiterlijk gerealiseerd door de combinatie van een geel vernis met bladmetaal, dat overeenkomsten vertoont met Europees-middeleeuwse toepassing. <ref>Nagaoka, pp. 65-67</ref>  Ook de boeddha's zelf waren gekleurd. Een Perzische bron uit ca. 982 n.Chr. beschrijft de beelden als ''surkh but'' (rode [[Idool (religie)|idool]]) en ''khing but'' (witte/grijze idool). De beelden stonden in rijkgekleurde nissen <ref>Nagaoka, p. 228</ref>  en waren versierd met goud en edelstenen. <ref>{{Aut|Lowenstein, T.}} (2012). [https://books.google.nl/books?id=w5m5wyAvSq0C&pg=PA57 ''The Civilization of Ancient India and Southeast Asia''], p. 57. The Rosen Publishing Group, Inc.</ref> 

In [[China]] is de verspreiding zichtbaar in grote aantallen grottempels die steeds oostelijker werden opgericht, zoals in [[grotten van Bezeklik|Bezeklik]] ([[Turpan]]), [[grotten van Kizil|Kizil]] ([[Kuqa]]), [[Miran]] ([[Xinjiang]]) naar [[Dandan Oilik]] ([[Taklamakan]]). Op een kruising aan de oostelijke zijde van de zijderoute, in de regio van [[Dunhuang]], bevinden zich meerdere boeddhistische tempelgrotten zoals de [[Yulingrotten]] en de [[Mogaogrotten]]. De polychromie heeft in deze klifgrotten te lijden onder verschilfering, afbladdering en zout[[uitbloei]]. De grondstructuur is bovendien erg los; in de Magaogrotten werden de polychrome muurschilderingen aangebracht op panelen van hout voorzien van klei, omdat de grinderige structuur ongeschikt was voor beschildering. <ref>{{Aut|Johnston, W. M.}} (Ed.). (2013). [https://books.google.nl/books?id=WOZJAgAAQBAJ&pg=PT3713 Encyclopedia of monasticism], pp. 3713-3714. Routledge.</ref>  Deze grotten staan daarnaast bekend om de beelden van polychrome klei. De [[Grotten van Longmen]] staan bekend om de grote stenen beelden in helderkleurig geschilderde ruimtes. <ref>{{Aut|Phuoc, L. H.}} (2010). [https://books.google.nl/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA128 ''Buddhist architecture'']. Grafikol</ref> 

=== Koreaanse architectuur (dancheong) ===
[[Bestand:Seoul-Gyeongbokgung-02.jpg|miniatuur|De Koreaanse schildertechniek [[dancheong]] op het paleiscomplex [[Gyeongbokgung]] uit de [[Joseondynastie]].]]
Een eeuwenoude schildertechniek op Koreaanse gebouwen is [[dancheong]] (단청, '[[cinnaber]] en [[blauwgroen]]'). De techniek onderscheidt zich van die in omliggende Aziatische regio's door de verfijning en de helderheid van de kleuren. De techniek ontwikkelde zich onder invloed van het boeddhisme in het [[Koguryo|Koguryo-koninkrijk]] (37 v.Chr.-668 n.Chr.). Van het [[Silla (Korea)|Silla-koninkrijk]] (57 v.Chr.-935 n.Chr.) is bekend dat het ook op burgerlijke woningen werd toegepast. De oudste resterende dancheongs stammen uit de [[Goryeo]]dynastie (10e-14e eeuw). In de [[Joseondynastie]] (15e-20e eeuw) ontwikkelde de schildertechniek zich verder en kwam het tot volle wasdom. <ref>{{Aut|Herrera, L.}} (2022, May 30). [https://web.archive.org/web/20230219220751/https://haneulssem.com/2022/05/29/traditional-colors-of-korea/ ''Dancheong: Traditional colors of Korea''] (A. Salavarria, Ed.). Haneul Ssem - Corea Y Latinoamérica. Geraadpleegd op 19-02-2023, van haneulssem.com (Haneul Ssem)</ref> 

=== Koreaanse schilderkunst (chaesaekhwa) ===
Koreaanse schilderkunst is grofweg te verdelen in twee groepen: monochrome schilderingen (''sumukhwa'') en polychrome schilderingen (''chaesaekhwa''). De eerste chaesaekhwa's werden vervaardigd in het [[Goguryeo]]-koninkrijk in koninklijke tombes. De kunst ontwikkelde zich verder in de boeddhistische [[Goryeo]]-dynsatie waarin schilderijen met heldere primaire kleuren werden gemaakt. Chaesaekhwa's speelde een brede rol in de samenleving: ze werden toegepast onder het volk en aan het hof en stonden in het teken van het afweren van boze geesten tot het delen van morele lessen. Ze werden bijvoorbeeld toegepast op kamerschermen. <ref>{{Aut|Han-Sol, P.}} (2022, 13 juli). [https://m.koreatimes.co.kr/pages/article.asp?newsIdx=332615 ''MMCA spotlights underappreciated history of Korean polychrome paintings'']. The Korea Times.</ref> 

=== Japanse architectuur ===
[[Bestand:Kitano-Tenmangu-C3758.jpg|miniatuur|links|150px|Een ''kaerumata'' in de [[Kitano Tenmangū]]-schrijn in Kamigyō-ku, [[Kyoto (stad)|Kyoto]]]]
In de Japanse architectuur bleef het gebruik van kleuren veelal beperkt vanwege de esthetische opvattingen van het [[shintoïsme]], zoals eenvoud en statigheid. Met de adaptatie van Chinese architectuur en de komst van het ([[Zen]])[[boeddhisme]] in de 13e eeuw via Korea zijn wel heldere kleuren toegepast op tempels, maar nadien kwam de nadruk steeds meer te liggen op natuurlijke houtkleuren en eenvoud. <ref>{{Aut|Whitaker, D. P.}} (1974). [https://books.google.nl/books?id=LG2aoq1U_eoC&pg=PA207 ''Area handbook for Japan Vol. 550''](No. 30), p. 207. US Government Printing Office.</ref>  <ref>{{Aut|Hibi, S.}} (Ed.) (2000). [https://books.google.nl/books?id=1HkYtKPrjGEC&pg=PA7 ''The colors of Japan''], p. 7 (Voorwoord). Kodansha International.</ref>  Typisch Japans zijn wel de polychroom beschilderde ''kaerumata'': kikkerpootvormige, gebeeldhouwde [[Stutten (bouwkunde)|stutten]] die bijvoorbeeld werden gebruikt in [[Jinja (heiligdom)|shintoschrijnen]]. <ref>{{Aut|Bayerova, T.}}, Grieser-Stermschegg, M., Schreiner, M., & Trummer, M. (2015). [https://books.google.nl/books?id=gqulDAAAQBAJ&pg=PA84 ''Investigation and Conservation of East Asian Cabinets in Imperial Residences (1700-1900): Lacquerware & Porcelain. Conference 2013 Postprints (Vol. 11)'']. Böhlau Verlag Wien.</ref> 

=== Japans keramiek ===
In de 17e eeuw, tijdens de [[Edoperiode]], vond een belangrijke ontwikkeling plaats van Japans keramiek. De theecultuur deed de vraag naar porselein stijgen, en na de inval van [[Toyotomi Hideyoshi]] in [[Korea]] brachten Koreaanse pottenbakkers (als slaven) de kennis en vaardigheden mee. Zij zorgden onder meer voor het blauw-goud-rode [[Imari-porselein]]. <ref>{{Aut|Tsuda, N.}} (2009). [https://books.google.nl/books?id=3s5GCgAAQBAJ&pg=PA250 ''History of Japanese Art: From Prehistory to the Taisho Period''], p. 250. Tuttle Publishing.</ref>  De [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] startte in de jaren 1650, mede vanwege spanningen en boycots op de internationale handel met China, met de import van het Imari-porselein. <ref>

=== Japanse blokdrukkunst (nishik-e) ===
[[Bestand:Okumura Masanobu - Taking the Evening Cool by Ryōgoku Bridge.png|miniatuur|Blokdruk van [[Okumura Masanobu]] (1745); het in de Japanse blokdrukkunst geïntroduceerde kleurgebruik wordt ook als polychroom aangeduid.]]
In de late Edoperiode en de [[Meijiperiode]], van de 18e tot begin 20e eeuw, bloeide de decoratieve kunst in Japan. Een voorbeeld is de ontwikkeling van [[blokdruk]]kunst in zowel beeld als kleur, gekenmerkt door de [[nishik-e]] (錦絵, veelal in de [[Ukiyo-e]]-stijl): kleurrijke illustraties (Engels: ''polychrome woodblock printing''). Aangenomen wordt dat [[Suzuki Harunobu]] in 1764 de eerste polychrome drukwerken maakte, nadat rond 1740 al enkele werken in kleur waren gedrukt.<ref>{{Aut|Durant, W.}} (2014). [https://books.google.nl/books?id=CfGPAgAAQBAJ&pg=PT882 ''The Complete Story of Civilization: Our Oriental Heritage, Life of Greece, Caesar and Christ, Age of Faith, Renaissance, Age of Reason Begins, Age of Louis XIV, Age of Voltaire, Rousseau and Revolution, Age of Napoleon, Reformation''], p. 882. Simon and Schuster.</ref>  <ref>{{Aut|Hane, M.}} (2018). [https://books.google.nl/books?id=ERdWDwAAQBAJ&pg=PT159 ''Premodern Japan: A historical survey''], p. 159. Routledge.</ref>  Een belangrijke blokdrukkunstenaar was [[Katsushika Hokusai]] (1760-1849). <ref>{{Aut|Gosling, A.}} (2011). [https://books.google.nl/books?id=qclOb70JnpgC&pg=PA55 ''Asian Treasures: Gems of the Written Word''], p. 55. National Library Australia.</ref>  Voor elke kleur werd een apart blok gebruikt, wat op kon lopen tot twintig verschillende afdrukken voor een illustratie. <ref>{{aut|Department of Asian Art}}. (2003, oktober). [https://www.metmuseum.org/toah/hd/ukiy/hd_ukiy.htm “Woodblock Prints in the Ukiyo-e Style.”] In ''Heilbrunn Timeline of Art History''. New York: The Metropolitan Museum of Art, 2000–. Geraadpleegd op 15 februari 2023, van www.metmuseum.org</ref> 

== Europa ==
=== Griekse Neolithische en [[Aegeïsche kunst|Aegeïsche]] keramiek en fresco's ===
[[Bestand:Kamares ware, AMH, 144921.jpg|miniatuur|Kamares-aardewerk van de Minoïsche beschaving]]
Van de [[Minoïsche beschaving]] in het Griekenland van vóór het Oude Griekenland geniet met name de Midden-Minoïsche periode bekendheid vanwege het polychrome zogenoemde Kamares-aardewerk, dat van hoge kwaliteit en zeer decoratief was. Veelal bestond de decoratie uit de kleuren rood, blauw en wit, meestal aangebracht op een donkere ondergrond. <ref>{{Aut|Hall, H. R.}} (2015). [https://books.google.nl/books?id=W6BACwAAQBAJ&pg=PA41 ''The Ancient History of the Near East: From the Earliest Times to the Battle of Salamis''], pp. 41-42. Routledge.</ref>  De productie ervan vond plaats rond het eerste paleis van [[Phaistos]]. Ook buiten [[Kreta]] zijn kleine hoeveelheden Kamares-waren gevonden, met name in het [[Middenrijk (Egypte)|Middenrijk]] van Egypte in graven en stortplaatsen, gedateerd tussen de [[12e dynastie van Egypte|12e]] en [[13e dynastie van Egypte|13e dynastie]]. <ref>{{Aut|Wilkinson, T. A.}} (Ed.). (2007). [https://books.google.nl/books?id=RSSfdYbZihsC&pg=PT496 ''The Egyptian World''], paragraaf 'Middle Kingdom to Early New Kingdom Egypt and the Minoan palaces'. London: Routledge.</ref>  De historische handelsroute ''Via Maris'' verbond deze gebieden met elkaar.

Ook staan de culturen bekend om de polychrome fresco's, waarvan de [[stiersprong]]-fresco op Knossos een beroemd voorbeeld is. Vermoedelijk was er ook invloed op de [[Levant]], waarvandaan de [[Hyksos]] de Minoïsche frescostijl meenamen naar [[Avaris]] in Egypte; daar is de in de Minoïsche kunst veel toegepaste stiersprong ook teruggevonden. Ook in [[Tel Kabri]] in het noorden van Israël zijn restanten van polychrome fresco's in Aegeïsche stijl gevonden. <ref>{{Aut|Morris, S. P.}} (2014). '[https://books.google.nl/books?id=aYEeBQAAQBAJ&pg=PA169 The Legacy of Black Athena]', pp. 169-170. In M.R. Lefkowitz, & G.M. Rogers, ''Black athena revisited'' (pp. 167-176). UNC Press Books.</ref> 

<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:Clay_vase_with_polychrome_decoration,_Dimini,_Magnesia,_Late_or_Final_Neolithic_(5300-3300_BC).jpg|Vaas met polychrome beschildering uit [[Neolithicum|Neolithisch]] Griekenland ([[Dimini-cultuur]]) (5300-3300 v.Chr.)
Bestand:Pithos, Late Cycladic I-II, Phylakopi III, AM Milos, B 153, 152411.jpg|Late Cycladische cultuur
Bestand:Bull_leaping_minoan_fresco_archmus_Heraklion_(cropped).jpg|[[Stiersprong]]-fresco op Knossos
Bestand:DSC00104 - Edicola funebre greco-punica da Marsala - Foto G. Dall'Orto.jpg|Grieks-[[Carthago|Punische]] begrafenisschrijn met fresco's
</gallery>

=== Europese grotschilderingen ===
's Werelds bekendste en meest bezochte beschilderde grotten zijn waarschijnlijk de Franse [[Grotten van Lascaux]] in de [[Prehistorische locaties en beschilderde grotten in de Vézèrevallei|Vézèrevallei]]. In de grotten bevinden zich uitgebreide schilderingen bestaand uit rode, blauwe, bruine en gele pigmenten. <ref>Dolan, [https://books.google.nl/books?id=Ds9DEAAAQBAJ&pg=PA25 pp. 25-26]</ref>  Ook licht speelt een rol. De noordwestoriëntatie van de entree heeft tot gevolg dat er tijdens de zonsopgang een schemerig rood licht in de 'Grot der Stieren' valt, wat wordt gezien als een bewust onderdeel van de kunst. Ook in de Spaanse grot [[Altamira (grot)|Altamira]] zou in het schemergebied een schuin natuurlijk licht vallen op de polychrome schilderingen, wat de [[luminantie]] met de veranderingen van het daglicht doet veranderen.

=== Westerse cultuur ===
{{Zie hoofdartikel|Polychromie in de westerse cultuur}}
Polychromie had een belangrijke rol in de [[Griekse oudheid|Griekse]] en [[Romeinse oudheid]], maar omdat de kleuren veelal waren vergaan werd eeuwenlang gedacht dat de klassieke architectuur en beeldhouwkunst enkel draaiden om ruimtes en vormen en de puurheid van de materialen. Veel westerse kunststromingen grepen terug op deze (vermeende) klassieke idealen. Juist vanwege de herontdekking van de kleur in de 19e eeuw kwam de polychromie uit de [[klassieke oudheid]] groots onder de aandacht: er ontstond een polychromiedebat.

Ook in de christelijke middeleeuwen was kleur een belangrijk onderdeel van de kunst, die in navolgende kunststromingen ofwel vanuit het puurheidsideaal werd afgewezen, ofwel werd omarmd. Vooral in de neogotiek werd getracht de middeleeuwse polychromie te herstellen en vormde ze inspiratie voor kleurgebruik in nieuwe gebouwen.

== Noord-Amerika ==
=== Noord-Amerikaanse rotsschilderingen ===
[[Bestand:Indian Painted Rocks, Yakima, Washington.jpg|miniatuur|Rotstekening behorend tot de ''[[Yakima]] polychrome style'' (Noord-Amerika)]]
Ook in Noord-Amerika zijn polychrome rotstekeningen bekend, gemaakt door meerdere [[Indianen]]stammen. Voorbeelden hiervan zijn grote aantallen rood-witte tekeningen in het [[Columbia-plateau]] in het noordwesten van de Verenigde Staten die tot de ''[[Yakima]] polychrome style'' worden gerekend.<ref>{{Aut|Keyser, J. D.}} (2017). [https://books.google.nl/books?id=f3wzDAAAQBAJ&pg=PA82 ''Indian rock art of the Columbia Plateau''], p. 82. University of Washington Press.</ref>  In de ''Valley of the shields'' in [[Montana (staat)|Montana]] zijn polychrome rotsschilderingen gevonden met vijf verschillende kleuren. <ref>{{Aut|Keyser, J. D., & Klassen, M.}} (2001). [https://books.google.nl/books?id=E6kpDAAAQBAJ&pg=PA194 ''Plains Indian rock art''], p. 194. University of Washington Press.</ref>

=== Noord-Amerikaans keramiek ===
[[Bestand:Salado_pottery,_Tonto_NM.jpg|miniatuur|links|150px|''Tonto-polychromie'', aardewerk dat wordt geschaard onder ''Roosevelt Red Ware'' of ''Salado Polychrome'']]
Ook voor diverse typen archeologische vondsten van rood [[aardewerk]] wordt de term polychroom gebruikt. Een van de bekendste gedefinieerde types is het ''[[Salado (cultuur)|Salado]] polychrome'' of ''Roosevelt Red Ware'', waarin diverse ondersoorten worden onderscheiden. Het type is gebaseerd op een groot aantal vondsten gedateerd van 1360 tot 1450 [[Christelijke jaartelling|n.Chr.]] in het gebied tussen de [[Little Colorado]] en de [[Agua Fria (rivier in Arizona)|Agua Fria]] in [[Arizona (staat)|Arizona]], de [[Cliff]]-vallei in [[New Mexico]] en [[Paquimé]] (Casas Grandes) in [[Mexico (land)|Mexico]]. <ref>{{Aut|Gerald, R. E.}} (2019). [https://books.google.nl/books?id=WciODwAAQBAJ&pg=PA236 ''The Davis Ranch site: a Kayenta immigrant enclave in southeastern Arizona''], p. 236. University of Arizona Press.</ref>  Laatstgenoemde plaats geniet ook bekendheid vanwege anderkleurig polychroom aardewerk, het gelige ''Ramos-polychrome'' aardewerk van de [[Mogollon-cultuur]] die tussen 1150-1350 de bloeitijd kende.
{{Clearleft}}

=== Meso-Amerikaans keramiek ===
De wijze waarop polychromie in [[Meso-Amerika]] werd toegepast, overlapte sterk bij de verschillende culturen. Polychromie werd zowel aangebracht op aardewerk zoals vazen, als toegepast in de architectuur. Tijdens de Late klassieke periode (600–900 n.Chr.) ontstond een regionale polychrome keramiek-traditie als gevolg van actieve handel van de Maya's in de regio. Voorbeelden zijn de Mayaanse ''Copador-polychromie'' (vernoemd naar de stad [[Copán (Mayastad)|Copán]]) en de ''Ulua-polychromie'' (genoemd naar de rivier [[Ulúa]]) waarvan voorbeelden zijn gevonden in [[Honduras]]: rijk gedecoreerd aardewerk met zwarte, rode, oranje en witte pigmenten. <ref>{{aut|Jones, Kimberly L.}}, PhD, (2017). ''Ulua Polychrome bowl: three medallions with birds''. Uittreksel van Label text, Edith O'Donnell Institute of Art History (EODIAH). Geraadpleegd van https://collections.dma.org/artwork/4135343, Dallas Museum of Art</ref> 

=== Meso-Amerikaanse architectuur en beeldhouwkunst ===
[[Bestand:Murales Bonampak idrg.jpg|miniatuur|Muurschilderingen van de Maya-cultuur in [[Bonampak]] (580-800 n.Chr.)]]
[[Bestand:Tlaltecuhtli monolith.jpg|miniatuur|links|150px|Gebeeldhouwde [[monoliet]] van de Azteekse god [[Tlaltecuhtli]], in 2006 opgegraven in Mexico-Stad.]]
In de [[postklassieke periode]] (900-1519 n.Chr.) werd het kenmerkende kleurgebruik van de Azteken door toenemende interactie overgenomen door de omliggende beschavingen, zoals de [[Maya's (volk)|Maya's]] en de [[Mixteken]]. <ref>Hansen, p. 592</ref>  Pas in de 20e eeuw werd de uitgebreide toepassing van polychromie herontdekt. Zowel nieuwe vondsten als pigmentresten van schilderingen op reeds bekende werken droegen daaraan bij. Maar ook de vele [[Azteekse codices|codices]] geven een goed beeld van het kleurgebruik in de cultuur. <ref>{{Aut|Dupey García, Élodie}}. (2015, 11 oktober). [https://www.mexicolore.co.uk/aztecs/home/colour-and-culture-among-the-aztecs Colour and Culture Among the Aztecs (1)]. ''Mexicolore''. Geraadpleegd op 31 januari 2023 van www.mexicolore.co.uk</ref>  Een belangrijk kenmerk van de polychromie was dat niet alleen de kleuren zelf, maar des te meer het gebruikte materiaal of de totstandkoming van het pigment betekenis gaven. Zo werd voor de god [[Tlaloc]] voor de zwarte kleur zowel rubber als roet gebruikt. <ref>{{Aut|Dupey García, Élodie}}. (2015, 12 oktober). [https://www.mexicolore.co.uk/aztecs/home/colour-and-culture-among-the-aztecs-2 Colour and Culture Among the Aztecs (2)]. ''Mexicolore''. Geraadpleegd op 31 januari 2023 van www.mexicolore.co.uk</ref> 

In de architectuur zijn bij de noordelijke Maya's al sporen van verf te vinden op tal van constructies van de [[Formatieve periode#Meso-Amerika|formatieve]] tot de ''postklassieke periode'' (ca. 800 tot 1000 n.Chr.) variërend van volledig roodgeschilderde gebouwen tot gevarieerde gepolychromeerde motieven zoals menselijke figuren. <ref>{{Aut|Kowalski, J. K.}} (1985). '[https://books.google.nl/books?id=OGsoeY1s3h8C&pg=PA81 Painted architecture in the Northern Maya Area]', pp. 81-82. In E. Hill Boone, ''Painted Architecture and Polychrome Monumental Sculpture in Mesoamerica'' (pp. 51-90). Washington, DC: Dumbarton Oaks.</ref>  Er wordt onderscheid gemaakt tussen de ''vroege polychromie'' en later ontwikkelde ''volledige polychromie''. De vroege polychromie bevatte de kleuren rood, zwart en crème, aangevuld met tinten van roodmengsels zoals roze of oranje. Met de volledige polychromie werden naast nieuwe hoofdkleuren ook nieuwe secundaire kleuren toegevoegd, waaronder groen- en geeltinten. In [[Cerros]] in de oostelijk gelegen laaglanden is een plotselinge overgang tussen deze tijdperken vastgesteld, plaatsvindend gedurende het einde van de formatieve periode. <ref>{{Aut|Freidel, David A.}} (1985). '[https://books.google.nl/books?id=OGsoeY1s3h8C&pg=PA13 Painted Architecture and Sculpture in Ancient Oaxaca]'. In E. Hill Boone, ''Painted Architecture and Polychrome Monumental Sculpture in Mesoamerica'' (pp. 91-114). Washington, DC: Dumbarton Oaks.</ref>  Een aparte stijl muurschilderingen in de ''volledige polychromie''-stijl is toegepast in [[Bonampak]], [[Yaxchilán]], [[La Pasadita]] en [[Palenque (Mayastad)|Palenque]]. <ref>{{Aut|Schele, L.}} (1985). '[https://books.google.nl/books?id=OGsoeY1s3h8C&pg=PA32 Color on classic architecture and monumental sculpture of the southern Maya Lowlands.]', p. 32. In E. Hill Boone, ''Painted Architecture and Polychrome Monumental Sculpture in Mesoamerica'' (pp. 31-49). Washington, DC: Dumbarton Oaks.</ref> 

Van verschillende culturen zijn bovendien de gekleurde zogenaamde ''greca''<nowiki>'</nowiki>s bekend; dit waren [[Fries (kunst)|friezen]] met mozaïekwerk en geometrische decoratie. In de verschillende [[Meso-Amerikaanse literatuur|codices]] over de Mixteekse cultuur, waaronder de [[Codex Selden]] en de [[Codex Zouche-Nuttall]], zijn overwegend polychrome greca-panelen weergegeven, en in mindere mate (onderling verschillende) bichrome panelen. De oudste bekende vastlegging van dergelijke greca's en polychromie zijn gevonden op een urn die gedateerd is op 700 n.Chr. <ref>{{Aut|Paddock, J.}} (1985). '[https://books.google.nl/books?id=OGsoeY1s3h8C&pg=PA91 Polychrome Facades of the Lowland Maya Preclassic]'. In E. Hill Boone, ''Painted Architecture and Polychrome Monumental Sculpture in Mesoamerica'' (pp. 5-30). Washington, DC: Dumbarton Oaks.</ref> 

=== Nicoyaans keramiek ===
[[Bestand:Ceramica nicoyana 800-1350. Costa Rica.jpg|miniatuur|150px|Vaas met ''Papagayo-polychromie'' uit Costa Rica]]
In [[Nicaragua]] en [[Costa Rica]] is veel bichroom en polychroom aardewerk gevonden, ''Nicoya-polychromie'' genoemd, dat door archeoloog Albert Holden Norweb (op basis van een indeling van archeoloog [[Michael D. Coe]]) chronologisch is ingedeeld in de ''Gezoneerde Bichrome Periode'', ''Vroege Polychrome Periode'', ''Middelste Polychrome Periode'' en de ''Late Polychrome Periode''. Deze indeling is niet absoluut gedateerd, maar bepaald op overeenkomsten. De methodiek verschilt enigszins in de verschillende regio's, met name in de Late Polychrome Periode. <ref>{{Aut|Kroezen, A.H.}} (2011). [https://studenttheses.universiteitleiden.nl/access/item%3A2608499/view ''Polychrome ceramics from the northern Gran Nicoya area, Nicaragua'']. Thesis (BA): Leiden.</ref>  De grootste productie met eveneens de grootste diversiteit vond plaats tussen 800 en 1200, toen er een goede handel was met zowel Meso-Amerika als Zuid-Amerika. Met name de ''Papagayo-polychromie'' is bekend, waarin vormen van Meso-Amerikaans aardewerk uit de formatieve periode te herkenen zijn. <ref>{{Aut|Clados, C., & Halbmayer, E.}} (2020). '[https://books.google.nl/books?id=wJzJDwAAQBAJ&pg=PT146 Between Mesoamerica, the Central Andes, and Amazonia: area conceptions, chronologies, and history]', p. 146. In E. Halbmayer, ''Amerindian Socio-Cosmologies between the Andes, Amazonia and Mesoamerica'' (pp. 123-157). Routledge.</ref> 

== Oceanië ==
=== Melanesische beeldhouwkunst ===
[[Bestand:Malagan carvings.jpg|miniatuur|[[Malagan]]s: beschilderd complex houtsnijwerk uit [[Papoea-Nieuw-Guinea]], [[Melanesië|Melanesische]] eilandengroep]]
In de [[Stille Oceaan]] heeft de polychrome beeldhouwkunst binnen de [[Melanesië|Melanesische]] cultuur veruit de grootste rol; binnen bijvoorbeeld de [[Polynesië|Polynesische]] kunst wordt veel minder kleur toegepast. Over het algemeen zijn de Melanesische beelden waar kleur een belangrijk onderdeel van uitmaakt dramatischer en hebben ze een relatie met het bovennatuurlijke, zoals de [[malagan]]s. De toegepaste kleuren zijn rood, zwart, wit, geel en soms blauw. Naast de toepassing van kleur is het houtsnijwerk vaak complex bewerkt. <ref>{{Aut|Henderson, J. W.}} (1971). [https://books.google.nl/books?id=NuOIqt-UQowC&pg=PA171 ''Area handbook for Oceania (Vol. 550)''] No. 94, pp. 171-176. US Government Printing Office.</ref> 

=== Australische rotsschilderingen ===
Verder wordt in [[Oceanië]] de term polychromie in belangrijke mate gebruikt in de beschrijving van rotsschilderingen, die verspreid over [[Australië (land)|Australië]], maar ook in bijvoorbeeld het oostelijk [[Hoogland van Nieuw-Guinea]] gevonden zijn. <ref>{{aut|David, B., & McNiven, I. J.}} (Eds.). (2018). [https://books.google.nl/books?id=mlByDwAAQBAJ&pg=PA226 ''The Oxford handbook of the archaeology and anthropology of rock art''], p. 226. Oxford University Press.</ref>  Onderzoek naar drie grote rotsschilderingen in [[Nawarla Gabarnmung]] ([[Arnhemland]], Noord-Australië) gaf inzicht in geleidelijke verandering van de stijl van de schilderingen aldaar. Tussen 1430 en 1640 werden witte pigmenten populairder, waarna tussen 1640 en 1930 rood nog relatief zelden werd gebruikt. Naast monochrome en bichrome schilderingen met wit als basis, nam ook het aantal polychrome schilderingen met wit als basis toe. <ref>{{Aut|David, B., Taçon, P., Delannoy, J. J., & Geneste, J. M.}} (Eds.). (2017). [https://books.google.nl/books?id=5EFFDwAAQBAJ&pg=PA326 ''The archaeology of rock art in western Arnhem Land, Australia (Vol. 47)''], p. 326. ANU Press.</ref> 

<gallery widths="150" heights="150">
Gabarnmang Cave - 1.jpg|Twee grote [[Barramundi]] in de [[Nawarla Gabarnmung]]-grot in [[Arnhemland]], Noord-Australië
Petermann Ranges (AU), Uluru-Kata Tjuta National Park, Uluru, Kuniya Walk -- 2019 -- 3656.jpg|Schilderingen in het [[Nationaal park Uluṟu–Kata Tjuṯa]], Centraal-Australië
</gallery>

== Zuid-Amerika ==
=== Keramiek in de Amazone ===
[[Bestand:Pottery_from_Amazonia_state.jpg|miniatuur|Pot met polychrome decoratie, gevonden in het huidige Brazilië]]
In het [[Amazonegebied]] wordt de term polychromie in het bijzonder gebruikt bij archeologische vondsten passend in de zogenoemde ''Polychrome Traditie''. Deze duidt een groot aantal vindplaatsen van polychrome kunst aan in het stroomgebied van de [[Amazone (rivier)|Amazone]] vanaf het [[Andes]]gebergte tot het eiland [[Marajó (eiland)|Marajó]] bij de uitmonding in de [[Atlantische Oceaan]]. <ref>{{Aut|Neves, E. G.}} (2008). [https://books.google.nl/books?id=5t4I3hFPyfcC&pg=PA370 Ecology, ceramic chronology and distribution, long-term history, and political change in the Amazonian floodplain]. In H. Silverman, & W. Isbell, ''The Handbook of South American Archaeology'' (pp. 359-379). Springer, New York, NY.</ref>  De vondsten betreffen met name beschilderd keramiek en bevatten elementen van verschillende culturen, waaronder de [[Tupi (volk)|Tupi]].

De Polychrome Traditie is een voorbeeld van een hybride [[archeologische cultuur]] als resultaat van culturele interactie tussen lokale en immigrantengroepen. Een theorie is dat de cultuur in het zuidwesten begon, ten noorden van het [[Madeira (rivier)|Madeira]]bassin. De opgravingen in dat gebied zijn de oudst gedateerde vondsten in het Amazonegebied. In het lager gelegen gebied rond de rivieren [[Tapajós]], [[Nhamundá (rivier)|Nhamundá]] en [[Trombetas]] zijn geen polychrome vindplaatsen; de meeste van de opgravingen hier betreffen fijn gedecoreerd keramiek van de ''Incised-Punctated Tradition'', waarvan wordt aangenomen dat deze pas na de Polychrome Traditie opkwam.
{{Clearboth}}

=== Keramiek van de Andesbeschavingen ===
[[Bestand:Ande centrali, costa del sud, nasca, contenitore con teste astratte, 100 ac-650 dc ca.jpg|miniatuur|Polychroom aardewerk (100 v.Chr.-600 n.Chr.) van de [[Nazcacultuur]] ([[Peru]])]]
Veel van de [[Andesbeschavingen]] op het grondgebied van het huidige [[Peru]] maakten veelkleurig aardewerk. Van de kustzone tot de hoogvlakte worden diverse stijlen onderscheiden, aangeduid met de locaties of de culturen, zoals de ''Ayacucho-polychrome stijl'' rond de stad [[Ayacucho (stad)|Ayacucho]] en de ''Wari-polychrome stijl'' van de [[Wari]]-cultuur. <ref>{{Aut|Bennett, W. C.}} (1953). [https://books.google.nl/books?id=gSIYAQAAMAAJ&pg=PA112 ''Excavations at Wari, Ayacucho, Peru''] (No. 49-50). Yale University Press.</ref>  Ook de [[Nazcacultuur]] geniet bekendheid om haar polychrome waren. Van de [[Inca's]] is polychroom keramiek in grote aantallen aangetroffen in het binnenland en in de provinciale centra van [[Cuzco (stad)|Cuzco]] tot [[Quito]]. <ref>{{Aut|d'Altroy, T. N.}} (2014). [https://books.google.nl/books?id=8JmAAwAAQBAJ&pg=PA44 ''The Incas (Vol. 13)''], p. 244. John Wiley & Sons.</ref>  <ref>Góes Neves, pp. 45-47</ref> 

== Bronnen ==
{{Appendix||2=
'''Literatuur'''
* {{Aut|Bergmans, A.}} (1998). [https://books.google.nl/books?id=y3y9EF78QL8C ''Middeleeuwse muurschilderingen in de 19de eeuw: studie en inventaris van middeleeuwse muurschilderingen in Belgische kerken (Vol. 2)'']. Leuven University Press.
* {{Aut|Dolan, M.}} (2021). [https://books.google.nl/books?id=Ds9DEAAAQBAJ ''Decoding astronomy in art and architecture'']. Springer.
* {{Aut|Evers, H.}} (1905). [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMSFUBA02:000012467 ''De architectuur in hare hoofdtijdperken (Vol. 1)'']. JE Wolters. Geraadpleegd van Delpher
* {{Aut|Góes Neves, E.}} (2011). [https://books.google.nl/books?id=5R3jCwAAQBAJ&pg=PA45 Archaeological Cultures and Past Identities in the Pre-colonial Central Amazon]. In A. Hornborg & J. Hill, ''Ethnicity in ancient Amazonia: reconstructing past identities from archaeology, linguistics, and ethnohistory'' (pp. 31–56). University Press of Colorado. Geraadpleegd van Google Books
* {{Aut|Hansen, M. H.}} (Ed.). (2000). [https://books.google.nl/books?id=8qvY8pxVxcwC ''A comparative study of thirty city-state cultures: an investigation'']. Kgl. Danske Videnskabernes Selskab. Geraadpleegd van Google Books
* {{Aut|Marincola, M. D., & Kargère, L.}} (2020). [https://books.google.nl/books?id=YQHuDwAAQBAJ ''The conservation of medieval polychrome wood sculpture: history, theory, practice.''] Getty Publications. Geraadpleegd van Google Books
* {{Aut|Nagaoka, M.}} (Ed., Unesco). (2020). [https://books.google.nl/books?id=nlIOEAAAQBAJ&pg=PA228 ''The Future of the Bamiyan Buddha Statues: Heritage Reconstruction in Theory and Practice'']. Springer Nature. Geraadpleegd van Google Books
'''Referenties'''
{{References}}
}}

[[Categorie:Architectuur]][[Categorie:Beeldende kunst]][[Categorie:Kleur]][[Categorie:Keramiek]]