Brontekst bekijken van Plantagenet

{{Infobox adellijk huis
| naam              = Huis Plantagenet
| rangkroon         = 
| wapenschild       = Royal Arms of England (1340-1367).svg
| wapenbeschrijving = 
| wapenspreuk       = 
| hoofdtak          = 
| titels            = 
| stamvader         = [[Godfried V van Anjou]]
| laatste heerser   = 
| hoofd             = 
| verheffing        = 
| uitgestorven      = 
| afzetting         = 
| etniciteit        = 
| zijtak            = [[Huis Lancaster]] (1399-1471)<br>[[Huis York]] (1461-1485)
| koning            = 
| leden             = 
}}

Het '''Huis Plantagenet''' of '''Plantagenêt''' was een dynastie afkomstig uit het zuiden van het huidige Frankrijk, die vanaf [[1154]] door middel van oorlogsvoering en strategische huwelijken de heerschappij kreeg over de grondgebieden van het [[koninkrijk Engeland]] en daar tot [[1485]] regeerde. De familie veroverde ook [[Wales]] en [[Ierland (eiland)|Ierland]] en bestuurde daarnaast op regionaal niveau ook grote grondgebieden gelegen binnen het toenmalige koninkrijk Frankrijk: [[Normandië]], [[Aquitanië]], [[Maine (provincie)|Maine]], [[Anjou (provincie)|Anjou]], [[Touraine]], [[Gascogne]] en [[Saintonge]]. Het recht van bezit over deze gebieden ging verloren in de [[Honderdjarige Oorlog]] met de Franse koning; in [[1453]] was alleen [[Calais]] nog in handen van het geslacht.

De naam Plantagenet werd aanvankelijk door de koningen zelf niet gebruikt. De eerste die de naam voerde was [[Richard van York]], de vader van de koningen [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]] en [[Richard III van Engeland|Richard III]]. Vanaf ca. [[1448]] voerde hij deze geslachtsnaam. De naam is afgeleid van ''Planta genesta'', de [[Latijn]]se benaming voor [[brem (plant)|brem]]. Het was de bijnaam van [[Godfried V van Anjou]], de stamvader van het geslacht, die de gewoonte had een bremtakje op zijn helm te dragen.

== Geschiedenis van het bestuur ==
De Plantagenets stamden af van een Frans adellijk geslacht, het [[huis Anjou]], dat generaties lang regionaal heerser was van dat grondgebied. [[Godfried V van Anjou|Godfried V]], graaf van Anjou, was de stamvader van het geslacht. Het lukte zijn ouders een huwelijksovereenkomst voor hem te sluiten met [[Mathilde van Engeland|Mathilde]], oudste dochter en erfgename van koning [[Hendrik I van Engeland]]. Na Hendriks dood in [[1135]] ging de erfenis echter over op diens neef [[Stefanus van Engeland|Stefanus van Blois]], die tot koning van Engeland werd gekroond, een vertrouweling afkomstig uit Frankrijk, getrouwd met [[Adela van Engeland]], de dochter van [[Willem de Veroveraar]]. Hij stond in bijzondere gunst bij zijn oom. Dit leidde tot een burgeroorlog die de [[Anarchie (Engeland)|Anarchie]] wordt genoemd. Mathilde viel in [[1139]] Engeland binnen en versloeg Stefanus in [[1141]]. Stefanus werd door haar gedwongen om Hendrik, de zoon van Mathilde en Godfried, als zijn [[erfgenaam]] aan te wijzen. Zo kwam na Stefanus' dood in [[1154]], Hendrik op de troon van Engeland als [[Hendrik II van Engeland|Hendrik II]], de eerste koning van Engeland uit het huis Plantagenet. 

Hendrik II en zijn zonen [[Richard Leeuwenhart]] en [[Jan zonder Land]] concentreerden hun energie vooral op hun uitgebreide bezittingen in Frankrijk: Anjou, Maine, Touraine en Normandië. Later kwam daar ook het strategisch gunstig gelegen Aquitanië bij, door een strategisch huwelijk van Hendrik II met [[Eleonora van Aquitanië]]. Vanaf 1204 verloor Jan zonder Land al die bezittingen in de [[Frans-Engelse Oorlog]], waardoor de dynastie voornamelijk nog over Engelse grondgebieden heerste.

[[Bestand:Richard1TombFntrvd.jpg|thumb|330px|Graftombe van [[Richard I van Engeland|Richard I Leeuwenhart]] en zijn schoonzuster, de vrouw van Jan zonder Land ([[Isabella van Angoulême]]) in de [[abdij van Fontevraud]].]]
In de 15e eeuw viel het huis Plantagenet uiteen in twee zijlinies, het [[Huis York]] en het [[Huis Lancaster]], die elkaar de Engelse troon betwistten tijdens de [[Rozenoorlogen]]. Deze Rozenoorlogen eindigden in [[1485]] met het aantreden van de eerste vorst uit het [[Huis Tudor]], [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]. Hiermee kwam een einde aan de dynastie van de Plantagenets. Hendrik VII stamde echter van moederszijde af van [[Jan van Gent]], de vierde zoon van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]]; hij zette dus het geslacht van de Plantagenets indirect voort.

De Plantagenets werden door de Tudors als een bedreiging gevreesd. De laatste directe mannelijke afstammeling van de Plantagenets, [[Eduard Plantagenet]], werd daarom in [[1499]] geëxecuteerd door [[Hendrik VII van Engeland|Hendrik VII]]. Zijn zuster [[Margaretha Pole]] werd in [[1541]] door [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] ter dood gebracht. Hiermee stierf de lijn van de Plantagenets in de directe lijn uit.

== Koningen van Engeland ==
* [[1154]] – [[1189]]: [[Hendrik II van Engeland|Hendrik II]]
* [[1189]] – [[1199]]: [[Richard I van Engeland|Richard I Leeuwenhart]]
* [[1199]] – [[1216]]: [[Jan zonder Land]]
* [[1216]] – [[1272]]: [[Hendrik III van Engeland|Hendrik III]]
* [[1272]] – [[1307]]: [[Eduard I van Engeland|Eduard I]]
* [[1307]] – [[1327]]: [[Eduard II van Engeland|Eduard II]]
* [[1327]] – [[1377]]: [[Eduard III van Engeland|Eduard III]]
* [[1377]] – [[1399]]: [[Richard II van Engeland|Richard II]]

{| style="margin-left:20px; width:270px; border:1px solid gray; padding:10px" align="right"
|- 
| [[Bestand:Royal Arms of England (1340-1367).svg|130px]]
| [[Bestand:Royal Arms of England (1399-1603).svg|130px]]
|- 
| colspan="2" | Het wapen van de vorsten uit het huis Plantagenet van [[1340]]-[[1422]] (links) en vanaf 1422 (rechts).
|}

=== Zijlinie Lancaster (1399-1471) ===
* 1399 – [[1413]]: [[Hendrik IV van Engeland|Hendrik IV Bolingbroke]]
* 1413 – [[1422]]: [[Hendrik V van Engeland|Hendrik V]]
* 1422 – [[1471]]: [[Hendrik VI van Engeland|Hendrik VI]]

=== Zijlinie York (1461-1485) ===
* 1461 – [[1483]]: [[Eduard IV van Engeland|Eduard IV]]
* 1483: [[Eduard V van Engeland|Eduard V]]
* 1483 – [[1485]]: [[Richard III van Engeland|Richard III]]

== Literatuur ==
{{Citeer boek |achternaam=Jones |voornaam=Dan |medeauteurs= |titel=Vorsten van Albion. Het huis Plantagenet, vormgevers van Engeland |url= |hoofdstuk= |uitgever=Omniboek |plaats= |datum=2020 |pagina= |isbn=9789401917025 |taal=NL }}

== Zie ook ==
* [[Lijst van Britse koningen]]
{{Authority control}}
[[Categorie:Huis Plantagenêt| ]]