Brontekst bekijken van Persoonsbewijs

[[Bestand:Persoonsbewijs M Wilbers.jpg|thumb|270px|Buitenzijde van een persoonsbewijs.]]
[[Bestand:Persoonsbewijs.jpg|thumb|270px|Binnenzijde van een persoonsbewijs]]
[[Bestand:Nederland laat zich fotograferen voor het identiteitsbewijs-29787.webm|thumb|Polygoonjournaal september 1940: Nederland laat zich fotograferen voor het persoonsbewijs]]
{{luister2|Persoonsbewijzen nederlandsche omroep, 1941.mp3|Invoering persoonsbewijs|Radio-interview op de [[Nederlandsche Omroep]] in 1941 over de introductie van het persoonsbewijs}}
Het '''persoonsbewijs''' (PB) was een [[identiteitskaart]] (ID) die op aandringen van de Duitse bezetter in de [[Tweede Wereldoorlog]] werd ingevoerd door de Nederlandse secretarissen-generaal. In april [[1941]] werden alle Nederlanders van vijftien jaar en ouder verplicht tot het bezit van een persoonsbewijs.

== Achtergrond ==
Het persoonsbewijs was ontwikkeld door de Nederlandse ambtenaar [[Jacobus Lambertus Lentz]]. In samenwerking met de Duitse bezetter wist Lentz een document te ontwikkelen dat het beste persoonsbewijs van Europa genoemd kon worden. Verzetsgroepen als de [[persoonsbewijzencentrale]] (PBC) hebben veel vervalste persoonsbewijzen vervaardigd, dit was echter een erg lastige opgave. Dit had mede te maken met de inktsoort die voor het persoonsbewijs werd gebruikt: onder een [[kwartslamp]] werd de inkt onzichtbaar. Ook reageerde het karton van het persoonsbewijs met [[aceton]], waardoor veranderingen in de geschreven tekst direct opvielen. Verder was het niet mogelijk om de pasfoto in het persoonsbewijs te verwijderen. Hierdoor werd een doorzichtige zegel aan de achterkant verbroken, waarop een vingerafdruk stond. De lijm van de zegel was buitengewoon moeilijk te verbreken, zonder dat de zegel ook verbrak. De vingerafdruk op de achterkant van de pasfoto moest weer overeenkomen met de vingerafdruk aan de linkerkant. Vervalsingen met een pasfoto waren daarom vrijwel uitgesloten.

== Schaduwarchief ==
{{Zie hoofdartikel|Bombardement op het Centraal Bevolkingsregister in Den Haag}}
Om het kopiëren moeilijker te maken werd een schaduwarchief van de persoonsbewijzen bijgehouden, zodat vervalste nummers zouden opvallen (deze nummers staan geheel bovenaan het persoonsbewijs). Wilde men een perfecte vervalsing maken, dan moesten de corresponderende nummers in het persoonsbewijs overeenkomen met de nummers in een archief dat in Koninklijke Kunstzaal Kleykamp (Huize Kleykamp) in Den Haag werd bewaard. Dit archief werd door de Duitsers vaak geraadpleegd. Op verzoek van het Nederlandse verzet werd dit archief op 11 april 1944 om 15:00 uur gebombardeerd door de geallieerden. Het ambtelijk personeel was nog aan het werk toen het bombardement begon. Er vielen 59 doden, waaronder ook een aantal Nederlanders die aan het verzet hand-en-spandiensten verleenden.

== Invloed ==
Het persoonsbewijs verschafte de Duitse bezetter een krachtig administratief middel voor zijn onderdrukkingspolitiek. [[Loe de Jong]] typeert het persoonsbewijs als "een onmisbaar hulpmiddel voor het vervolgingsbeleid van de Duitse bezetter". <ref>Loe de Jong, ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Deel 5. Maart '41 - juli '42. Eerste helft.'' (Den Haag: Rijksinstituut voor oorlogsdocumentatie, 1974, 456-8.</ref>  Vooral bij de Jodenvervolging en bij de tewerkstelling in Duitsland bleek iedere keer weer de onschatbare betekenis van het persoonsbewijs. Voor de [[Schutzstaffel|SS]] vormde het persoonsbewijs een bijna perfect administratief instrument ter arrestatie van verzetsmensen. Het systeem van persoonsbewijzen heeft duizenden mensen het leven gekost omdat het opsporing en arrestatie aanzienlijk vereenvoudigde.

== Kenmerken ==
[[Bestand:Leo Philips 3 ID 19-10-1941.jpg|thumb|Buitenzijde van een persoonsbewijs met vermelding van een 'J']]
Het bewijs had op de voorkant een pasfoto. Andere gegevens die het bevatte waren:

* de [[vingerafdruk]] van de betrokkene
* de woonplaats van de betrokkene
* de geboortedatum en het geslacht.
Datum van afgifte en nummer van het persoonsbewijs werden aangetekend in de gemeentelijke administratie, op de [[persoonskaart]] van die persoon. Op deze manier werd een vrijwel sluitende maatschappelijke herkenning gerealiseerd. Indien de SS iemand zocht dan was een vrijwel complete opgave beschikbaar. Dat maakte het persoonsbewijs, tezamen met het bijna niet te vervalsen karakter, tot een machtig hulpmiddel.

Voor Joden was het persoonsbewijs ook nog aan de voor- en achterzijde bedrukt met een grote zwarte J. Medio 1941 had SS-Obergruppenführer en politiechef [[Hanns Albin Rauter|Hanns Rauter]] verordonneerd dat deze J op het persoonsbewijs van de Joden moest worden aangebracht. Bij de [[deportatie]]s van Joden naar Polen was dit een belangrijk hulpmiddel om Joden te identificeren. In enkele uitzonderingsgevallen stond er ook nog een [[Sperr-stempel]] op het persoonsbewijs naast de J. Dit Sperr-stempel bood aan enkele Joden een (veelal een tijdelijke) vrijstelling van deportatie naar [[concentratiekamp|concentratie- en vernietigingskampen]].

== Ausweis ==
Het persoonsbewijs is niet te verwarren met een [[ausweis]]. Een ausweis was een papieren document dat aangaf dat men vergunning had om op een bepaalde plaats of gedurende een bepaalde tijd aanwezig te zijn of dat er sprake was van een vrijstelling (zoals [[Arbeitseinsatz]] of dienst aan het front). In zo’n geval spreekt men dan van een sonder-ausweis. Moest men bijvoorbeeld werken gedurende de [[spertijd]], dan had men een ausweis nodig. Een ausweis is dus niet hetzelfde als een persoonsbewijs, hoewel beide documenten vaak met hetzelfde woord worden aangeduid. Een persoonsbewijs had echter voor landarbeiders wel het karakter van een (sonder-)ausweis omdat de beroepsvermelding vrijstelling verleende voor onder meer de Arbeitseinsatz.

== Huidige identificatieplicht in Nederland ==
Een verschil tussen een [[paspoort]] en een persoonsbewijs is dat een paspoort een [[reisdocument]] betreft, waarvan overlegging vereist kan zijn bij het verlaten en binnengaan van een land. Inmiddels is er wederom [[identificatieplicht in Nederland]].

== Externe link ==
* [http://www.engelfriet.net/Alie/persoonsbewijsachter.jpg Voorbeeld buitenzijde persoonsbewijs]
{{Appendix|2=
* Tekst Ausweis met toestemming van P.G.Verhoeven van de website de [http://www.xs4all.nl/~pgv123/ Hongerwinter '44-'45.]
* Foto's persoonsbewijs [http://www.engelfriet.net/Alie/noudit.htm Pieter Engelfriet]: website van de familie Engelfriet.
{{References}}
}}

[[Categorie:Identificatiedocument|Persoonsbewijs]][[Categorie:Tweede Wereldoorlog in Nederland]]