Brontekst bekijken van Patriarch

De term '''patriarch''' ([[Grieks]]: πατήρ, ''pater'', "vader"; [[Latijn]]: pater, "vader" en ἄρχων ''archon'', "leider" of "heerser") wordt zowel in het [[jodendom]] als het [[christendom]] gebruikt ter aanduiding van een geestelijke leider of een geestelijke vader. In het [[oosters christendom]], maar ook in de Latijnse Kerk, worden bepaalde kerkleiders "patriarch" genoemd.

De term patriarch gebruikt men ook voor een oude wijze man. De vrouwelijke tegenhanger kan dan een [[matriarch]] zijn.

== Patriarchen in het Oude Testament ==
In het jodendom is een patriarch een [[aartsvader]]. [[Abraham (hoofdbetekenis)|Abraham]], [[Isaak (aartsvader)|Isaak]] en [[Jakob (aartsvader)|Jakob]] zijn de aartsvaders.

== Patriarchen in het christendom ==
In het [[Canoniek recht|kerkelijk recht]] van het [[christendom]] is een patriarch een (aarts)[[bisschop]] met volmachten over een groot kerkelijk gebied, het [[Patriarchaat (kerk)|patriarchaat]].

De bisschoppen van [[Grieks-orthodox patriarchaat van Alexandrië|Alexandrië]] (Egypte), [[Patriarchaat Antiochië (pre-Chalcedon)|Antiochië]] (Syrië) en [[Bisdom Rome|Rome]] (het Westen) werden vanouds als patriarchen erkend. Dit hing samen met de [[Apostel (hoofdbetekenis)|apostolische]] oorsprong van hun bisschopszetels.

Later kregen de bisdommen van [[Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel|Constantinopel]] (in [[381]]), als toenmalig machtscentrum van het [[Byzantijnse Rijk|Oost-Romeinse Rijk]], en van [[Grieks-orthodox patriarchaat van Jeruzalem|Jeruzalem]] (in [[451]]), als de stad waar Christus gekruisigd, gestorven en herrezen was, eveneens de benaming van patriarchaat.

In de [[Oosters christendom|oosterse kerken]] wordt de titel van patriarch gebruikt voor diegene die aan het hoofd van een [[Patriarchaat (kerk)|patriarchaat]] staat.

Het [[oecumenisch patriarchaat van Constantinopel]] bezit sinds het [[Oosters Schisma|Groot Schisma]] van [[1054]] een bijzonder statuut. Na de verovering van Constantinopel door de [[Turken]] in [[1453]] brokkelden het gezag én het jurisdictiegebied van de patriarch van Constantinopel steeds meer af, al is hij tot op heden de "primus inter pares" (de eerste tussen gelijken) binnen de orthodoxie. Zie ook: [[Lijst van patriarchen van Constantinopel]]

In de [[Rooms-Katholieke Kerk]] is de titel in gebruik als eretitel voor de [[aartsbisschop]]pen van [[Venetië (stad)|Venetië]], [[Lissabon]] en [[Patriarchaat Oost-Indië|Goa]]. De patriarchen van Lissabon droegen en gebruikten in hun wapenschild tot voor kort een [[tiara]].

De [[oosters-katholieke kerken]] of geünieerde Kerken hebben hun patriarchaatstitel na de unie met Rome behouden. Daarom staan patriarchen aan het hoofd van de [[Koptisch-Katholieke Kerk]], de [[Melkitische Grieks-Katholieke Kerk]], de [[Syrisch-Katholieke Kerk]], de [[Maronitische Kerk]], de [[Chaldeeuws-Katholieke Kerk]] en de [[Armeens-Katholieke Kerk]].

Oosterse Patriarchen gebruiken in de liturgie een bijzondere [[Patriarchale staf]]. Deze staf zien we ook terug in de [[Kerkelijke heraldiek|heraldische wapens]] van de patriarchen.

=== Patriarchen van de [[Nestorianisme|Nestoriaanse kerken]] ===
{| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Kerk || Patriarch || Rang
|-
| Babylon || {{IQ}} || [[Assyrische Kerk van het Oosten]] || [[Mar Awa III]] || [[katholikos]]-patriarch
|-
| [[Bagdad (hoofdbetekenis)|Bagdad]] || {{IQ}} || [[Oude Kerk van het Oosten]] || [[Mar Gewargis III Younan]] || katholikos-patriarch
|}

=== Patriarchen van de [[oriëntaals-orthodoxe kerken]] ===
{| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Kerk || Patriarch || Rang
|-
| [[Alexandrië]] || {{EG}} || [[Koptisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Paus Theodorus II van Alexandrië|Theodorus II]] || [[paus (hoofdbetekenis)|paus]]-patriarch
|-
|rowspan="2"| [[Antiochië (hoofdbetekenis)|Antiochië]] || {{SY}} || [[Syrisch-Orthodoxe Kerk van Antiochië|Syrisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Ignatius Aphrem II Karim]] || patriarch
|-
| | {{IN}} || [[Malankara Jacobitisch-Syrisch-Christelijke Kerk]] || Baselios Thomas I || katholikos
|-
| [[Armenië]]<br />([[Edzjmiatsin]]) || {{AM}} || [[Armeens-Apostolische Kerk]] || [[Karekin II]] || katholikos-patriarch
|-
| [[Armenië]]<br />([[Antelias]]) || {{LB}} || [[Armeens-Apostolische Kerk]] || Aram I || katholikos-patriarch
|-
| [[Armenië]]<br />([[Constantinopel]]) || {{TR}} || [[Armeens-Apostolische Kerk]] || Sahag II Mashalian || patriarch
|-
| [[Armenië]]<br />([[Jeruzalem (hoofdbetekenis)|Jeruzalem]]) || {{IL}}/<br>{{PS}}|| [[Armeens-Apostolische Kerk]] || [[Nourhan Manougian]] || patriarch
|-
| [[Eritrea]] || {{ER}} || [[Eritrees-Orthodoxe Tewahedo Kerk|Eritrees-Orthodoxe Kerk]] || ''vacant''  ||  patriarch
|-
| [[Ethiopië]] || {{ET}} || [[Ethiopisch-Orthodoxe Tewahedo Kerk|Ethiopisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Aboena Mathias]] || katholikos-patriarch
|-
| [[India]] || {{IN}} || [[Malankaarse Syrisch-Orthodoxe Kerk]]<br />(Indiaas-Orthodoxe Kerk) || Baselios Mar [[Thoma Mathews III]] || katholikos
|}

=== Patriarchen van de [[oosters-orthodoxe kerken]] ===
{| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Kerk || Patriarch || Rang
|-
| Alexandrië || {{EG}} || [[Grieks-orthodox patriarchaat van Alexandrië|Grieks-orthodox patriarchaat]] || [[Theodorus II van Alexandrië|Theodorus II]] || paus-patriarch
|-
| Antiochië || {{SY}} || [[Grieks-orthodox patriarchaat van Antiochië|Grieks-orthodox patriarchaat]] || [[Johannes X van Antiochië|Johannes X]] || patriarch
|-
| Bulgarije || {{BG}} || [[Bulgaars-Orthodoxe Kerk]] || ''vacant'' || patriarch
|-
| Constantinopel || {{TR}} || [[Oecumenisch patriarchaat van Constantinopel|Oecumenisch patriarchaat]] || [[Bartholomeus I van Constantinopel|Bartholomeus I]] || oecumenisch patriarch
|-
| Georgië || {{GE}} || [[Georgisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Ilia II]] || katholikos-patriarch
|-
| Jeruzalem || {{IL}}/<br>{{PS}} || [[Grieks-orthodox patriarchaat van Jeruzalem|Grieks-orthodox patriarchaat]] || [[Theofilus III van Jeruzalem|Theofilus III]] || patriarch
|-
| Moskou || {{RU}} || [[Russisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Kirill van Moskou|Kirill]] || patriarch
|-
| Roemenië || {{RO}} || [[Roemeens-Orthodoxe Kerk]] || [[Daniel Ciobotea|Daniel]] || patriarch
|-
| Servië || {{RS}} || [[Servisch-Orthodoxe Kerk]] || [[Porfirije van Servië|Porfirije]] || patriarch
|}

=== Patriarchen van de [[Rooms-Katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] ===
==== Patriarchen van de [[oosters-katholieke kerken]] ====
{| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Kerk || Patriarch || Rang
|-
| Alexandrië || {{EG}} || [[Koptisch-Katholieke Kerk]] || [[Ibrahim Isaac Sidrak]] || patriarch
|-
| Antiochië || {{LB}} || [[Maronitische Kerk]] || [[Béchara Boutros Raï]]|| patriarch/kardinaal
|-
| Antiochië || {{SY}} || [[Melkitische Grieks-Katholieke Kerk]] || [[Youssef I Absi]]<br />[[Gregorios III Laham]] || patriarch<br />''patriarch-emeritus''
|-
| Antiochië || {{LB}} || [[Syrisch-Katholieke Kerk]] || [[Ignace Joseph III Younan]] || patriarch
|-  
| Bagdad<ref name="babylon">Tot 19 februari 2022 luidde de naam ''patriarchaat van Babylon van de Chaldeeërs''.</ref> || {{IQ}} || [[Chaldeeuws-Katholieke Kerk]] || [[Louis Raphaël I Sako]] || patriarch/kardinaal
|-
| Cilicië || {{AM}} || [[Armeens-Katholieke Kerk]] || [[Raphaël Bedros XXI Minassian]] || katholikos-patriarch
|}

===== [[Grootaartsbisschop]]pen van de [[oosters-katholieke kerken]] =====
{| class="wikitable"
! Grootaartsbisdom || Land || Kerk || Grootaartsbisschop || Rang
|-
| [[Kiev]] || {{UA}} || [[Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk]] || [[Svjatoslav Sjevtsjoek]] || grootaartsbisschop
|-
| [[Făgăraș]] en [[Alba Iulia]] || {{RO}} || [[Roemeense Grieks-Katholieke Kerk]] || [[Lucian Mureșan|Lucian Mureşan]] || grootaartsbisschop/kardinaal
|-
| [[Ernakulam (stadsdeel)|Ernakulam-Angamaly]] || {{IN}} || [[Syro-Malabar-Katholieke Kerk]] || [[Raphael Thattil]]<br/>[[George Alencherry]] || grootaartsbisschop<br/>''grootaartsbisschop-emeritus''/kardinaal
|-
| [[Trivandrum (stad)|Trivandrum]] || {{IN}} || [[Syro-Malankara-Katholieke Kerk]] || [[Baselios Cleemis]] || grootaartsbisschop-katholikos/kardinaal
|}

Merk op dat patriarchen en grootaartsbisschoppen van de oosters-katholieke kerken -&nbsp;die met de [[Rooms-Katholieke Kerk]] geünieerd zijn&nbsp;- tot [[kardinaal (geestelijke)|kardinaal]] van deze kerk verheven kunnen worden. Patriarchen krijgen dan de rang van [[kardinaal-bisschop]] zonder toekenning van een [[suburbicair bisdom]]; grootaartsbisschoppen worden gewoonlijk [[kardinaal-priester]].

==== Patriarchen van de [[Latijnse Kerk]] ====
{| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Patriarch || Rang
|-
| [[Latijns patriarchaat van Jeruzalem]] || {{IL}}/<br>{{PS}} || [[Pierbattista Pizzaballa]]<br/>[[Fouad Twal]]<br/>[[Michel Sabbah]] || patriarch/kardinaal<br/>''patriarch-emeritus''<br/>''patriarch-emeritus''
|-
| [[Patriarchaat Lissabon|Lissabon]] || {{PT}} || [[Rui Manuel Sousa Valério]]<br/>[[Manuel Macário do Nascimento Clemente]] || patriarch<br/>''patriarch-emeritus''
|-
| [[Patriarchaat Venetië|Venetië]] || {{IT}} || [[Francesco Moraglia]]<br/>[[Angelo Scola]] || patriarch<br/>''patriarch-emeritus''
|}

===== ''Titulaire patriarchaten'' =====
 {| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Opmerkingen
|-
| [[Patriarchaat Oost-Indië|Oost-Indië]] || {{IN}} || titulair patriarchaat sinds 1886; huidige titelhouder is [[Filipe Neri António Sebastião do Rosário Ferrão]]
|-
| [[Patriarchaat West-Indië|West-Indië]] || {{ES}} || titulair patriarchaat sinds 1524; vacant sinds 1963
|}

===== ''Voormalige patriarchaten'' =====
 {| class="wikitable"
! Patriarchaat || Land || Opmerkingen
|-
| Latijns patriarchaat van Alexandrië || {{EG}} || ingesteld in 451; titulair patriarchaat sinds 1219; vacant sinds 1954; opgeheven in 1964
|-
| [[Latijns patriarchaat van Antiochië]] || {{SY}} || ingesteld in 325; titulair patriarchaat sinds 1098; vacant sinds 1953; opgeheven in 1964
|-
| [[Patriarchaat Aquileja|Aquileia]] || {{IT}} || ingesteld in 560; opgeheven in 1751
|-
| Latijns patriarchaat van Constantinopel || {{TR}} || ingesteld in 1205; titulair patriarchaat sinds 1286; vacant sinds 1948;  opgeheven in 1964
|-
| [[Patriarchaat Grado|Grado]] || {{IT}} || ingesteld in 570; in 1451 omgezet in [[patriarchaat Venetië]]
|-
| [[Bisdom Rome|Patriarchaat van het Westen]] || {{IT}} || opgeheven in 2006
|}

== Afbeeldingen ==
<gallery>
Bestand:Patriarchal cross.svg|[[Patriarchaal kruis|Patriarchaal processiekruis]] met twee armen waarvan de onderste langer dan de bovenste is
Bestand:Template-Patriarch (Latin Rite) Interwoven with gold.svg|Wapen van een patriarch van de [[Rooms-Katholieke Kerk]] die géén [[kardinaal (geestelijke)|kardinaal]] is
Bestand:Wapen van een Patriarch in de Armeense kerk.jpg|Wapen van een [[Armeens-Katholieke Kerk|Armeens]] patriarch met doctorstitel
Bestand:Patriarchale staf van een Armeens patriarch.jpg|Patriarchale staf
</gallery>

==Zie ook== 
* [[Patriarchaat (sociologie)]]

{{Appendix||2=
== Bronnen ==
* {{en}} [http://www.kobayat.org/data/maronites/patriarch.htm Patriarch and Patriarchate] (geschiedenis van de patriarchaten)
* {{en}} [http://www.gcatholic.org/hierarchy/patriarchs.htm gcatholic.org] (patriarchen van de Rooms-Katholieke Kerk en de oosters-katholieke kerken)
* {{en}} [http://www.catholic-hierarchy.org/ Catholic Hierarchy]
== Noten ==
{{References}}
}}
{{Navigatie orthodoxe kerken}}
{{wikt}}

[[Categorie:Patriarch| 1]]
[[Categorie:Christelijke titulatuur]]