Brontekst bekijken van Palmzondag

{{Infobox feestdag
| naam = 
| afbeelding = Palmzondag.jpg
| onderschrift = De intocht van Jezus in Jeruzalem, Russische [[icoon (religieuze kunst)|icoon]].
| andere_namen = Palmpasen
| gevierd_door = 
| gevierd_in = 
| type = Christelijk
| aanleiding =  herdenken van de blijde intocht van Jezus in Jeruzalem
| datum = zondag voor Pasen <br/>{{Paasdatum|{{#expr:{{#time:Y}}-1}}|Palmpasen|j F Y}}<br />'''{{Paasdatum|{{#time:Y}}|Palmpasen|j F Y}}'''<br />{{Paasdatum|{{#expr:{{#time:Y}}+1}}|Palmpasen|j F Y}}
| ingesteld = 
| afgeschaft = 
| verwant = [[Pasen]]
}}
'''Palmzondag''' ([[Latijn]]: ''Dominica in Palmis''), ook wel '''Palmpasen''' genoemd, is de laatste [[zondag]] van de [[vastentijd|vastenperiode]] (de zondag vóór [[Pasen]]), vanouds de tweede zondag van de [[Passietijd]], maar vooral belangrijk als eerste dag van de [[Goede Week]]. Op Palmzondag wordt door christenen de blijde intocht van [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus Christus]] in [[Jeruzalem]] gevierd.<ref>[https://www.kerknet.be/kerknet-redactie/artikel/palmzondag-waarom-jezus-van-hero-zero-ging KerkNet.be]–Palmzondag: waarom Jezus van hero to zero ging</ref>

Sinds de hervorming van de liturgiekalender in 1970 wordt Palmzondag ook ''palmzondag van de passietijd des Heren'' genoemd, voorheen was dit de ''Tweede zondag in de Passietijd ofwel Palmzondag'' (''Dominica II Passionis seu in Palmis''). De ''Eerste Passiezondag'' (''Dominica I Passionis'') wordt in de [[Tridentijnse liturgie|klassieke Romeinse ritus]] gevierd op de tweede zondag voor Pasen, één zondag voor Palmzondag.

==Evangeliën ==
{{hoofdartikel|Intocht van Jezus in Jeruzalem}}
De gebeurtenis staat beschreven in de vier canonieke evangeliën: Mattheüs 21:1-11, Markus 11:1-11, Lukas 19:28-44, en Johannes 12:12-19.

In het [[Evangelie volgens Johannes]] (Joh 12:1) staat geschreven dat Jezus zes dagen voor het joodse feest [[Pesach]], dat begint op de avond van de 15e dag van de maand [[nisan]], zich in [[Bethanië]] en in [[Bethfagé]] bevond. Die avond at hij met Lazarus en zijn zussen Maria en Martha. Twee van de discipelen werden erop uitgestuurd, naar "een tegenovergelegen dorpje", om een veulen op te halen "waar nog niemand op gereden heeft". Het veulen zou naast een ezelin staan; indien gevraagd moesten ze zeggen "dat de Heere het veulen nodig heeft en dat Hij het ook weer terug zou brengen". 's Ochtends vroeg, legden de discipelen hun mantels op de rug van het dier, waarna Jezus erop ging zitten en naar Jeruzalem reed. Langs de weg stonden mensen die riepen: "[[Hosanna]], gezegend is Hij die komt in de Naam des Heren! Gezegend zij het Koninkrijk van onze vader David, hetwelk komt in de Naam des Heren! Hosanna in de hoogste hemelen! (Markus 11:9-10, Boek der [[Psalmen]] 118:26)" Ook spreidden ze hun mantels uit op de weg en haalden ze jonge takken van de bomen om die ook op de weg te leggen.

Na Jeruzalem binnengereden te zijn, ging Jezus naar de tempel. Daar was het een drukte van belang; er werd gehandeld en geld gewisseld. [[Tempelreiniging|Jezus joeg alle handelaars de tempel uit]], hun tafels gooide Hij om. Na deze schoonmaak kwamen er allerlei zieken naar Hem toe die Hij genas. 's Avonds ging Jezus weer terug naar [[Bethanië]].

== Katholieke traditie ==
In de [[Rooms-katholieke Kerk|Katholieke Kerk]] wordt Palmpasen vanouds gevierd met de zegening van [[Palmenfamilie|palmtakken]] aan het begin van de H. Mis. In noordelijker streken worden deze vanwege het klimaat bijna altijd vervangen door [[buxus]]takjes, in [[Centraal-Europa|Midden-Europa]] door takjes met [[wilg]]en[[katje]]s. In Nederland wordt dit ook wel vervangen door takjes van een coniferenhaag.  Bij het begin van de misviering zegent de [[priester]] de palmtakken met [[wijwater]]. Hij gebruikt hiervoor de [[wijwaterkwast]]. Na de zegening volgt dan een processie met traditionele gezangen die herinneren aan het volk dat "Hosanna" riep en Jezus met gejuich in Jeruzalem binnenhaalde. Deze [[Sanctus|muziek]] heeft, zoals de hele dag, een wat verdrietige ondertoon, vooruitlopend op [[Goede Vrijdag]], de dag waarop Jezus door datzelfde volk verstoten werd. Dezelfden die "Hosanna" riepen op zondag, zouden "kruisig Hem" roepen op vrijdag. Enkele van deze beroemde [[Gregoriaanse muziek|gregoriaanse]] [[antifoon|antifonen]] zijn door verschillende componisten bewerkt tot [[polyfonie|polyfone]] muziekstukken, zoals ''Gloria laus et honor tibi sit'' en ''Pueri Hebraeorum'' (''De kinderen der Hebreërs''). Na de [[Mis]] worden de gezegende palmtakken thuis achter de [[crucifix|kruisbeelden]] gestoken.

Op deze dag wordt als evangelielezing voor het eerst het hele lijdensverhaal (passieverhaal) van Jezus gelezen; de tweede keer is op [[Goede Vrijdag]]. In de [[Tridentijnse liturgie|traditionele Romeinse ritus]] wordt dat voor de eerste keer ook al op de zondag vóór Palmpasen, de [[Judica|Eerste Passiezondag of zondag Judica]] gedaan. Tijdens het lijdensverhaal [[knielen]] de gelovigen enige tijd na de woorden "''Jesus autem iterum clamans voce magna, emisit spiritum''" (Jezus slaakte andermaal een luide kreet en gaf de geest).

== Orthodoxe traditie ==
In de [[Orthodoxie|Orthodoxe Kerk]] wordt Palmzondag ''Intocht van de Heer in Jeruzalem'' genoemd. Het is een van de [[Hoogfeest|Twaalf Hoogfeesten]] van het liturgisch jaar, en het begin van de Goede Week. De dag ervoor is [[Lazarus (persoon)|Lazaruszaterdag]] en herdenkt de [[Lazarus (persoon)#Johannesevangelie|opstanding van Lazarus]] uit de dood. In tegenstelling tot het Westen, behoort Palmzondag niet tot de Grote Vasten, deze eindigt op de vrijdag ervoor. Lazaruszaterdag, Palmzondag en de Goede Week worden als een aparte vastenperiode beschouwd.

== Protestantse traditie ==
Op deze zondag leggen in de [[protestantse]] kerken veel mensen openbare belijdenis van het geloof af. In sommige kerken gebeurt dit op de Tweede Paasdag of met [[Pinksteren]].
Vaak versieren kinderen een mooie [[Palmpasenstok|palmpasentak]] en dragen die na afloop van de kindernevendienst mee terug in de kerk.

== Lokale gebruiken ==
* Spaans-Latijnse wereld: op en vanaf Palmzondag beginnen de grootse processies van de [[Semana Santa]], waarin het lijden van Christus wordt uitgebeeld. Overigens kennen enkele plaatsen in Nederland en België ook dit gebruik (hoewel soberder dan in Spanje).
* België: in [[Hoegaarden (gemeente)|Hoegaarden]] wordt jaarlijks nog een [[palmezelprocessie]] gehouden. In [[Geel (stad)|Geel]] wordt rond Palmzondag de jaarlijkse [[Palmenmarkt]] gehouden, een kermis die begint op de vrijdag voor Palmzondag en eindigt op de dinsdag erna.

Palmpasen komt ook in het liedje ''Palmpasen'' voor dat in Nederland met Palmpasen wordt gezongen, als de kinderen met een [[palmpasenstok]] traditioneel over straat lopen. Een moderne versie gaat als volgt:

:''palm palm pasen''
:''hei koerei''
:''over enen zondag''
:''krijgen wij een ei''

:''één ei is geen ei''
:''twee ei is een half ei''
:''drie ei is een paasei''

De precieze betekenis van deze tekst, die varieert naar tijd en plaats,<ref>{{Cite web |url=http://www.eenwagenvolverhalen.nl/Redactioneel/palm-palm-pasen-en-andere-palmliedjes.html |title=Palm Palm Pasen en andere Palmliedjes |work=Een Wagen vol Verhalen |date=26 maart 2015 |accessdate=27 oktober 2019}}</ref> is onderwerp van discussie onder geleerden. Zo berichtte [[Joost Hiddes Halbertsma]], dominee te [[Deventer]], in 1840 in de ''Overijsselsche almanak van oudheden en letteren'' dat zijn twee zonen het liedje als volgt zongen:
:''Palm, palmpaschen!''
:''Hei, koerei! hei, koerei!''
:''Nog een zundag dan hebbe wi en ei''

:''Eén ei is geen ei''
:''Twee-ei is één ei''
:''Drie-ei is 't rechte Paaschei!''<ref name="Halbertsma">{{Cite book |last=Halbertsma |first=Joost Hiddes |date=1840 |title=Overijsselsche almanak voor oudheid en letteren, Volumes 5-6 |url=https://books.google.nl/books?id=-UsNAAAAYAAJ&pg=RA2-PA167 |location=Deventer |publisher=J. de Lange |page=167 |isbn= |accessdate=27 oktober 2019}}</ref>
Volgens Halbertsma was 'hei, koerei!' een verbastering van het Oud-Griekse ''[[Kyrie (mis)|Kyrie eleison]]'' (Κύριε ἐλέησον), hetgeen betekent 'Heer, heb medelijden' of 'Heer, ontferm u (over ons)' en was de tweede helft een verwijzing naar de [[Drie-eenheid]].<ref name="Halbertsma"/> Geschiedschrijver [[Jan ter Gouw]] uit [[Amsterdam]] verwierp in ''De volksvermaken'' (1871) echter die en drie andere verklaringen van 'hei, koerei' en stelde dat het een samentrekking was van 'kopperei', wat 'kippenei' betekent ('kop' is 'kip'); de tekst 'ei, kopperei' kwam ook voor in een Amsterdams kinderliedje over Pasen.<ref>{{Cite book |last=ter Gouw |first=Jan |date=1871 |title=De volksvermaken |url=https://www.dbnl.org/tekst/gouw002volk01_01/gouw002volk01_01_0022.php |location=Amsterdam |publisher= |page=205, 214 |isbn= |accessdate=27 oktober 2019}}</ref>
 
Een [[palmpasenstok]] heeft de vorm van een kruis als verwijzing naar de kruisiging van Christus op [[Goede Vrijdag]]. Bovenaan zit een gebakken broodje in de vorm van een haan, een [[Palmpasenstok|broodhaantje]], verwijzend naar de drievoudige loochening door de [[Petrus (apostel)|apostel Petrus]]. Aan de stok hangen vele kleurige slingers, evenals vruchten en noten. Palmpasenstokken worden vaak door de kinderen zelf gemaakt op katholieke basisscholen.

== Literatuur ==
Marita Kruijswijk en Marian Nesse: Nederlandse jaarfeesten en hun liederen door de eeuwen heen. Uitgeverij: Verloren. ISBN 9789065509338

==Afbeeldingen==
<gallery>
Jesus entering jerusalem on a donkey.jpg|Jezus Christus wordt met palmen en klederen begroet aan de poort van de stad Jeruzalem.
Museum für Indische Kunst Dahlem Berlin Mai 2006 061.jpg|Palmzondag. Muurschildering, [[Khocho]], Nestoriaanse tempel, 683–770 AD (Museum voor Indische Kunst, [[Berlijn]]).
Palmknoopen.jpg|Palm knoopen (19e eeuw)
Palmpaasoptocht-511809.webm|Palmpaasoptocht van de Katholieke Jeugd in Amsterdam (1930)
Palmpasen.jpg|Palmpaasoptocht in [[Enschede]] (2012)
Palmesel Landesmuseum.jpg|Palmezel voor een palmprocessie; [[Zürich (stad)|Zürich]]
Domingo de ramos astorga.jpg|Palmprocessie in [[Leon (Spanje)|Leon]]
</gallery>


{{Navigatie Goede Week}}
{{Navigatie Pasen}}
{{Appendix}}
<br><br>
Digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
<br>
[[Categorie:Christelijke feestdag]][[Categorie:Goede Week]]