Brontekst bekijken van Paleis Huis ten Bosch

{{Infobox kasteel
| naam = Paleis Huis ten Bosch
| afbeelding = Huis ten Bosch.jpg
| onderschrift = Paleis Huis ten Bosch (2012).
| plaats = Den Haag
| land = {{NL}}
| monumentstatus = [[Rijksmonument]]
| monumentnummer = 17517
| kasteeltype = Paleis
| stijl = Hollands classicisme en Hollandse Lodewijk XIV-stijl
| bouwmateriaal =
| eigenaar = [[Staat der Nederlanden]]
| huidigefunctie = [[Ambtswoning|Woonpaleis]] van de [[Koning der Nederlanden]] en zijn gezin
| bouwjaar = 1645-1652 en 1733-1737
| bouwer = Prins [[Frederik Hendrik van Oranje]] en [[Amalia van Solms]], uitgebreid door prins [[Willem IV van Oranje-Nassau]]
| koper =
| sloopjaar =
| herbouwjaar =
| gebeurtenissen = Vredesconferentie van Den Haag (1899)<br />Presentatie Nederlandse ministersploegen
| bijzonder = Oranjezaal<br>Japanse kamer<br>Chinese kamer
| website = [https://www.koninklijkhuis.nl/onderwerpen/paleis-huis-ten-bosch Koninklijk Huis]
| afbeelding2 = Oranjezaal na de restauratie- overzicht noordoosthoek, met de hele oostwand - 's-Gravenhage - 20416714 - RCE.jpg
| onderschrift2 = De Oranjezaal.
| lijst =
| portaal = Nederland
}}
'''Paleis Huis ten Bosch''' in [[Den Haag]] is het woonpaleis van koning [[Willem-Alexander der Nederlanden|Willem-Alexander]] en zijn gezin. Het werd in het midden van de zeventiende eeuw gebouwd als zomerverblijf in opdracht van prins [[Frederik Hendrik van Oranje]] en zijn vrouw [[Amalia van Solms]] en in de eerste helft van de achttiende eeuw tot een paleis verbouwd en uitgebreid door prins [[Willem IV van Oranje-Nassau]]. De Oranjezaal is beroemd vanwege de vele monumentale schilderstukken. Het [[paleis]], dat de officiële [[residentie]] is van de [[Koning der Nederlanden]], wordt als zodanig tevens gebruikt voor een deel van zijn representatieve functies. Paleis Huis ten Bosch bevindt zich in het [[Haagse Bos (Den Haag)|Haagse Bos]] en is eigendom van de [[Staat der Nederlanden]].<ref>[https://www.koninklijkhuis.nl/onderwerpen/paleis-huis-ten-bosch/vraag-en-antwoord/zijn-de-paleizen-en-de-gouden-koets-eigendom-van-de-koning ''Zijn de paleizen en de Gouden Koets eigendom van de Koning?''] koninklijkhuis.nl</ref> Het heeft een vloeroppervlak van 8785 [[Vierkante meter|m²]] en ligt op een terrein van zestien [[hectare]]. Het Rijk is verantwoordelijk voor de bouwkundige staat, stoffering en inrichting.<ref name="kosten">[https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2015Z11914&did=2015D24051 ''Renovatie paleis Huis ten Bosch''], tweedekamer.nl, 19 juni 2015</ref> Huis ten Bosch behoort tot de [[Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg]].

== Geschiedenis ==
=== Zomerverblijf ===
Huis ten Bosch werd in het midden van de 17e eeuw gebouwd als een zomerverblijf. Dat gebeurde op initiatief van [[Amalia van Solms]], die tegenover haar echtgenoot prins [[Frederik Hendrik van Oranje]] de wens had uitgesproken voor een zomerresidentie in de buurt van Den Haag. Op 17 mei 1645 werd de grond, achttien [[Morgen (oppervlaktemaat)|morgen]] en 470 [[Roede (oppervlaktemaat)|roeden]] (15,7 ha), gratis aan haar overgedragen. De overeenkomst werd gesloten door de Kamer van Rekening van de Grafelijkheid van Holland, na overleg met prins Frederik Hendrik. Het werd geschonken "tot hare recreatie, exercitie ende oeffeninge te veranderen soo in plantagie als betimmeringe, soo sij selve t'haerder vermaeck dienstig soude vonden".<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 16</ref> Het gebied bestond uit "elst-ackers, weye, valleye en wildernisse" en was feitelijk een zanderige, kiezelachtige strook met slootjes. Vooraf aan de bouwwerkzaamheden moest het opgehoogd worden en voor de afwatering diende het omgracht te worden.

De bouw zelf begon in augustus van dat jaar. Op 2 september 1645 legde de voormalige koningin [[Elizabeth Stuart|Elizabeth van Bohemen]], een aangehuwde nicht van Frederik Hendrik, de eerste steen voor wat de ''Sael van Oranje'' moest gaan heten.<ref name="van der Ploeg 1998">Ploeg, P. van der & C. Vermeeren (1998) ''Vorstelijk Verzameld. De kunstcollectie van Frederik Hendrik en Amalia''. Mauritshuis. Den Haag</ref>{{rp|47}} Amalia was korte tijd haar hofdame geweest. [[Pieter Post (architect)|Pieter Post]] was de architect.<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|47}} Hij werkte in de stijl van het [[Hollands classicisme]], dat hij had geïntroduceerd uit Italië, waar hij deze bouwstijl had geleerd.

Het buitenverblijf kreeg de vorm van een vierkante centraalbouw zonder gangen.<ref group="noot">Huis ten Bosch (gebouwd 1645-1652) werd het derde en qua omvang meest bescheiden verblijf dat Frederik Hendrik liet bouwen in de omgeving van Den Haag, na jachtslot [[Huis Honselaarsdijk]] (gebouwd 1621-1626) en paleis [[Huis ter Nieuburch]] (gebouwd 1630-1634).</ref> Dit oorspronkelijke hoofdgebouw is nog grotendeels intact. De voorgevel werd geleed met vier [[Ionische orde|Ionische]] [[pilaster]]s. De belangrijkste ruimte, een koepelzaal, bevindt zich centraal in het midden en kreeg een hoogte tot 23 meter. De lage begane grond bestaat uit een zuilenzaal. De stenen vloer daarvan bevat [[Naamse steen]], [[Eulandsteen]] en meerdere soorten marmer.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 44</ref> Via een monumentale trap komt de bezoeker aan de voorkant in de erboven liggende [[bel-etage (verdieping)|bel-etage]] terecht. Het eerste dat men hier nog steeds betreedt is de [[vestibule]], die in de 18<sup>e</sup> eeuw vergroot werd. In het verlengde daarvan is de hoofdingang naar de Oranjezaal. Ten westen en oosten van deze zaal zijn op de bel-etage kleinere vertrekken gesitueerd, die in de tijd dat Amalia er verbleef twee appartementen vormden. Elk appartement bestond uit een voorkamer met daarachter de slaapkamer, waar ook de gasten werden ontvangen, en daarachter een groot kabinet met ernaast een kleiner kabinet en een kamer voor de garderobe. Vanuit die laatste ruimte leidt een trap naar beneden en in die aan de oostkant ook een naar een hogere verdieping. Aan de achterkant ontbrak in de beginjaren een bordestrap.

De indeling op de hogere verdieping was in de tijd van Amalia hetzelfde als op de bel-etage, maar de hogere verdieping was wel lager: twaalf tegenover zestien [[Voet (lengtemaat)|voet]]. Bij het voorhuis ontbrak oorspronkelijk een bovenverdieping. Daarboven bevond zich toen een terras. Boven het terras staken drie vensters van de Oranjezaal uit. Toen deze zaal behangen werd met schilderijen, werden de vensterramen gedicht. Aan de buitenkant bleven de vensterluiken echter op hun plaats. Dit hoofdgebouw bestaat voornamelijk uit baksteen, slechts kleine onderdelen waren oorspronkelijk van natuursteen. Zo was de poort die als hoofdingang diende van natuursteen. Op het dak werden [[daklei|leien]] gelegd.

Voor de vloeren werden, behalve voor die in de zuilenzaal, grenenhouten planken gebruikt die zonder stuiknaden over de volledige lengte van de kamers werden gelegd. De houten vloerdelen waren dik, vier centimeter of meer was niet uitzonderlijk, en breed (soms meer dan veertig centimeter). Vermoed wordt dat het hout gehaald werd uit de omgeving van Berlijn.<ref name="hout">Houten vloeren krijgen historische glans terug, 6 juli 2019, rijksvastgoedbedrijf.nl</ref> Erg zeldzaam in de Noordelijke Nederlanden was dat het pand geen keukens had. Die waren gesitueerd in een bijgebouw,<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 44-45</ref> in een van de twee Pieter Posthuizen.

Toen Frederik Hendrik in maart 1647 overleed, maakte Amalia van Solms van de zomerresidentie een monument ter nagedachtenis aan haar man.<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|47}} De bouw van het buitenverblijf kwam niet eerder gereed dan in de zomer van 1647. Vervolgens werd begonnen met de afwerking van het interieur. De centrale koepelzaal (de "Oranjezaal"), een ontwerp van Jacob van Campen, werd geheel gedecoreerd met schilderingen die het leven en glorie van Frederik Hendrik afbeelden. Met de oplevering van de Oranjezaal in april 1652 was het gebouw gereed voor gebruik. De prinses-weduwe zou vanaf dat jaar de zomers doorbrengen op Huis ten Bosch.

Testamentair liet ze vastleggen dat het pand na haar overlijden eigendom werd van haar dan nog levende dochters (haar twee zonen waren al voortijdig overleden). Bij haar overlijden in 1675 waren er dat nog drie. [[Albertine Agnes van Nassau]], die als enige in de Republiek woonde, kreeg het [[vruchtgebruik]]. Ze woonde er echter niet. Ze verkocht het vruchtgebruik in 1686 voor 10.000 [[carolusgulden]] aan haar neef prins [[Willem III van Oranje]].<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 53</ref> In december van dat jaar organiseerde prinses [[Maria II van Engeland|Maria Stuart]] het eerste [[Bal (danspartij)|bal]] ooit in de 'Sael van Oranje', ter ere van de verjaardag van haar echtgenoot prins Willem III van Oranje, die overigens niet aanwezig was.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 53+56</ref> Toen Albertine Agnes van Nassau in 1696 overleed, werd haar enige nog levende zuster [[Henriëtte Catharina van Nassau]] de volle eigenaresse van Huis ten Bosch. Na het overlijden in 1702 van Willem III verkreeg zij ook het vruchtgebruik. Aangezien haar moeder had vastgelegd dat na het overlijden van haar laatste nog in leven zijnde dochter Huis ten Bosch zou vervallen aan de nazaten van haar al in 1667 overleden oudste dochter [[Louise Henriëtte van Nassau]] én omdat Henriëtte Catharina niet in de Republiek woonde, droeg Henriëtte Catharina in 1703 al haar rechten op Huis ten Bosch over aan haar neef koning [[Frederik Willem I van Pruisen]],<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 63</ref> het oudste nog levende kind van Louise Henriëtte. Deze gaf in 1732 bij traktaat het gebouw aan [[Willem IV van Oranje-Nassau|Willem Karel Hendrik Friso van Oranje-Nassau]], die zich bij datzelfde verdrag tegelijkertijd [[prins van Oranje]] mocht gaan noemen en daarmee Willem IV werd.

<gallery widths="210" heights="200">
Bestand:Huis ten Bosch plan.jpg|De [[Bel-etage (verdieping)|bel-etage]] volgens het ontwerp van Pieter Post. De kamer rechts beneden werd later ingericht als de 'Chinese kamer' en - op de kaart - rechts erboven als de 'Japanse kamer'. Middenin is de Oranjezaal.
Bestand:Voorzijde van Paleis Huis ten Bosch, Jan Matthysz., naar Pieter Jansz. Post, 1665, ets 294 x 380 mm.jpg|Voorzijde van Huis ten Bosch door [[Jan Matthysz.]] naar een ontwerp van [[Pieter Post (architect)|Pieter Post]], 1655. ([[Rijksmuseum Amsterdam]])
Bestand:Doorsnede van Huis ten Bosch van Jan Mattysz. naar een ontwerp van Pieter Jansz. Post, 1655.jpg|Doorsnede van Huis ten Bosch van Jan Mattysz. naar een ontwerp van Pieter Post, 1655. (Rijksmuseum Amsterdam)
Bestand:Achterzijde Paleis Huis ten Bosch, Pieter Nolpe naar ontwerp van Pieter Jansz. Post, ets 294mm × 387mm, 1655.jpg|Achterzijde Huis ten Bosch, door [[Pieter Nolpe]] naar een ontwerp van Pieter Post, 1655. (Rijksmuseum Amsterdam)
Bestand:Gezicht op de zij- en achterkant van Huis ten Bosch, anoniem, in of na 1717.jpg|Gezicht op de zij- en achterkant van Huis ten Bosch, in of na 1717, anoniem (Rijksmuseum Amsterdam)
</gallery>

=== Paleis van Willem IV en Willem V ===
Gedurende de dertig jaren dat het Pruisisch bezit was geweest, was Huis ten Bosch slecht onderhouden. Prins [[Willem IV van Oranje-Nassau]] zag zich genoodzaakt het buitenverblijf grondig te renoveren. Tevens breidde hij het uit tot een paleis. Zo werden naar ontwerp van de Fransman [[Daniël Marot (1661-1752)|Daniël Marot]] tussen 1733 en 1737 onder andere twee langwerpige bakstenen vleugels gebouwd (deze zouden de ''Haagse vleugel'' aan de westzijde en de ''Wassenaarse vleugel'' aan de noordoostzijde gaan heten). De vleugels werden aan beide zijkanten van het hoofdgebouw verbonden door een rechthoekig paviljoen. Vanaf deze paviljoens werd over een lengte van 23 meter aan beide kanten een schuin naar voren geplaatste vleugel gebouwd die eindigt in een opnieuw rechthoekig paviljoen.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 68-69</ref>

De dagelijkse leiding bij de bouwwerkzaamheden was in handen van de in Frankrijk geboren maar in de Noordelijke Nederlanden opgegroeide [[Anthonie Coulon]]. Het is aan Coulon te danken dat het voorhuis vergroot werd door de voorgevel van het hoofdgebouw met zeven tot acht voet naar voren te plaatsen.<ref>Ottenheym, Koen & Schmidt, Freek ''un dessein qui plait à la vue'', De controverse tussen Anthonie Coulon en Daniel Marot bij de verbouwing van Huis ten Bosch in 1734, in: Bulletin KNOB, 1994-2, p. 68+70+72</ref> Die nieuwe voorgevel werd opgebouwd uit [[Bentheimer zandsteen|Bentheimer]] en Bremer zandsteen.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 70</ref> Marot had voor die gevel twee tekeningen vervaardigd, waarvan een met een balkon dat op zuilen steunde. Coulon adviseerde het balkon weg te laten, omdat volgens hem anders alle architectonische aandacht onnodig naar het balkon zou uitgaan. Coulon bewerkstelligde ook dat de twee zijvleugels elk dertig voet langer werden. Hij had namelijk in Marots plannen ontdekt dat de keuken anders maar twintig vierkante voet groot zou zijn.<ref group="noot">Coulon verweet Marot een gebrek aan praktische ervaring. Zo kreeg de keuken van Coulon een afvoer, die Marot vergeten had in te tekenen. En de waterput kreeg een waterreservoir dat negen keer zo groot was dan in de plannen van Marot. Volgens Coulon was Marots put amper groot genoeg voor een burgerhuishouding.</ref>

De vergrote vestibule werd voorzien van een verdieping. In deze op de tweede verdieping gelegen ruimte kwam een Anglicaanse huiskapel voor prinses [[Anna van Hannover]] (1709-1759). In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd die verbouwd tot een balzaal. Boven de entreedeur en rondom de vensters werden ornamenten in [[Lodewijk XIV-stijl]] toegevoegd. De vloer van de vestibule kreeg marmeren tegels.{{#tag:ref|De marmeren tegels voor de vestibule werden geleverd door de Amsterdamse steenhouwer Pieter Pantel.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 71</ref>|group=noot}} De achterzijde van het hoofdgebouw kreeg van Marot een bordesstoep met trap die naar de bel-etage leidde.

Door Marot werden de veelal blinde ramen in het hoofdgedeelte vervangen door schuiframen met een [[glasroede|roede]]-indeling. Ook de nieuwe vleugels kregen dit soort 'Franse' ramen. De wanden van een van de andere ruimten in het voorhuis werden uitgebeeld in Chinese stijl. De gevel kreeg een bekroning met het [[alliantiewapen]] van Willem IV en Anna van Hannover, die in 1805 en 1806 werd vervangen door een rechte [[balustrade]]. Ook de bekroning van de koepel op de Oranjezaal werd vernieuwd. In het interieur bracht Marot rijke versieringen aan in de Lodewijk XIV-stijl.

Het nog steeds aanwezige rijk gedecoreerde stucwerk in de Witte eetzaal is van de hand van de Italiaan [[Francesco Barberino]] en dateert uit 1734-1735. Een kroonlijst scheidt het gewelfde plafond van de muren. Op het plafond zijn onder meer de familiewapens afgebeeld van prins Willem IV van Oranje en zijn echtgenote.<ref>Pieter Wagenaar, Marie-Christine Engels & Charles Dumas (2005) ''Den Haag. Geschiedenis van de stad'', deel 2 (''De tijd van de Republiek''), p. 68</ref>

De Oranjes bleven de appartementen in het hoofdgebouw gebruiken. De nieuw gebouwde vleugels waren grotendeels bestemd voor het hofpersoneel. In de oostelijke vleugel bevonden zich echter ook de vertrekken waar de prinselijke familie overdag vertoefde. De presentiekamer in het oostelijk binnenpaviljoen, waar de tronen van het prinselijke paar stonden, waren bij leven van Anna van Hannover volgehangen met door haarzelf vervaardigde schilderijen. Een zelfportret is bewaard gebleven en hangt in het Koninklijk Huisarchief in Den Haag. Zowel Willem IV als [[Willem V van Oranje-Nassau]] verbleven regelmatig op Huis ten Bosch. Het gezin van Willem V deed dat normaliter van eind mei, begin juni tot en met oktober.<ref group="noot">Uit de keukenstaten van Willem V blijkt dat het zeer gebruikelijk was dat als hij met zijn gezin op Huis ten Bosch verbleef er wekelijks ongeveer achthonderd flessen wijn soldaat werden gemaakt.</ref>

Op 25 juli 1733 vond in de Oranjezaal onder groot ceremonieel vertoon de opname plaats van de nog jonge Willem IV in de [[Orde van de Kouseband]]. Ook zijn zoon Willem V werd, op 7 juni 1752, in Huis ten Bosch opgenomen in dezelfde [[ridderlijke orde]].<ref group="noot">In 1748 werd het laatste stuk van de [[Bezuidenhoutseweg]] bij het paleis verhard, zodat de stadhouder voortaan een volwaardige verbinding had met het [[Binnenhof (Den Haag)|Binnenhof]].</ref> Onder de bewoning van deze laatste stadhouder en zijn echtgenote kwam omstreeks 1789 de inrichting van de Japanse kamer tot stand. De met meerdere exotische houtsoorten gefineerde wandbetimmering in deze kamer is van de hand van de uit Duitsland afkomstige en in Den Haag wonende broers [[Matthijs Horrix|Matthijs]] en [[Pieter Paul Horrix]]. De 22,5 m² grote wandbespanning in deze ruimte bestaat uit een [[ecru]]kleurige zijden ondergrond waarop in onder andere [[fluweel]], [[damast (textiel)|damast]] en [[brokaat]] ongeveer achthonderd planten, bloemen, vogels en enkele fabeldieren gedetailleerd zijn weergegeven. Feitelijk is de inrichting late [[chinoiserie]]. In 1800 werd deze kamer dan ook "Chinese kamer" genoemd. De fabelleeuwen en vogels zijn van Japanse origine. De rotspartijen, planten en bloemen zijn Hollands of Japans. Willem V gebruikte deze ruimte als zijn audiëntiekamer.

<gallery widths="210px" heights="200px">
Jan van der Heyden - Het Huis ten Bosch.jpg|Het Huis ten Bosch (circa 1665-1675), [[Jan van der Heyden]] (1637-1712)
Paleis Huis ten Bosch in vogelvlucht eind zeventiende eeuw.jpg|Huis ten Bosch aan het eind van de 17e eeuw, gezien vanuit het noordwesten
Tuinontwerp Huis ten Bosch.jpg|Tuinontwerp door [[Daniël Marot (1661-1752)|Daniël Marot]] uit 1734-1737.
Jan ten Compe (1713-1761) Huis ten Bosch, Holland.jpg|Huis ten Bosch na de uitbreiding in 1733-1737 met twee vleugels en een nieuwe façade van het hoofdgebouw, door [[Jan ten Compe]] (1713-1761)
Huis ten Bosch (between 1734-1768) front.jpg|Voorzijde van Huis ten Bosch na de uitbreiding in 1733-1737, ingekleurde prent door anonieme kunstenaar
</gallery>

=== "Nationale Konst-Gallery" ===
[[Bestand:Toegangsbewijs Nationaal Kunstkabinet in Huis in het Bosch.jpg|thumb|Vrijbrief voor het "Nationaal Kunstkabinet op het Huis in het Bosch" op naam van [[Alexander Gogel]]. Het was gemaakt door de prentmaker [[Reinier Vinkeles]] naar een ontwerp van [[Jan Gerard Waldorp]].]]
Na de [[Frans-Bataafse tijd|Franse inval]] van de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]], begin 1795, werd paleis Huis ten Bosch door de Fransen als oorlogsbuit geconfisqueerd en overgedragen aan de nieuwe [[Bataafse Republiek]]. Daarmee werd het nationaal bezit. Het meubilair werd grotendeels verkocht. Het gebouw deed dienst als staatsgevangenis tijdens de omwenteling in 1795 en drie jaar later onder het [[Uitvoerend Bewind]]. Vervolgens werd het van 1800 tot 1805 deels ingericht als kunstmuseum. Deze "[[Nationale Konst-Gallery]]" opende op 31 mei 1800 en was toegankelijk voor zes stuivers op initiatief van [[Alexander Gogel]].<ref name="Lunsingh Scheurleer 1958">Lunsingh Scheurleer, Th.H. (1958) ''Geboorte en jeugdjaren van het Rijksmuseum''. Bulletin van het Rijksmuseum, zesde jaargang, nummer 3/4, p. 2</ref> Het was het eerste openbare museum in Nederland dat door het Rijk beheerd werd. De collectie bestond uit kunst afkomstig uit rijksgebouwen en uit de restanten kunstwerken die nog in de voormalige stadhouderlijke paleizen waren aangetroffen. De belangrijkste werken waren schilderijen van 17e-eeuwse Hollandse meesters die eigendom waren geweest van het Huis van Oranje.<ref>Berg, J.Th.J. van den & Vis, J.J. (2013) ''De eerste honderdvijftig jaar. Parlementaire geschiedenis van Nederland, 1796-1946'', p. 87-88</ref><ref group="noot">De kunstverzameling zou uiteindelijk uitgroeien tot die van het [[Rijksmuseum Amsterdam]].</ref> Het museum bevond zich op de eerste verdieping van de westelijke vleugel.<ref>Thiel, P.J.J. van (1981) ''De inrichting van de Nationale Konst-Gallery in het openingsjaar 1800'', in: ''Oud Holland'', jaargang 95, nr. 4, p. 173</ref> In dezelfde periode werd het oostelijk deel van het paleis verhuurd aan een bordeel.<ref>Bergvelt, E.S. (1998). ''Pantheon der Gouden Eeuw. Van Nationale Konst-Gallerij tot Rijksmuseum van Schilderijen (1798-1896)'', p. 36 {{ISBN|978-90-400-9294-7}}. Diss.: Amsterdam</ref>

=== Schimmelpenninck en Lodewijk Napoleon ===
In 1805-1806 was het paleis de zomerresidentie van [[raadpensionaris]] [[Rutger Jan Schimmelpenninck (1761-1825)|Rutger Jan Schimmelpenninck]] en vervolgens de vaste residentie van [[Lodewijk Napoleon Bonaparte|Lodewijk Napoleon]],<ref name="Lunsingh Scheurleer 1958" /> die in 1806 tot koning van [[Koninkrijk Holland|Holland]] werd benoemd. Op 18 juni 1806 nam hij met zijn echtgenote en twee zoontjes voor het eerst zijn intrek in Huis ten Bosch. De winter van 1806-1807 bracht hij door in het [[Binnenhof (Den Haag)|Binnenhof]] om begin april terug te keren naar, zoals het toen heette, Palais Royal du Bois.

Het middelste venster boven de entreedeur van de voorgevel werd tussen 1805 en 1807 versmald met een strook zandsteen.<ref name="metamorfose">Metamorfose voorgevel paleis Huis ten Bosch, 6 juli 2019, Rijksvastgoedbedrijf</ref> Daardoor werd dit venster even breed als de vensters aan weerszijden. Lodewijk Napoleon stond het paleis in 1807 tijdelijk af als noodopvang voor de slachtoffers van de [[Leidse buskruitramp]]. Zelf verhuisde hij in 1807 naar Utrecht en later naar Amsterdam.

Hoewel Lodewijk Napoleon slechts kort in Huis ten Bosch woonde, had hij een grote invloed op het interieur en exterieur. Zijn uitbreidingen en verfraaiingen betekenden de introductie van de [[empirestijl]] in Nederland. Zo liet hij de schuiframen met kleine roeden vervangen door veel grotere vensters in empirestijl. Het oorspronkelijke zandsteen van de gevel werd in 1806 opnieuw voorzien van een geschilderde afwerking in een zandsteenkleur.<ref name="metamorfose" />{{#tag:ref|Later kreeg de gevel een grijze verflaag, gevolgd door verschillende wittinten voor een langere periode.<ref name="metamorfose" />|group=noot}} Kort na 1806 werden de vensteropeningen aan weerszijden van de hoofdentree verlaagd en de kozijnen vermaakt tot deuren met bovenlichten.<ref name="metamorfose" /> Veel van het empirestijl-meubilair dat hij invoerde of in Holland liet maken, staat tot op de dag van vandaag in het paleis. De volgende gebruiker was de Franse gouverneur [[Charles-François Lebrun]], die het van 1810 tot 1813 kreeg toegewezen als buitenverblijf, maar hij zou er weinig gebruik van hebben gemaakt.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 111</ref>

=== Koninklijk paleis van de Oranjes ===
Toen in 1815 Nederland opnieuw een [[monarchie]] werd, met koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] aan het hoofd, werd Huis ten Bosch weer woonhuis van de Oranjes. Willem I verbleef er regelmatig. Op 2 juli 1814 werd de Russische [[tsaar]] [[Alexander I van Rusland|Alexander I]] er ontvangen.<ref>Loonstra, Marten (1985) het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien, p. 113</ref> Na de abdicatie van Willem I in 1840 bleef hij tot aan zijn dood van Paleis Huis ten Bosch gebruikmaken. Hij bracht in Nederland de zomers door.<ref>Woelderink, Bernard (2010) Geschiedenis van de Thesaurie. Twee eeuwen Thesaurie en thesauriers van het Huis Oranje-Nassau, 1775-1975, p. 60</ref><ref group="noot">Willem I bleef na zijn abdicatie ook gebruikmaken van zijn particuliere appartementen in [[Paleis Noordeinde]] in Den Haag en van Paleis Het Loo in Apeldoorn. De winters bracht hij door in zijn paleis in Berlijn.</ref> Bij [[koninklijk besluit]] van 24 februari 1842 werd Huis ten Bosch officieel door het Rijk ter beschikking gesteld aan de Koning.{{#tag:ref|Bij koninklijk besluit van 31 oktober 1815 waren al [[Paleis Het Loo]], [[Paleis op de Dam]] en [[Paleis Noordeinde]] aan de Koning ter beschikking gesteld. Vanaf de Grondwetsherziening van 1840 was de afspraak dat het Rijk jaarlijks niet meer dan 50.000 gulden bijdroeg aan onderhoudskosten. Deze regeling leidde tot onduidelijkheden, doordat ook bepaald was dat er voor het gereedmaken van de paleizen geen maximumbedrag was vastgesteld. In elk geval werd aan de paleizen meerdere malen meer uitgegeven dan een halve ton. De regeling werd vanaf 1938 enkele malen aangepast. In 1961 werd bij wet bepaald dat de onderhoudskosten van de vier paleizen jaarlijks tot 500.000 gulden vergoed werden.<ref>Baalen, Carla van; Bovend'Eert, Paul & Twist, Mark van (2010) Het inkomen van de Koning. De totstandkoming en ontwikkeling van het financieel statuut van het koninklijk huis (1972), p. 22-23</ref>|group=noot}}

Bij de onderling geregelde [[scheiding van tafel en bed]] tussen koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]] en koningin [[Sophie van Wurtemberg|Sophie]], op 25 december 1855, kreeg de laatste Huis ten Bosch toegewezen als zomerverblijf. Na haar overlijden in 1877 stond het lange tijd leeg.

Eind negentiende eeuw werd de toen witte verflaag van de voorgevel verwijderd. Schilderlagen verwijderen en het daarmee blootleggen van het oorspronkelijke materiaal was toen een trend in de monumentenzorg. Zo kwam de natuurlijke zandsteenkleur weer in zicht. Kort daarna kreeg de voorgevel een grijzige zandsteenkleurige afwerking. Uit historisch fotomateriaal blijkt dat de raamkozijnen tot circa 1890 in witte kleur waren afgewerkt. Kort na 1890 werden de witte raamkozijnen in een donkere, mogelijk bruine of groene, kleur geschilderd.<ref name="metamorfose" />

Koningin [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]] stelde het paleis in 1899 beschikbaar voor de eerste [[Vredesconferentie van Den Haag|Haagse vredesconferentie]].<ref group="noot">Deze vredesconferentie mag dan net als de tweede in 1907 de naam 'Haagse vredesconferentie' hebben meegekregen, maar Huis ten Bosch lag in 1899 op het grondgebied van de gemeente [[Wassenaar (gemeente)|Wassenaar]]. De tweede vredesconferentie werd in de [[Ridderzaal]] in Den Haag gehouden. Huis ten Bosch werd voor deze tweede conferentie - die veel groter was dan de eerste - te klein bevonden. Voor de deelnemers aan de tweede vredesconferentie was er op Huis ten Bosch op 13 juni een galadiner.</ref> Zelf verbleef ze 's winters op [[Paleis Noordeinde]] en 's zomers op [[Paleis Het Loo|Het Loo]]. Maar toen ze van 1914 tot 1918 vanwege de oorlog aan de landsgrenzen Den Haag niet kon verlaten, werd Huis ten Bosch haar vaste verblijf. Na de [[Eerste Wereldoorlog]] gaf Wilhelmina in de zomerse maanden weer de voorkeur aan Het Loo. Ze woonde er opnieuw, doch slechts voor kort, vlak voor de invasie van [[nazi-Duitsland]] in 1940. Op 10 mei, de dag van de invasie, landden Duitse parachutisten in de nabijheid van Huis ten Bosch in een vergeefse poging de koninklijke familie te ontvoeren. De Nederlandse legerleiding gaf vervolgens aan haar veiligheid in Huis ten Bosch niet langer te kunnen waarborgen, waarop ze op het eind van de ochtend van 10 mei met haar familie naar Paleis Noordeinde ging.

Op 16 september 1941 werden alle particuliere bezittingen van koningin Wilhelmina in Huis ten Bosch geconfisqueerd door de Duitse bezettende macht.<ref>Woelderink, Bernard (2010) ''Geschiedenis van de Thesaurie. Twee eeuwen Thesaurie en thesauriers van het Huis Oranje-Nassau, 1775-1975'', p. 197</ref> Later in de [[Tweede Wereldoorlog]] hadden de Duitsers plannen om het paleis de bestemming te geven van 'Museum der Statthalterzeit' ('Museum van de Stadhouderstijd'). Alle verwijzingen naar latere Oranjes zouden dan uit het paleis verwijderd worden.<ref>Woelderink, Bernard (2010) ''Geschiedenis van de Thesaurie. Twee eeuwen Thesaurie en thesauriers van het Huis Oranje-Nassau, 1775-1975'', p. 203</ref> Het plan vond geen doorgang.

Bijna was Paleis Huis ten Bosch in de [[Tweede Wereldoorlog]] afgebroken door de Duitse bezetters, omdat er een [[tankgracht]] voor de verdediging van Den Haag moest worden aangelegd. De twee Pieter Posthuizen, de belangrijkste dienstgebouwen en daterend uit eind eerste helft van de 17e eeuw, werden in 1943 voor deze tankgracht afgebroken. Aan het eind van de oorlog werd het Haagse Bos door de Duitsers gebruikt als lanceerplaats voor hun [[V-1 (raket)|V-1]] en [[V2 (raket)|V-2]]-raketten, hetgeen leidde tot een [[Royal Air Force|RAF]]-bombardement. Hoewel het paleis zelf geen doelwit was, raakte het wel beschadigd. Zo bleef geen raam heel en daken en gevel vertoonden gaten door inslagen, waardoor regen en wind vrij spel kregen. De kunstschatten waren tijdig opgeslagen.
[[Bestand:Paleis Huis ten Bosch, koepel met koninklijke standaard.jpg|thumb|[[Koepel (bouwkunst)|Koepel]] boven de Oranjezaal met [[Standaard (herkenningsteken)|koninklijke standaard]], die aangeeft dat de koning in het land is.<ref>[https://www.koninklijkhuis.nl/actueel/nieuws/2013/02/18/verbeterde-versie-standaard-en-wapen-koning ''Standaard en wapen Koning''], koninklijkhuis.nl</ref>]]
Na de oorlog werd het paleis gerestaureerd en weer bewoonbaar gemaakt. Koningin [[Juliana der Nederlanden|Juliana]] en prins [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|Bernhard]] ontvingen van het Nederlandse volk de tuinbeplanting als cadeau voor hun 12½-jarig huwelijk. In maart 1958 werd de Wassenaarse vleugel ter gelegenheid van het meerdaagse staatsbezoek van de Britse koningin [[Elizabeth II van het Verenigd Koninkrijk|Elizabeth II]] en prins [[Philip Mountbatten|Philip]] tijdelijk afgestaan aan het vorstelijke paar.<ref group="noot">Koningin Juliana en prins Bernhard overnachtten tijdens het staatsbezoek in de appartementen van de prinsessen Beatrix en Irene op de tweede verdieping van het hoofdgebouw.</ref>

Van 1960 tot 1980 woonden [[Piet de Jong (politicus)|Piet de Jong]] en zijn gezin in het oostelijke Pieter Posthuis.<ref>[https://www.trouw.nl/home/adres-onbekend~acc17a11/ ''Adres onbekend''], trouw.nl, 25 september 2002</ref><ref group="noot">Het was De Jong in 1959 ter ore gekomen dat het pand te huur stond. In de aanloop naar de troonsbestijging van kroonprinses [[Beatrix der Nederlanden|Beatrix]] werd De Jong gesommeerd het pand te verlaten. Hij was hier zeer ontstemd over.</ref> Prins [[Claus van Amsberg|Claus]], die in oktober 2002 overleed, woonde er vanaf augustus 2001. Volgens zijn vriend Avi Primor voelde hij zich er onder de gegeven omstandigheden - Claus had onder meer de [[Ziekte van Parkinson]] - prettiger dan in Huis ten Bosch. Claus' echtgenote, koningin Beatrix, kwam er vaak.<ref name="group">[https://www.npostart.nl/de-zware-jas-van-beatrix/08-04-2020/VPWON_1305201 De zwarte jas van Beatrix, deel 4]{{Dode link|datum=mei 2021 |bot=InternetArchiveBot }}, npostart.nl, 8 april 2020</ref>{{#tag:ref|Volgens [[Huub Oosterhuis]] die prins Claus in het Pieter Posthuis bezocht, werd het pand indertijd het "gastenhuisje" genoemd.<ref name="group"/>|group=noot}} Later trokken prins [[Constantijn der Nederlanden]] en zijn gezin erin.<ref>Jan Hoedeman & Remco Meijer, [https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/koningin-beatrix-moeder-zus-en-oma~b3f390cf/ ''Koningin Beatrix: Moeder, zus en oma''], ''de Volkskrant'', 30 januari 2008</ref> Prins [[Friso van Oranje-Nassau van Amsberg|Friso]], de tweede zoon van Beatrix en Claus, werd aan het eind van zijn leven - als hij in coma ligt ten gevolge van een ski-ongeluk - in dit Pieter Posthuis verzorgd.<ref name="group"/>

Het was De Jong, die in 1967-1971 minister-president was, die koningin Juliana overhaalde om de wekelijkse op maandag te houden gesprekken tussen staatshoofd en minister-president in het vervolg op Huis ten Bosch te laten plaatsvinden. Tot dan werden die gesprekken tussen Juliana en de minister-president op [[Paleis Soestdijk]] in [[Baarn]] gehouden. De Jong vond dat hij door de grote afstand en het steeds drukker wordende autoverkeer te veel kostbare tijd verloor. Sindsdien vinden de wekelijkse gesprekken tussen staatshoofd en minister-president nog steeds plaats op Huis ten Bosch.

Op 10 augustus 1981 (een jaar na haar aantreden) betrok koningin Beatrix met haar gezin het paleis. Na haar abdicatie op 30 april 2013 is zij hier officieel tot 4 februari 2014 blijven wonen.<ref>[http://www.nrc.nl/nieuws/2014/02/04/prinses-beatrix-is-verhuisd-naar-kasteel-drakensteyn ''Prinses Beatrix is verhuisd naar kasteel Drakensteyn''], ''[[NRC Handelsblad]]'', 4 februari 2014</ref> De privévertrekken van Beatrix waren in de Wassenaarse vleugel. De Haagse vleugel werd gebruikt als gastenverblijf en voor ondersteunende doeleinden. Het hoofdgebouw had een representatieve functie – hier werden onder meer de ministers beëdigd en belangrijke buitenlandse gasten ontvangen. Beatrix gebruikte [[Paleis Noordeinde]] als werkpaleis.

Het paleis, dat een vloeroppervlak heeft van 8785 m², staat in het noorden van het Haagse Bos op een [[Slotgracht|omgracht]] terrein van zestien [[hectare]]. De hoofdingang is te vinden in het verlengde van de Laan van Huis ten Bosch, aan de noordoostkant van het paleis. Aan de Bezuidenhoutseweg is ook een entree. Het officiële adres is 's-Gravenhaagse Bos 10. Sinds 13 januari 2019 woont koning Willem-Alexander met zijn gezin in Paleis Huis ten Bosch.<ref>NOS: [https://nos.nl/artikel/2267265-koning-en-gezin-verhuisd-naar-huis-ten-bosch.html ''Koning en gezin verhuisd naar Huis ten Bosch''], 13 januari 2019</ref><ref>AD: [https://www.ad.nl/royalty/koninklijk-gezin-vandaag-officieel-verhuisd-naar-paleis-huis-ten-bosch~a9185ae2/ ''Koninklijk gezin vandaag officieel verhuisd naar Paleis Huis ten Bosch''], 13 januari 2019</ref> Het is de residentie van de Koning, waartoe het gebruikt wordt voor representatieve doeleinden als officiële ontvangsten van hoogwaardigheidsbekleders. Eigenaar is de Staat der Nederlanden, die het terrein met bijgebouwen, tuin, tennisbaan en zwembad [[om niet]] ter beschikking heeft gesteld. Het is een wettelijke taak van de [[Rijksoverheid]] om hiervoor zorg te dragen.{{Refn|group=noot|Conform de [[Wet financieel statuut van het Koninklijk Huis]]}} Tevens is de Staat der Nederlanden verantwoordelijk voor de bouwkundige staat, stoffering en inrichting.<ref name="kosten" /> De uitvoering is in handen van het [[Rijksvastgoedbedrijf]]. Het paleis staat in de [[Top 100 van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg]].

=== Renovaties na Tweede Wereldoorlog ===
De eerste renovatie na de Tweede Wereldoorlog was in de jaren 1945-1946. Het hele paleis werd hersteld van zware oorlogsbeschadigingen. In de jaren 1950-1956 vond er een grondige verbouwing plaats om het hoofdgebouw geschikter te maken als tweede woonpaleis voor het gezin van koningin Juliana. Zo kreeg het paleis voor het eerst centrale verwarming.<ref group="noot">De Oranjezaal kreeg een eigen hete-luchtinstallatie.</ref> Het hele paleis kreeg een warmwaterleiding en het aantal badkamers werd vermeerderd van twee naar twaalf. De prinsessen [[Beatrix der Nederlanden|Beatrix]] en [[Irene van Lippe-Biesterfeld|Irene]] kregen er een eigen appartement, bestaande uit een zitkamer, slaapkamer met badkamer, theekeuken en een ruimte voor de garderobe. Een schouw die eerst in het [[Stadhouderlijk Kwartier]] had gestaan en later verhuisde naar het [[Paleis op de Dam]] in Amsterdam, kreeg een plaats in de zogenaamde Blauwe kamer. De keukens werden zodanig gemoderniseerd dat er maaltijden tot voor zestig personen bereid konden worden. De in 1943 op last van de Duitsers afgebroken Pieter Posthuizen werden met deels de oorspronkelijke bouwmaterialen herbouwd; een ervan kreeg de functie van tuinbaaswoning en garage. De raamkozijnen en deuren van de voorgevel werden wit geschilderd om het achttiende-eeuwse karakter van het paleis te benadrukken. Ook de voorgevel kreeg een nieuwe verflaag en werd warm-grijs van kleur.<ref name="metamorfose" />

In verband met de voorgenomen troonsbestijging van kroonprinses Beatrix onderging het complex in 1977-1981 groot onderhoud waarbij enkele gerichte restauraties werden uitgevoerd, [[zwam]] en [[boktor]] werden bestreden en diverse installaties werden vernieuwd.{{#tag:ref|In oktober 1978 werd door het paleis bij de politie aangifte gedaan van diefstal van hand beschilderde tegels uit de badkamers en antieke deurknoppen. Uit de Japanse kamer verdwenen vijf geborduurde antieke vogels die uit de wandbespanning werden gesneden. Er werden na de diefstallen strengere veiligheidsmaatregelen genomen. Zo mochten de bouwvakkers hun wagens niet meer op het voorplein parkeren. Toen de zo'n zestig arbeiders als reactie daarop in staking gingen, werd ze alsnog toegestaan om hun voertuigen op de oprijlaan neer te zetten.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=KBNRC01:000026296:mpeg21:a0023 ''Vernielingen in Huis ten Bosch''], ''NRC Handelsblad'', 14 november 1978</ref> Nicole Ex noemt in 1997 een haan, drie [[mandarijneend]]en en een [[sijs]]je als zijnde verdwenen. Het waren de enige onderdelen die ontbraken vooraf aan de grootscheepse restauratie van de Japanse kamer beginjaren negentig van de twintigste eeuw. De diefstal was een van de redenen dat de acht panelen in 1979 veilig opgeslagen werden.<ref>Ex, Nicole (1997) ''Het brokaten paradijs. De wanden van de Japanse kamer in paleis Huis ten Bosch gerestaureerd'', p. 11+60-61</ref>|group=noot}} De voorgevel kreeg een witte verflaag.<ref name="metamorfose" />

In de betimmering van de zitkamer in het vorstenappartement in de Haagse vleugel werden achttiende-eeuwse behangsels van [[Dirk van der Aa]] ingebouwd die in 1975 bij inventariseerwerkzaamheden gevonden waren op de vliering van Huis ten Bosch. Ze vertonen een symbolische weergave van de gaven van de natuur. Op de drie behangsels zijn [[putti]] te zien, op het grootste met druiven en druivenranken. Op de twee kleinere staan ze afgebeeld met druiven, bloemen en korenschoven. Op een van de twee kleinste behangsels zijn musicerende putti in de wolken te zien.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 138-139</ref>

Tegelijkertijd werden op de vliering vijf achttiende-eeuwse kamerbehangsels aangetroffen van de hand van [[Aart Schouman]]. Afgebeeld zijn dieren en vogels uit de [[menagerie]] van prins Willem V, die zich in zijn tijd in de buurt van Huis ten Bosch bevond. Op een van de behangsels is Huis ten Bosch in de verte waar te nemen.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 139+141</ref> Ze werden bij de restauratiewerkzaamheden van 1977-1981 verwerkt in de koninklijke eetkamer van de Wassenaarse vleugel.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 145</ref> Zowel de behangsels van Van der Aa als die van Schouman bevonden zich oorspronkelijk in de vertrekken van het Stadhouderlijk Kwartier.

De projectkosten van de restauratiewerkzaamheden van 1977-1981 kwamen uit op 24 miljoen [[Nederlandse gulden|gulden]]. Reparaties van scheuren werden echter "zeer oppervlakkig en niet erg deskundig uitgevoerd", aldus een inspectierapport.<ref name="Kees">Kees Versteegh, [https://www.nrc.nl/nieuws/2014/12/19/beatrix-wilde-geen-bouwvakkers-over-de-vloer-en-stelde-reparaties-uit-a1420102 ''Beatrix wilde geen bouwvakkers over de vloer en stelde reparaties uit''], ''NRC Handelsblad'', 19 december 2014</ref> De kostbare tweehonderd jaar oude wandbespanning in de Japanse kamer diende ook hoognodig gerenoveerd te worden, maar daar was niet direct een financiële mogelijkheid toe. De acht panelen werden daarop in 1979 opgeslagen en tijdelijk vervangen door een egale zijden bespanning. Pas in 1991 werd begonnen met de vier miljoen gulden kostende restauratie, die twee jaar in beslag nam.<ref group="noot">Onder de titel ''De koningin en haar Japanse kamer'' stond op 25 december 1993 het twintig minuten durende tv-programma ''Museumschatten'' geheel in het teken van de gerestaureerde Japanse kamer. Koningin Beatrix gaf zelf de uitleg.</ref> Beatrix was jarenlang erg terughoudend om aan het complex verder onderhoud en ingrijpendere aanpassingen te laten verrichten.<ref name="Kees" />{{#tag:ref|De informatie dat koningin Beatrix vele jaren erg terughoudend was geweest om aan het complex verbeteringen aan te brengen, was door het Rijk in 2014 per ongeluk geopenbaard aan media die een beroep hadden gedaan op de [[Wet Openbaarheid van Bestuur]] en had binnenkamers moeten blijven.<ref name="Trix">Kees Versteegh, [http://www.nrc.nl/nieuws/2014/12/21/nieuws-over-koningin-beatrix-had-niet-naar-buiten-mogen-komen/ ''Nieuws over koningin Beatrix had niet naar buiten mogen komen''], ''NRC Handelsblad'', 21 december 2014</ref>|group=noot}}

Toen Willem-Alexander in 2013 de troon besteeg, werd besloten tot een grondige renovatie van het hele paleis, de Pieter Posthuizen, de tennisbaan en de tuin. Zo zat er houtworm in de panelen van de Japanse kamer en [[franjestaarten]] hadden het behang in de Chinese kamer aangetast. Gordijnen in deze ruimte waren tot op de draad versleten. Er kwamen onder meer nieuwe liften, een nieuwe keuken, alle leidingen werden vervangen en er werd overgegaan tot een volledig herstel van gevel en dak, tot een vervanging van de bordestrap, tot asbestsanering en tot houtrot- en ongediertebestrijding.<ref group="noot">Alle elektrische leidingen waren nog ongeaard, waterleidingen waren van lood, plafonds en buitengevel bevatten scheuren en er waren lekkende daken. Asbest zat vooral in de daken, maar ook achter schoorstenen, in liftschachten, in aanrechtbladen en in het tennishuisje. In de kruipruimten bevond zich water, met name in die van de Haagse vleugel.</ref> De Wassenaarse vleugel kreeg een tweede trap om werk en privé beter te scheiden en meer daglicht, onder meer door van een blind raam een echt raam te maken in de werkkamer van Willem-Alexander. Kleine ruimten werden er samengevoegd.<ref group="noot">Hiervoor werden muren uit de achttiende eeuw en uit de jaren tachtig van de twintigste eeuw geslecht.</ref> Een personeelsruimte op de begane grond van deze vleugel werd toegevoegd aan het woongedeelte van het koningsgezin en kreeg naar buiten openslaande deuren. De behangsels van Schouman werden gerestaureerd.{{#tag:ref|Van 19 februari tot 11 september 2017 werden ze tentoongesteld in het [[Dordrechts Museum]]. Het was de eerste keer dat ze in het openbaar te zien waren.<ref>Henny de Lange, [https://www.trouw.nl/nieuws/bonte-behang-van-willem-v-voor-een-keer-tentoongesteld~b1d0fb62/ ''Bonte behang van Willem V voor één keer tentoongesteld''], Trouw, 8 februari 2017</ref>|group=noot}} Ter vervanging van niet meer bruikbare zeventiende-eeuwse houten vloerdelen in het hoofdgebouw werd van elders betrokken even oud grenenhout gebruikt met een passende kleur en structuur. Na de renovatie van 2015-2019 stamde nog tachtig procent van de in het hoofdgebouw aanwezige houten vloerdelen uit de eerste bouwperiode.<ref name="hout" /> In 2018 kreeg de voorgevel de tint terug, zoals deze in de negentiende eeuw was: een zandsteenkleur met groene raamkozijnen.<ref name="metamorfose" />

De Groene salon in het hoofdgebouw raakte bij de renovatie van 2015-2019 zijn uit de zeventiende eeuw stammende karakteristieke groene kleur en zelfs zijn naam kwijt. Aan de wanden kwamen symbolische portretten van koning Willem-Alexander, koningin [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en kroonprinses [[Catharina-Amalia der Nederlanden|Amalia]] die opgebouwd werden uit een beknopte, horizontale weergave van hun DNA-fragmenten. Daarnaast werden voor de grote achterwand DNA-codes gebruikt die niet alleen bij de koning, maar ook bij veel Nederlanders voorkomen; dit 'portret' kreeg de titel 'Burger van de wereld'. De 'portretten' werden vervaardigd door de Nederlandse kunstenaar Jacob van der Beugel.<ref>Harriët Salm, [https://www.trouw.nl/gs-bd2a9de2 De wanden van het vernieuwde Huis ten Bosch worden gesierd door koninklijk DNA], Trouw, 3 juli 2017, geraadpleegd 15 oktober 2022</ref><ref>[https://nos.nl/artikel/2292019-genetici-helpen-bij-dna-muur-koning-gevoelige-informatie-weggelaten Genetici helpen bij 'dna-muur' koning, gevoelige informatie weggelaten], NOS, 4 juli 2019, geraadpleegd 15 oktober 2022</ref> Hij gebruikte er zo'n 60.000 kleitabletjes voor. Naar eigen zeggen had hij drie jaar aan de vervaardiging van de tabletjes gewerkt en drie weken om ze aan de muren te rangschikken. De naam van de salon werd veranderd in die van DNA-salon.

Ook de Blauwe salon, eveneens in het hoofdgebouw, onderging een metamorfose. In deze ontvangstkamer werden de blauwe wandbespanning en gordijnen van blauwe zijdedamast vervangen door geweven doeken waarop voorwerpen werden afgebeeld die symbool stonden voor gebeurtenissen of personen die in het leven van Willem-Alexander en Máxima een rol hebben gespeeld. De Nederlandse kunstenaar-ontwerpers Liesbeth Abbenes en Maurice Scheltens ontwierpen een wand met voorwerpen voor Willem-Alexander, een andere voor die voor Máxima en een derde voor die voor hun beiden. Op die voor de koning verschenen onder meer een paar schaatsen en een [[elfstedenkruisje]]. Een stropdas moet herinneren aan zijn vader, toen die bij een lezing in 1998 demonstratief zijn stropdas op de grond gooide om aan te geven dat die niet meer zo vaak gedragen moesten worden. Een spaarpot gemaakt van een kokosnoot symboliseert Máxima's werk op het gebied van [[microkrediet]]en voor de Verenigde Naties. Een brandend kaarsje uit [[Lech (Vorarlberg)|Lech]] werd toegevoegd ter nagedachtenis aan de vroeg overleden broer van Willem-Alexander, prins [[Friso van Oranje-Nassau van Amsberg|Friso]]. Een [[bandoneon]] herinnert aan hun huwelijksdag. De doeken werden geweven door het Nederlandse bedrijf EE Exclusives. De kamer behield zijn overwegend blauwe kleur.

In het midden van de vestibule kwam een kroonluchter van het Nederlandse ontwerpbureau [[Studio Drift]]. Het is op verzoek van koningin Máxima een vergrote versie van een eindexamenwerkstuk van Lonneke Gordijn, de helft van het duo. Het bestaat uit meerdere groepen bolle ledlampjes bedekt met de pluizen van [[paardenbloem]]en. De pluizen werden zaadje voor zaadje vastgelijmd.<ref>Jeroen Junte, [https://www.volkskrant.nl/gs-b9c50919 Graag iets meer drama, en iets minder ego: designduo Drift bespeelt Carré], 18 juni 2021, geraadpleegd 15 oktober 2022</ref><ref>Monique van Loon, [https://www.elle.com/nl/interieur/a36451102/dutch-design-kroonluchter-paleis-huis-ten-bosch-koningin-maxima-studio-drift Deze Dutch Design kroonluchter vol paardenbloemen is favoriet bij koningin Máxima], elle.com, 17 mei 2021, geraadpleegd 15 oktober 2022</ref>  

De projectkosten voor de renovatie van 2015-2019 werden in eerste instantie begroot op 59 miljoen euro, waarvan voor de basisinrichting zes miljoen euro werd uitgetrokken.<ref name="kosten" /> In november 2017 werd duidelijk dat de totale kosten in elk geval 4,1 miljoen euro duurder uitvielen.<ref>[https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2017Z15254&did=2017D32077 ''Renovatie Huis ten Bosch''], 13 november 2017, tweedekamer.nl</ref><ref group="noot">De extra kosten waren al naar beneden bijgesteld door enkele bezuinigingen. Zo werden onderhoudswerkzaamheden aan de balzaal en pruikenkamer niet uitgevoerd. Veel kosten werden geheim gehouden. Zo weerhield het Rijk voor de buitenwereld de kosten van de nieuwe bordestrap, evenals van de restauratie van de historische stucplafonds. De aanbesteding werd onderhands aan één aannemer gegund. Het Rijk hoopte hiermee te voorkomen dat details uitlekten naar de (roddel)pers en publiek.</ref> Alle kosten voor de inrichting van de privévertrekken van het koninklijk gezin werden door het Rijk gedragen.<ref>Merijn Rengers & Arjen Ribbens, [https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/21/koning-betaalde-niet-voor-inrichting-privevertrekken-huis-ten-bosch-a4000393 Koning betaalde niet voor inrichting privévertrekken Huis ten Bosch], NRC Handelsblad, 21 mei 2020</ref>

=== Oranjezaal ===
De Oranjezaal, gelegen onder de centrale koepel van het classicistische hoofdgebouw, is een belangrijk monument van de [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]]. Oorspronkelijk was de opzet om de wanden vol te hangen met portretten van Europese vorsten en hun eega's.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 27</ref> Na het overlijden van prins Frederik Hendrik in 1647 wijzigde zijn weduwe die plannen in schilderstukken te zijner nagedachtenis.

Frederik Hendrik wordt afgebeeld als iemand met een goddelijke status. De schilderijen op de onderste rij stellen triomfpoorten voor zoals die bij bezoeken van vorsten in Europese steden door het ontvangende volk opgericht werden. Allerlei figuren op de onderste schilderijen houden tribuut in hun handen of op hun hoofd of het wordt per wagen aangevoerd. Het symboliseert dat het Frederik Hendrik was die het land welvaart bracht. Amalia trachtte daarmee te verduidelijken dat de Oranjes een moreel recht hadden op een erfelijk stadhouderschap. Dat zij dit nodig vond, blijkt uit het gegeven dat het stadhouderschap in 1650 werd afgeschaft. Met de schilderijenvoorstelling probeerde Amalia te bewerkstelligen dat de Oranjes in het centrum van de macht bleven.

De schilderwerken werden tussen 1648 en 1652 in opdracht van Amalia van Solms uitgevoerd door twaalf schilders onder regie van de architect-schilder [[Jacob van Campen]]. De reeks bestaat uit 39 doeken en [[Paneel (kunst)|panelen]] en een aantal gewelfschilderingen.<ref name="Oranjezaal: catalogus en documentatie" /> De schilders waren geselecteerd door Van Campen en [[Constantijn Huygens]], in samenwerking met Amalia van Solms. De gekozen schilders waren leerlingen van of werkten in de stijl van [[Peter Paul Rubens|Rubens]]<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|55}} en Amalia noemde ze de voornaamste destijds levende schilders in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden. De opdracht voor het decoreren van deze zaal was een van de belangrijkste uit de Nederlandse Gouden Eeuw en heeft daarom een groot historisch en artistiek belang. De werken, waaronder 31 op groot formaat,<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|55}} vormen een lof- en lijkrede op Frederik Hendrik<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|52}} en zijn een staalkaart van de contemporaine schilderkunst. De westzijde heeft als onderwerp de geboorte en jeugd van Frederik Hendrik, als zijnde het begin van een Gouden Tijdperk. De noordzijde verbeeldt het politieke en militaire leven van de prins. De zuidzijde verhaalt [[dynastie]]k belangrijke huwelijken. Dat van stadhouder Frederik Hendrik met Amalia van Solms, van prins [[Willem II van Oranje|Willem II]] met de Engelse prinses [[Maria Henriëtte Stuart|Maria Henriëtte]] en van prinses [[Louise Henriëtte van Nassau|Louise Henriëtte]] met keurvorst [[Frederik Willem I van Brandenburg]]. De oostzijde van de zaal is gewijd aan de overwinning en verheffing van Frederik Hendrik.<ref name="Oranjezaal: catalogus en documentatie">Rudi Ekkart: [https://web.archive.org/web/20201202005244/http://oranjezaal.rkdmonographs.nl/verantwoording-1 ''De Oranjezaal: catalogus en documentatie''], RKD Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis, Den Haag 2015</ref>

De schilders zijn [[Theodoor van Thulden]], [[Caesar van Everdingen]], [[Salomon de Bray]], [[Thomas Willeboirts Bosschaert]], [[Jan Lievens]], [[Christiaen van Couwenbergh]], [[Pieter Soutman]], [[Gonzales Coques]], [[Jacob Jordaens]], [[Pieter de Grebber]], [[Adriaen Hanneman]] en [[Gerard van Honthorst]].<ref name="van der Ploeg 1998" />{{rp|50-55}} Een beschilderd houten reliëf boven de entreedeur van de zaal is van de hand van meester beeldhouwer [[Pieter Adriaensz. 't Hooft]]. Het stelt twee ruiters voor die strijden om een lauwerkrans.

De ruimte heeft een kruisvorm met afgeschuinde hoeken. De zaal wordt overdekt met een houten gewelf. De lichtkoepel heeft aan de binnenkant een omgang met balustrade van vijf voet breed. Waarschijnlijk was de omgang bedoeld voor het laten plaatsnemen van muzikanten bij festiviteiten. Overblijfselen van een podium zijn bij een onderzoek teruggevonden. In 1805 werd op verzoek van Schimmelpenninck een directe verbinding gemaakt tussen de Oranjezaal en de westelijk ervan gelegen Japanse zaal. Hiervoor werd in de Oranjezaal de monumentale schoorsteenmantel verwijderd. De nieuwe deuren van deze doorgang werden beschilderd door de kunstschilder C. van Cuylenborgh.

Huygens bedacht de Latijnse tekst voor in de lichtkoepel. Op acht houten balken staat:

FR[EDERICO]. HENRICO PRINC[IPI].<br />
ARAUS[IONIS]. IPSUM SESE<br />
UNICUM IPSO DIGNUM<br />
LUCTUS ET AMORIS<br />
AETERNI MON[UMENTUM]. AMALIA<br />
DE SOLMS VIDUA<br />
INCONSOLABILIS MARITO<br />
INCOMPARABILI P[OSUIT].

Er zijn meerdere vertalingen mogelijk. C.J. Vooys vertaalde het als volgt: 'Voor haar onvergetelijke gemaal Frederik Hendrik Prins van Oranje, heeft zijn ontroostbare weduwe Amalia van Solms als uiting van haar rouw en onvergankelijke liefde een gedenkteken opgericht, dat op zichzelf zonder weerga is en daarom juist hem waardig'.<ref>C.J. Vooys, ''Huygens' opschrift in de Oranjezaal'', in: ''Oud Holland'', jaargang 73 (1958), p 43-44</ref>

Ten tijde van prins Willem V werden in de Oranjezaal toneelvoorstellingen en concerten gegeven, ook werden er balletten en opera's opgevoerd. Een van de uitvoerenden was [[Ludwig van Beethoven]], in 1783.{{#tag:ref|[[Wolfgang Amadeus Mozart|Mozart]] bezocht in 1766 Den Haag om er concerten te geven. Een van de drie gaf hij bij de prins van Oranje, Willem V, vermoedelijk in Huis ten Bosch, maar het kan ook het Stadhouderlijk Kwartier op het Binnenhof zijn geweest.<ref>[https://anemaa.home.xs4all.nl/ges/personen/den_haag_mozart.htm Mozart in Den Haag], anemaa.home.xs4all.nl, 2006, update 4 juli 2011</ref>|group=noot}}

Nog voorafgaand aan de Duitse inval in 1940 werden alle schilderijen gedemonteerd en opgeborgen onder de zaalvloer. Drie doeken werden daarbij opgerold, onder meer gebeurde dat met het grootste schilderij: de ''Triomftocht van Frederik Hendrik'' van de Zuid-Nederlandse schilder Jordaens dat 728 cm hoog en 755 cm breed is. In 1941 werden alle schilderijen buiten het paleiscomplex in veiligheid gebracht, eerst in de [[kunstbunkers bij Zandvoort]] en in 1942 in een nieuw aangelegde bomvrije [[Kunstbunker bij Paasloo|bunker in Paasloo]]. Na de oorlog keerden ze in twee transporten, in februari en april 1946, terug naar de Oranjezaal. Alleen bij het grote schilderij van Jordaens diende enkele herstelwerkzaamheden verricht te worden. De rest was in goede staat gebleven.{{#tag:ref|Vanaf 1767 werden de schilderijen meerdere malen gerestaureerd. Tussen 1998 en 2001 werd de Oranjezaal gerenoveerd door een team van [[RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis|restauratoren]], [[Kunstgeschiedenis|kunst]]- en [[Geschiedenis van de bouwkunst|architectuurhistorici]] en [[Chemicus|chemici]] onder leiding van [[Anne van Grevenstein-Kruse]], directeur van de [[Stichting Restauratie Atelier Limburg]]. Bij die gelegenheid vond er een diepgaand onderzoek plaats naar de schilderingen en decoraties in de zaal, waarvan de resultaten werden verwerkt in diverse publicaties.<ref name="Oranjezaal: catalogus en documentatie" />|group=noot}}

Op 24 maart 2014 dineerden enkele tientallen regeringsleiders en ministers in de Oranjezaal ter gelegenheid van de [[Nuclear Security Summit 2014|Nucleaire Veiligheidstop]] in Den Haag.

;Werken in de Oranjezaal (selectie)
<gallery widths="180" heights="180">
The birth of Frederik Hendrik, by Caesar van Everdingen.jpg|[[Allegorie (beeldende kunst)|Allegorie]] op de geboorte van Frederik Hendrik ([[Caesar van Everdingen]])
The Education of Frederik Hendrik, by Theodoor van Thulden.jpg|De opvoeding van Frederik Hendrik ([[Theodoor van Thulden]])
Frederik Hendrik and Maurits as generals, by Thomas Willeboirts Bosschaert.jpg|Frederik Hendrik en zijn halfbroer [[Maurits van Oranje|Maurits]] als veldheren met in het verschiet de slag van Vlaanderen ([[Thomas Willeboirts Bosschaert]])
The Act of Survivance presented to Willem II, by Gonzales Coques.jpg|Willem II ontvangt de Akte van Survivance ([[Gonzales Coques]])
Louise Henriette leads Friedrich Wilhelm, Elector of Brandenburg, to her parents, by Gerard van Honthorst.jpg|Louise Henriëtte leidt Friedrich Wilhelm, keurvorst van Brandenburg, naar haar ouders ([[Gerard van Honthorst]])
Frederik Hendrik as Man-at-Arms ruling the waters, by Jacob van Campen.jpg|Frederik Hendrik als krijgsman die het water beheerst ([[Jacob van Campen]])
</gallery>
<gallery widths="180" heights="180">
The Triumph of Frederik Hendrik, by Jacob Jordaens (I).jpg|Triomf van Frederik Hendrik, het grootste schilderij in de Oranjezaal, 728 x 755 cm ([[Jacob Jordaens]])
Part of the Triumphal Procession, with Gifts from the East and the West, by Jacob van Campen.jpg|Deel van de triomfstoet, met geschenken uit de Oost en de West (Jacob van Campen)
Part of the Triumphal Procession with Spoils of War, by Pieter Soutman.jpg|Deel van de triomfstoet, met meegevoerd goud en zilver ([[Pieter Soutman]])
Part of the Triumphal Procession, with captured Weapons, by Salomon de Bray.jpg|Deel van de triomfstoet, met buitgemaakte wapens ([[Salomon de Bray]])
Part of the Triumphal Procession, with Prisoners, by Theodoor van Thulden.jpg|Deel van de triomfstoet, met gevangenen ([[Theodoor van Thulden]])
Part of the Triumphal Procession, Amalia and her Daughters watching the Triumph of Frederik Hendrik, by Gerard van Honthorst.jpg|Deel van de triomfstoet: Amalia van Solms met haar dochters als toeschouwers van de triomf van Frederik Hendrik (Gerard van Honthorst)
</gallery>
<gallery widths="180" heights="180">
Oranjezaal na de restauratie- overzicht koepelgewelf - 's-Gravenhage - 20429650 - RCE.jpg|Het gewelf van de lantaarn met ''Amalia van Solms als weduwe'' (school Van Honthorst)
Oranjezaal na de restauratie- overzicht west- en noordwand - 's-Gravenhage - 20429654 - RCE.jpg|Overzicht van de west- en noordwand met uiterst rechts de hoofdingang
Oranjezaal na de restauratie- gedeelte van het gewelf boven de westwand - 's-Gravenhage - 20429672 - RCE.jpg|Gedeelte van het gewelf boven de westwand met ''Putti met attributen van regen en dauw'' ([[Pieter de Grebber]])
Oranjezaal na de restauratie- overzicht noordoosthoek, met de hele oostwand - 's-Gravenhage - 20416714 - RCE.jpg|Overzicht noordoosthoek, met de hele oostwand en uiterst links de hoofdingang
Oranjezaal na de restauratie- gewelfvak boven de oostwand - 's-Gravenhage - 20429674 - RCE.jpg|Gewelfvak boven de oostwand
Oranjezaal na de restauratie- snijwerk boven hoofdingang noordzijde - 's-Gravenhage - 20418628 - RCE.jpg|Snijwerk boven hoofdingang noordzijde (Pieter Adriaensz. 't Hooft)
</gallery>

=== Bordestrap en presentatie ministers ===
Aan de voorgevel heeft het paleis altijd een trap gehad die naar de bel-etage leidde. In de jaren 1734-1735 werd de oorspronkelijke trap vervangen door een hardstenen bordestrap met twee witmarmeren vazen op hardstenen sokkels aan de voet van de trap. De hardstenen leuning werd daarbij vervangen door een smeedijzeren versie van meester-smid Leendert Ulje uit Amsterdam. Beschadigingen uit de Tweede Wereldoorlog werden in 1955-1957 gerestaureerd met kokend lood in een poging om het smeedwerk van de balustrade opnieuw in het hardsteen vast te zetten. Het natuursteen werd echter vooraf niet verwarmd, waardoor het gesteente op verschillende plaatsen ging scheuren. Tegelijkertijd werden aan de onderzijde delen van de traptreden afgehakt, omdat ze anders niet pasten op de nieuw geplaatste betonnen draagconstructie. Bij de renovatiewerkzaamheden van 2015-2019 werden alle hardstenen blokken uit elkaar gehaald. Slechts twintig procent bleek herbruikbaar, waarop besloten werd om de hele trap te vervangen.<ref>Bordestrap op de schop, Rijksvastgoedbedrijf, 6 juli 2019</ref>

Inmiddels is het traditie dat op Huis ten Bosch de Nederlandse ministers beëdigd worden. De presentatie aan de fotograferende en filmende pers van de ministersploeg vindt vervolgens plaats op de bordestrap, vanaf 1971 in aanwezigheid van het staatshoofd. In 1981 daarentegen was de presentatie van de ministersploeg van het [[kabinet-Van Agt II]] in de entree van het paleis. In 2012 werd de beëdiging - in de Oranjezaal - voor het eerst uitgezonden via de televisie.<ref group="noot">De ministers van het [[kabinet-Rutte II]] werden zelfs allemaal twee keer beëdigd, aangezien de [[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] de beëdiging niet rechtstreeks had kunnen uitzenden, doordat op dat moment een reclameblok werd uitgezonden. Speciaal voor de NOS werd de beëdiging - tegen de zin van koningin Beatrix - overgedaan. In 2017 werden wegens een renovatie van Huis ten Bosch de ministers van het [[kabinet-Rutte III]] beëdigd op [[Paleis Noordeinde]]. Ook de groepsfoto van de ministersploeg werd daar gemaakt.</ref>

=== Standbeeldenreeks stadhouders ===
In opdracht van stadhouder Frederik Hendrik vervaardigde beeldhouwer [[François Dieussart]] (ca. 1600-ca. 1663), per contract van 19 april 1646, van wit [[marmer]] uit [[Carrara]] vier levensgrote beelden van de stadhouders [[Willem I van Oranje|Willem I]], [[Maurits van Oranje|Maurits]], [[Willem II van Oranje|Willem II]] en [[Frederik Hendrik van Oranje|Frederik Hendrik]]. Het was de enige keer dat een groep [[Prins van Oranje|prinsen van Oranje]] ten voeten uit in marmer werd uitgebeeld. De [[beeldhouwer]] begon met de dynastieke reeks in 1646 en leverde de laatste in 1651. Ze kregen een plek in het voorhuis, zoals blijkt uit een in 1655 gepubliceerde tekening van een doorsnede van wat toen nog de 'Sael van Orange' heette. Vermoed wordt dat de beelden van Willem I en Maurits naast de hoofdingang stonden. Bij het betreden van het voorhuis zou dan rechts dat van Willem I hebben gestaan en links dat van Maurits, aangezien het hoofd van Willem I naar links was afgewend en dat van Maurits naar rechts. Uit een inventarislijst blijkt dat het kwartet in 1694 in [[Huis Honselaarsdijk]] stond, een ander bezit van de Oranjes. Door [[Erfenis|vererving]] kwamen de beelden in het bezit van koning [[Frederik I van Pruisen]] en belandden in de marmerzaal van het [[Potsdamer Stadtschloss|Stadsslot van Potsdam]], dat in 1945 door een bombardement werd vernietigd. Daarbij gingen ze verloren. Replica's - zinken afgietsels - kregen vanaf 1900 een prominente plek op het [[Bordes (trap)|bordes]], naast de voordeuren van Huis ten Bosch. Ze hebben daar gestaan tot omstreeks 1958.{{Refn|group=noot|Jaartal vastgesteld op basis van foto's, waarvan de laatste waarop de beelden nog staan dateert uit 1957.<ref>Beeldbank Gemeentearchief Den Haag: [http://www.haagsebeeldbank.nl/afbeelding/483c4dae-b49f-482e-9fbe-bae5989b57ea Foto van Huis ten Bosch uit 1957], Dienst voor de Stadsontwikkeling gemeente Den Haag</ref>}}<ref>Pieter Wagenaar, Marie-Christine Engels, Charles Dumas: [http://pieterwagenaar.nl/Den_Haag_Bijlage.pdf (PDF) ''Den Haag geschiedenis van de stad''], deel 2 (De tijd van de Republiek), p. 54, Uitgeverij Waanders, Zwolle 2005</ref><ref>RKD database informatie over de beelden van ([https://rkd.nl/explore/images/276522 Willem I], [https://rkd.nl/explore/images/276526 Maurits], [https://rkd.nl/explore/images/276528 Willem II], [https://rkd.nl/explore/images/276527 Frederik Hendrik])</ref> Ze verhuisden naar de achtergevel waar ze een plek kregen onder de bogen van het onderhuis.<ref>Loonstra, Marten (1985) ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', p. 119</ref>

== Toegankelijkheid ==
Tijdens de regeringsperiode van koningin Juliana waren de tuinen vrij toegankelijk voor publiek, behalve als zij in het paleis verbleef. Sinds koningin Beatrix hier haar intrek nam is het terrein afgesloten. Van 1960 tot 1976 werd het hoofdgedeelte van Huis ten Bosch jaarlijks een maand lang ter bezichtiging opengesteld voor belangstellenden. Zo waren in de zomer van 1962 de Oranjezaal, de Witte eetzaal en de Japanse en Chinese kamer toegankelijk.<ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:011233068:mpeg21:a0106 ''Huis ten Bosch open''], De Tijd-Maasbode, 27 juli 1962</ref> In 1970 bedroeg het toegangsgeld een [[kwartje]] en een [[dubbeltje]] voor belangstellenden onder de zestien jaar. In de aanloop naar een van de restauraties van het paleiscomplex werd de Oranjezaal van 7 september tot en met 1 november 2015 opnieuw opengesteld voor publiek. 49.673 belangstellenden maakten daar gratis gebruik van.

Bij de renovatie in de jaren 2015-2019 werd de hoofdingang extra beveiligd met het plaatsen van veertien palen, waarvan alleen de middelste twee de grond in konden zakken voor het laten passeren van voertuigen. Achter het ijzeren toegangshek met spijlen werd een doorzichtige glazen veiligheidsdeur geplaatst.<ref>Kysia Hekster, [https://nos.nl/artikel/2265035-huis-ten-bosch-flink-beveiligd-nu-koningspaar-er-gaat-wonen.html Huis ten Bosch flink beveiligd nu koningspaar er gaat wonen], nos.nl, 25 december 2018</ref>

== Replica's van Huis ten Bosch ==
* Een [[replica]] van dit paleis staat in het themapark [[Huis ten Bosch (Japan)|Huis ten Bosch]] bij [[Nagasaki (stad)|Nagasaki]]. De replica huisvest een museum voor Japanse en internationale kunstenaars.
* In het afgebroken [[Holland Village (Shenyang)|Holland-dorp]] bij [[Shenyang]] van de Nederlands-Chinese zakenman [[Yang Bin]] stond een replica.
* Sinds 1982 staat er een schaalmodel (1:25) van Huis ten Bosch in [[miniatuurpark|miniatuurstad]] [[Madurodam]] in Den Haag.
* Het paleis stond in 2019 model voor het 100e [[Lijst van Delfts blauwe huisjes van de KLM|Delfts blauwe huisje]] van [[KLM]].

== Fotogalerij ==
<gallery widths="160" heights="160">
Delegates of the First International Peace Conference at The Hague, 1899.jpg|De gedelegeerden van de [[Vredesconferentie van Den Haag]] (1899) poseren op de trappen van Paleis Huis ten Bosch; 18 mei 1899
Den Haag - Huis Ten Bosch 1900.jpg|Huis ten Bosch tussen 1890 en 1905
NIMH - 2011 - 0834 - Aerial photograph of The Hague, The Netherlands - 1920 - 1940.jpg|Luchtfoto Huis ten Bosch (1920-1940) ([[Nederlands Instituut voor Militaire Historie]])
Bestand:Hardstenen trap met vazen - 's-Gravenhage - 20326633 - RCE.jpg|Trap van het paleis met marmeren vazen en op het bordes vier beelden van stadhouders (1943) (Rijksdienst voor het cultureel erfgoed)
Achtergevel en zijgevel rechts gezien vanuit het zuidwesten - 's-Gravenhage - 20326627 - RCE.jpg|Achtergevel en zijgevel rechts gezien vanuit het zuidwesten in februari 1943. (Rijksdienst voor het cultureel erfgoed)
Bestand:Herstelde Paleis Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 901-9396.jpg|Het van oorlogsschade herstelde Paleis Huis ten Bosch, 14 oktober 1946 (Nationaal Archief)
Bestand:Opening Staten Generaal Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 908-0077.jpg|Opening Staten-Generaal, Huis ten Bosch, 16 september 1956 (Nationaal Archief)
Bestand:Opening Staten Generaal Rijtoer van Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 908-0078.jpg|Opening Staten-Generaal; rijtoer vanaf Huis ten Bosch, 16 september 1956 (Nationaal Archief)
Bijgebouw - 's-Gravenhage - 20086812 - RCE.jpg|Een bijgebouw van Huis ten Bosch in 1963, een van de twee Pieter Posthuizen en toenmalig woonhuis van [[Piet de Jong (politicus)|Piet de Jong]] en zijn gezin. (Rijksdienst voor het cultureel erfgoed)
Bijgebouw links - 's-Gravenhage - 20086813 - RCE.jpg|Wassenaarse vleugel van Huis ten Bosch in 1963. (Rijksdienst voor het cultureel erfgoed)
Bestand:Bruidspaar verlaat Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 919-9590.jpg|Huwelijk van prinses Margriet en mr. Pieter van Vollenhoven; het bruidspaar verlaat Huis ten Bosch, 10 januari 1967 (Nationaal Archief)
Bestand:Koningin Juliana en prins Bernhard verlaten paleis Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 920-6616.jpg|Doop van prins Willem-Alexander; koningin Juliana en prins Bernhard verlaten Paleis Huis ten Bosch, 2 september 1967 (Nationaal Archief)
Bestand:Koninklijk Huis houdt jaarlijks Kerstfeest voor personeel op Huis ten Bosch , De, Bestanddeelnr 924-1212.jpg|Koninklijk Huis houdt jaarlijks kerstfeest voor personeel op Huis ten Bosch, 23 december 1970 (Nationaal Archief)
Bestand:Koninklijk Huis houdt jaarlijks Kerstfeest voor personeel op Huis ten Bosch , De, Bestanddeelnr 924-1210.jpg|Koninklijk Huis houdt jaarlijks kerstfeest voor personeel op Huis ten Bosch, 23 december 1970 (Nationaal Archief)
Bestand:Exterieur Huis ten Bosch, Bestanddeelnr 926-3319.jpg|Exterieur van Paleis Huis ten Bosch, 9 april 1973 (Nationaal Archief)
Bestand:Fotosessie Koninklijke Familie op Huis ten Bosch gezin voor Paleis Huis ten Bo, Bestanddeelnr 253-8767.jpg|Fotosessie koninklijke familie op Huis ten Bosch, 17 augustus 1982 (Nationaal Archief)
|Detail plafond Chinese kamer, september 2017 (Rijksvastgoedbedrijf)
|Stucwerk balzaal, juli 2018 (Rijksvastgoedbedrijf)
</gallery>

== Literatuur ==
* ''Beschrijving der schilderijen in de Oranje-zaal van het Koninklijk Paleis, genaamd het Huis in het Bosch, in de nabijheid van 's Gravenhage, den held Frederik Hendrik, prins van Oranje en Nassau, door zijne gemalin mevrouwe de prinses Amalia van Solms-Braunsfels ter gedachtenis opgerigt'', Gebr. van Cleef, 's-Gravenhage/Amsterdam, 1821
* Margriet van Eikema Hommes & Elmer Kolfin, ''De Oranjezaal in Huis ten Bosch. Een zaal uit loutere liefde'', Uitgeverij Waanders & de Kunst, Zwolle, 2013
* E.C. Houbolt, ''Het Huis ten Bosch. Vanaf zijn stichting tot heden'', W.P. van Stockum & Zn. n.v., Den Haag, 1939
* Nicole Ex, ''Het brokaten paradijs. De wanden van de Japanse kamer in paleis Huis ten Bosch gerestaureerd'', uitgeverij 010, Rotterdam, 1997
*Marten Loonstra, ''het húijs int bosch. Het Koninklijk Paleis Huis ten Bosch historisch gezien'', Zutphen, 1985
* M.G. Schenk & J.B.Th. Spaan, ''Huis ten Bosch en zijn bewoners'', de Boekerij n.v., Baarn, 1968
* Mariska Vonk, ''Huis ten Bosch. De Oranjezaal. Pracht en praal van de Oranjedynastie'', uitg. Waanders, Zwolle, 2015; {{ISBN|978 94 6262 070 4}}

{{Appendix||2=
== Verwijzingen ==
{{References||3}}
== Noten ==
{{References|group=noot||3}}
}}
[[Categorie:Nederlands koningshuis]]