Brontekst bekijken van Orange (prinsdom)

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal    =Comté d'Orange<br />Principauté d'Orange
| Status               =
| Voor1                =
| Vlag_Voor1           =
| Voor2                =
| Vlag_Voor2           =
| Na1                  =Koninkrijk Frankrijk (1589-1792)
| Vlag_Na1             =Pavillon royal de France.svg
| Jaar van ontstaan    =8e eeuw
| Jaar van afloop      =1713
| Vlag                 =
| Vlagartikel          =
| Wapen                =[[Bestand:Oranje wapen.svg|125px]]
| Wapenartikel         =
| Leus                 =
| Kaart                =Oranje1601.png
| Kaartjaar            =Het prinsdom Orange in 1601
| Hoofdstad            =[[Orange (Frankrijk)|Orange]]
| Oppervlakte          =± 280 km²
| Bevolking            =
| Munteenheid          =
| Nationale feestdag   =
| Volkslied            =
| Talen                =[[Frans]]
| Religie              =
| Regeringsvorm        = [[Graafschap (gebied)|Graafschap]] (tot 1163); later [[vorstendom]]
| Staatshoofd          = [[Graaf (titel)|Graaf]] (tot 1163); [[vorst (titel)|vorst of prins]]
| Plv. Staatshoofd     =
| Regeringsleider      =
| Legislatuur          =
| Dynastie             =[[Huis Baux|Baux]], [[Huis Chalon|Chalon]], [[Huis Nassau|Nassau]]
}}

Het '''vorstendom Orange''' ([[Frans]]: ''principauté d'Orange'', Nederlands vaak ook ''prinsdom''), is een klein voormalig [[vorstendom]] van het [[Heilige Roomse Rijk]], thans gelegen in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]], een streek in het zuidoosten van [[Frankrijk]]. In het Nederlands werd het historisch als ''Oranghien'' aangeduid en later verder vernederlandst tot ''Oranje''. Het was aanvankelijk een [[Graaf (titel)|graafschap]] en na 1163 een vorstendom dat tot 1713 zelfstandig bleef. In het westen werd het door de rivier de [[Rhône (rivier)|Rhône]] gescheiden van Frankrijk; aan alle andere zijden werd het omsloten door het [[Comtat Venaissin]]. Bij de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] in 1713 werd het officieel tot Frans grondgebied verklaard. Vanaf 1731 behoorde het tot de Franse provincie [[Dauphiné]], tot deze in 1789 werd opgeheven.

==Omvang==
Het prinsdom is vernoemd naar de plaats [[Orange (Frankrijk)|Orange]], een stadje in de [[Vaucluse (departement)|Vaucluse]], op de linkeroever van de Rhône, twintig kilometer ten noorden van [[Avignon]]. Het grondgebied van het prinsdom mat ongeveer 19,31 bij 14,48&nbsp;km, oftewel 279,71&nbsp;km². Het was daarmee vrijwel even groot als het eiland [[Bonaire]], oftewel goed anderhalf keer de omvang van het eiland [[Texel]]. <br>De huidige gemeente Orange beslaat ongeveer een kwart van dit gebied.<ref>Zij is 74,2 km² groot en telt 29.135 inwoners (2010) in de stad zelf; in haar stedelijke zone 37.279 inwoners (1999).</ref>

==Geschiedenis==
Orange kent een geschiedenis die teruggaat tot de [[Gallo-Romeinse periode|Romeinse tijd]].
{{Zie ook|[[Geschiedenis van Orange]]}}

===Huis Orange===
De eerste graaf van Orange is volgens de overlevering [[Willem met de Hoorn]], een hoveling van [[Karel de Grote]], die de stad Orange in 793 op de [[Saracenen]] zou hebben veroverd. Als enig deel van het oude [[koninkrijk Bourgondië]] behoorde het graafschap sinds 1032 tot het [[Heilige Roomse Rijk]]. Het gravenhuis splitste zich in 1150 in twee linies, waarvan er een in 1163 door keizer [[Frederik Barbarossa]] in de rijksvorstenstand werd verheven.

===Huis Les Baux===
Het gebied van deze laatste tak kwam na de dood van [[Raimbaud III van Orange]] via diens zuster [[Tirburge III van Orange]] toe aan haar echtgenoot [[Bertrand I van Les Baux]]. Het gebied van de grafelijke tak werd aanvankelijk afgestaan aan de [[Maltezer Orde|Johannieterorde]], maar [[Bertrand III van Les Baux]] herenigde geheel Orange in 1308.

===Huis Chalon===
[[Bestand:Map France 1477-fr sovereign Béarn.svg|miniatuur|Frankrijk in 1477. Rechtsonder het prinsdom Orange (lichtgroen), omsloten door het [[Comtat Venaissin]] (rose).]]
Na de dood van [[Raymond V van Les Baux, prins van Orange]], erfde diens dochter [[Maria van Baux|Maria]] het prinsdom. Via haar gemaal [[Jan III van Chalon]] kwam het aan het [[huis Chalon]] en met het sterven van de laatste telg van dit geslacht, [[Philibert van Chalon|Philibert]], aan diens neef [[René van Chalon]], de zoon van zijn zuster [[Claudia van Chalon|Claudia]] en [[Hendrik III van Nassau-Breda]]. Onder René van Chalon werd Orange als twistappel tussen keizer [[keizer Karel V|Karel V van het Heilige Roomse Rijk]] en koning [[Frans I van Frankrijk]] verscheidene malen door Frankrijk bezet. Omdat ook hij kinderloos bleef, benoemde hij zijn neef [[Willem van Oranje|Willem van Nassau]] met goedkeuring van keizer Karel V tot opvolger. Dit besluit was wel in tegenspraak met de inhoud van het testament van [[Maria van Baux]], die het vorstendom Orange in het huis Chalon had gebracht. Het vorstendom zou bij gebrek aan mannelijke erfgenamen naar de erfgenamen van haar dochter [[Alix van Chalon]] moeten gaan.

Alix' dochter Margarita huwde in 1449 met [[Rudolf IV van Baden-Sausenberg|Rudolf van Baden-Hochberg]] (1427-1487). Hun enig overlevende kleindochter [[Johanna van Neuchâtel]] (overl. 1543) van zoon [[Filips van Baden-Röteln|Filips]] (1452-1503) huwde in 1504 met [[Lodewijk I van Longueville]] (1480-1516). Hun nakomelingen waren pretendenten van Orange totdat deze familie in mannelijke lijn in 1694 uitstierf. Deze familie protesteerde tegen de erfrechtelijke gang van zaken na 1544 en haalde haar gelijk voor de rechtbank. Gezien de belangrijke positie van Willem de Zwijger als leider van de opstand tegen Spanje, besloten de Franse koningen dat de beslissingen van de rechtbank niet doorgezet zouden worden en lieten het vorstendom aan de Nassaus (1580-1713).

===Oranje===
Willem de Zwijger, later [[stadhouder]] in verschillende Nederlandse gewesten, werd in 1544 [[prins van Oranje|''Prince van Oranghien'']] en stichtte de dynastie [[Oranje-Nassau]] - maar kon pas sinds 1559 werkelijk macht over het vorstendom uitoefenen. Ook onder zijn heerschappij werd Orange meermaals bezet. Het viel na zijn dood toe aan achtereenvolgens zijn zoons [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]], [[Maurits van Oranje|Maurits]] en [[Frederik Hendrik van Oranje|Frederik Hendrik]]. Erfgenaam van de laatstgenoemde was [[Willem II van Oranje-Nassau|Willem II]], op wie in 1650 [[Willem III van Oranje-Nassau|Willem III]] volgde. Na het uitbreken van de [[Hollandse Oorlog]] (1672) bezette [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] het prinsdom. Willem kreeg het bij de [[Vrede van Nijmegen]] (1678) terug, maar het werd in 1685 bij de herroeping van het [[Edict van Nantes]] wederom ingenomen. De [[Vrede van Rijswijk]] (1697) herstelde hem definitief in de prinselijke waardigheid.

Na de dood van Willem III in 1702 brak een opvolgingsconflict uit tussen [[Johan Willem Friso van Nassau-Dietz]] en [[Frederik I van Pruisen]]. De eerstgenoemde was - als kleinzoon van Frederik Hendriks dochter [[Albertine Agnes van Nassau|Albertine Agnes]] - bij testament als opvolger aangewezen. Frederik I maakte als zoon van Frederik Hendriks oudste dochter [[Louise Henriëtte van Nassau|Louise Henriëtte]] op grond van Frederik Hendriks testament echter eveneens aanspraak op het prinsdom. Ondertussen verklaarde Lodewijk XIV het prinsdom Orange aan de Franse troon vervallen. Het [[Parlement van Parijs]] wees het prinsdom toe aan Lodewijks pretendent [[Frans Lodewijk van Bourbon-Conti]]. Deze sloot een overeenkomst met Lodewijk XIV waarbij hij de inkomsten uit het prinsdom behield, maar de Franse soevereiniteit erkende.<ref name="Archives">[https://web.archive.org/web/20220118182536/https://francearchives.fr/fr/facomponent/4957d429b9b1b8352021e4f0bcf64d7951c2401e Principauté d'Orange. Domaine du prince de Conti], ''Frans Nationaal Archief''</ref> 

De [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] (1713) bekrachtigde deze toestand en wees wapen en titel van Orange bovendien toe aan [[Pruisen]].{{Bron?||2022|01|16}} Frans Lodewijks kleinzoon [[Lodewijk Frans I van Bourbon-Conti|Lodewijk Frans I]] stond op 23 april [[1731]] het prinsdom Orange definitief af aan de koning van Frankrijk, in ruil voor ander gebied.<ref name="Archives" /> 

Het werd opgenomen in de [[Dauphiné]]. 

====De dynastieke titel "Prins van Oranje" vanaf 1732==== 
Om aan zijn claim vast te houden was Johan Willem Friso echter de titel [[prins van Oranje]] blijven voeren. Zijn zoon [[Willem IV van Oranje-Nassau|Willem IV]] kreeg hier in 1732 bij het [[Traktaat van Partage (1732)|Traktaat van Partage]] weer formeel het recht toe. Sinds zijn kleinzoon Willem VI in 1815 als [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] [[koning der Nederlanden]] werd, is de titel prins van Oranje in Nederland steeds toegekend aan de oudste levende zoon van de koning. Voor de grondwetswijziging van 1983 kwam de titel alleen toe aan directe erfgenamen in de mannelijke lijn. De laatste drager van de titel Prins van Oranje uit het Huis van Oranje-Nassau was de in 1884 overleden kroonprins [[Willem Alexander Karel Hendrik Frederik van Oranje-Nassau|Alexander]], een zoon van koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]] en koningin Sophie. 

Kroonprins Willem-Alexander kreeg in 1980 de titel Prins van Oranje, nadat die bijna een eeuw in onbruik was geraakt; dit gebeurde bij de troonsbestijging van zijn [[Beatrix der Nederlanden|moeder]]. De huidige (en eerste) prinses van Oranje is sinds de troonopvolging van koning Willem-Alexander kroonprinses [[Catharina-Amalia der Nederlanden|Catharina-Amalia]]; de huidige Pruisische prins van Oranje is [[Georg Friedrich van Pruisen|Georg Friedrich]].

==Heersers van Orange==
[[Bestand:Oranje1547.png|thumb|Het prinsdom Orange (groen) in 1547 te midden van het pauselijk [[graafschap Venaissin]]]]
[[Bestand:La Pricipauté D'Orange &c..jpg|thumb|Het prinsdom Orange rond 1630]]

===Graven===
'''<big>Huis Orange</big>'''
* Pons I van Mevouillon
* Pons II van Mevouillon
* Laugier van Nice
* Raimbaut I van Nice
* Bertrand-Raimbaut van Orange
* [[Raimbaut II van Orange]]
* Tiburge van Orange
* [[Raimbaut III van Orange]]

===Prinsen===
'''<big>Huis Baux</big>'''
* 1171-1181: [[Bertrand I van Baux|Bertrand I]]
* 1182-1218: [[Willem I van Baux|Willem I]]
* 1218-1282: [[Raimond I van Baux|Raimond I]]
* 1281-1314: [[Bertrand IV van Baux|Bertrand IV]]
* 1314-1340: [[Raimond IV van Baux|Raimond IV]]
* 1340-1393: [[Raimond V van Baux|Raimond V]]

'''<big>Huis Chalon</big>'''
* 1393-1418: [[Jan III van Chalon|Jan III]] x [[Maria van Baux]] (dochter van Raimond V)
* 1418-1463: [[Lodewijk van Chalon-Arlay|Lodewijk]]
* 1463-1475: [[Willem van Chalon-Arlay|Willem]]
* 1475-1502: [[Jan IV van Chalon-Arlay|Jan IV]]
* 1502-1530: [[Philibert van Chalon|Philibert]]

'''<big>Huis Nassau</big>'''
* 1530-1544: [[René van Chalon|René]] (zoon van [[Claudia van Chalon]] en [[Hendrik III van Nassau-Breda]])
* 1544-1584: [[Willem van Oranje|Willem I]]
* 1584-1618: [[Filips Willem van Oranje|Filips Willem]]
* 1618-1625: [[Maurits van Oranje|Maurits]]
* 1625-1647: [[Frederik Hendrik van Oranje|Frederik Hendrik]]
* 1647-1650: [[Willem II van Oranje-Nassau|Willem II]]
* 1650-1702: [[Willem III van Oranje-Nassau|Willem III]]

'''<big>Huis Bourbon-Conti</big>'''
* 1702-1709: [[Frans Lodewijk van Bourbon-Conti]] (betwist)
* 1709-1727: [[Lodewijk Armand II van Bourbon-Conti]] (bevestigd in 1713)
* 1727-1731: [[Lodewijk Frans I van Bourbon-Conti]]

==Zie ook==
* [[Lijst van prinsen van Oranje]]
* [[Geschiedenis van Orange]] voor de geschiedenis van de stad
* [[Universiteit van Orange]]: geschiedenis van de universiteit in parallel met deze van de stad

{{Appendix}}

[[Categorie:Land binnen het Heilige Roomse Rijk]]
[[Categorie:Historische provincie van Frankrijk]]
[[Categorie:Historisch land in Frankrijk]]
[[Categorie:Geschiedenis van Orange]]
[[Categorie:Historisch vorstendom]]
[[Categorie:Rijksgraafschap]]