Brontekst bekijken van Norbertijnen

{{Infobox religieuze orde
| naam = Norbertijnen
| latijnse naam = Candidus et Canonicus Ordo Praemonstratensis (O. Praem.)
| wapen = COA Premonstratensians.svg
| wapen afmeting = 200
| wapen onderschrift = Wapen van de Norbertijnen
| overste titel = Abt-generaal
| overste = [[Jos Wouters (abt)|Jos Wouters]]
| regel = [[Augustinus van Hippo|Augustinus]]
| latijns motto = '' ad omne opus bonum paratus''
| motto = tot elk goed werk bereid
| stichtingsdatum = [[1120]]
| stichtingsplek = [[Prémontré]], [[Frankrijk]]
| stichter = [[Norbertus|Norbertus van Xanten]]
| website = http://www.premontre.org/
| zegel = 
| zegel onderschrift = 
| habijt = 
| habijt onderschrift = 
}}
{{Zijbalk kloosters}}
[[Bestand:GeneraalKapittel2006.jpg|thumb|Generaal Kapittel 2006]]
[[Bestand:Norbert xanten.jpg|thumb|Augustinus geeft Norbertus de ordesregel]]
[[Bestand:Vita Norberti A.jpg|thumb|Vita Norberti A over het ontstaan van de orde]]
De '''Ordo Canonici Regularis Praemonstratensis''' (O. Praem.), in het Nederlands '''premonstratenzers''' of '''norbertijnen''', is een [[kloosterorde]] van [[reguliere kanunnik]]en van de Orde van [[Prémontré]]. De orde kent ook een [[derde orde]] voor leken.

== Ontstaan ==
Deze [[kloosterorde]] werd in [[1121]] door de heilige [[Norbertus]] van Xanten gesticht in [[Prémontré]], vanwaar de naam. De orde, die het beschouwende leven en de liturgische dienst verenigt met het actieve leven, zoals zielzorg en onderricht, kwam spoedig tot grote bloei. De [[Franse Revolutie]] bracht haar aan de rand van de ondergang: kloosters werden vaak opgeheven, de inwoners verdreven en de gebouwen openbaar verkocht. In de loop van de 19e eeuw kwam zij echter tot herstel.

Norbertijnen worden ook wel ''witheren'' genoemd naar hun witte [[habijt]]. De norbertijnen leven volgens de regel van [[Aurelius Augustinus|Augustinus]]. Hun leuze luidt ''ad omne opus bonum paratus'' ("tot elk goed werk bereid"). De norbertijnen leven niet alleen contemplatief, maar richten zich meer op praktische prediking en zielzorg. Zij bedienen vaak verschillende parochies in de onmiddellijke omgeving van hun abdijen. In de volksmond werden deze pastoors daarom ''witte pastoors'' genoemd, in tegenstelling tot de ''zwarte pastoors'' (pastoors die rechtstreeks vallen onder een [[bisschop]]).

De orde vormde anno 2005 een federatie van 36 zelfstandige [[canonie]]ën van mannelijke religieuzen. Samen tellen zij wereldwijd ongeveer 1300 leden, verspreid over alle continenten en 26 landen.

De canonieën worden verder ingedeeld in zes [[circarie]]ën: de Boheemse, de Brabantse, de Hongaarse, de Franstalige, de Duitstalige en de Engelstalige. De Brabantse circarie omvat de abdijen en priorijen in Nederland en Vlaanderen. Tijdens de middeleeuwen waren er veel meer circarieën, zoals Brabantia, Flandria, Florreffia en Frisia in België en Nederland.

De [[generaal-overste|abt-generaal]] en het [[Generalaat|centraal ordebestuur]] zijn gevestigd in [[Rome (stad)|Rome]]. Abten-generaal sinds 1982:
* [[Marcel van de Ven]] ([[Abdij van Berne]]) van 21 juli 1982 tot 18 april 1996;
* Mgr. Hermenegild Joseph Noyens ([[Abdij van Tongerlo]]) van 17 juli 1996 tot 28 augustus 2003;
* Mgr. Thomas Handgrätinger ([[Abdij van Windberg]]) van 28 augustus 2003 tot 24 juli 2018;
* Mgr. Jos Wouters ([[Abdij van Averbode]]) werd tot abt-generaal gekozen op 24 juli 2018 op het Generaal Kapittel in Rolduc (NL).
De vrouwelijke leden van de norbertijnen hebben naar analogie van de mannelijke leden verschillende benamingen: norbertinessen, premonstratenzerinnen.

== Spiritualiteit ==
De norbertijnen delen met andere religieuzen de roeping en opdracht om op een bijzondere wijze te getuigen van een leven overeenkomstig het [[Evangelie]], gericht op gemeenschap tussen God en mensen en tussen mensen onderling. De wijze waarop aan deze opdracht vormgegeven wordt vormt de spiritualiteit van een religieuze gemeenschap. De bronnen van de norbertijnse spiritualiteit zijn naast de Bijbel en de traditie, de [[Regel van St-Augustinus]] en de idealen van St. Norbertus. Centraal staat ook het gemeenschapsleven. Dit wordt kernachtig aangeduid met het begrip '''communio'''. Deze communio geeft het norbertijnse leven een eenheid: zowel gebed, werk, samenleven als pastoraal engagement worden gevoed door het gemeenschapsleven. Centraal staat de dagelijkse viering van het [[Getijde (gebed)|getijdengebed]] en de [[eucharistie]], waarin elke medebroeder en de gemeenschap in communio treden met [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus Christus]]. Verder wordt de verbondenheid ook beleefd in de gezamenlijke maaltijden en de ontspanningsmomenten, in het samenleven en –werken, in gesprek en overleg.

Vanuit de gemeenschap wordt het (pastorale) werk van de medebroeders gedragen, ook als zij niet in de abdij wonen. Waar een norbertijn ook leeft en werkt, hij engageert zich omwille van een zending vanuit zijn abdij. Hij streeft ernaar het gemeenschapsaspect van het (kerk)leven te bevorderen. Ook de mensen waarvoor hij zich inzet wil hij laten delen in de communio. <ref>Wolfgang Grassl, ''Culture of Place: An Intellectual Profile of the Premonstratensian Order.'' Nordhausen: Bautz, 2012.</ref> 

== Norbertijnen in België en Nederland ==
Verschillende abdijen werden door [[Norbertus]] zelf gesticht. Al erg vroeg, meer bepaald in 1121, stichtte Norbertus de [[abdij van Floreffe]], op verzoek van graaf [[Robrecht II van Namen]]. Van hieruit verspreidde de orde zich naar [[Abdij van Postel|Postel]] (1138) en [[Abdij van Leffe|Leffe]] (1152). In 1124 trok Norbertus naar Antwerpen, om daar de leer van [[Tanchelm]] te bestrijden. Het leken[[kapittel]] stond hierbij hun kerk aan hem af, waaruit de [[Sint-Michielsabdij (Antwerpen)|Sint-Michielsabdij]] ontstond. Van hieruit werden de abdijen van [[Abdij van Tongerlo|Tongerlo]] (1130) en van [[abdij van Averbode|Averbode]] (1134) gesticht. De [[abdij van Grimbergen]] werd waarschijnlijk ook door Norbertus gesticht, in 1128.

De eerste abdij in hedendaags Nederland, was de [[abdij van Middelburg]] in 1128. De [[abdij van Berne]], werd gesticht vanuit de [[Heerlijkheid Mariënwaerdt|abdij van Mariënweerd]] in 1134. Naast de stichtingen door Norbertus zelf, [[Prémontré]], [[Laon]] en [[Abdij van Floreffe|Floreffe]], vroegen lokale heersers ook aan andere ordeleden om een abdij op te richten op hun gebied. Zo had de orde al in het midden van de twaalfde eeuw een grote verspreiding. De meeste van deze abdijen waren in hun vroegste fase vaak [[dubbelklooster]]s. Het [[College van Premonstreit|studiehuis]] van norbertijner studenten stond in Leuven.

De rest van de geschiedenis is er een van pieken en dalen. Regelmatig werden abdijen verlaten en moest uitgeweken worden naar veiliger oorden. De politiek van [[keizer Jozef II]] en vooral de Franse overheersing betekenden bijna het einde van de orde. De norbertijnen leefden verspreid als parochiepriesters. Pas na de Belgische onafhankelijkheid openden weer enkele abdijen.

=== {{BE}} ===
Eind 2017 waren er in Vlaanderen nog 159 norbertijnen, verspreid over de verschillende abdijen. Hiermee vormden zij de tweede grootste groep mannelijke congregationele religieuzen in Vlaanderen. <ref>[https://www.kerkenleven.be/uitgave/1805/artikel/verdwijnen-weldra-de-paters-broeders-en-zusters Aantal norbertijnen anno 2017 in Vlaanderen in Kerk & Leven, 31 januari 2018.]</ref> 

==== Abdijen en priorijen ====
* [[Abdij van Grimbergen]], ten noorden van [[Brussel (stad)|Brussel]] (1128)
* [[Abdij van Park]] in [[Heverlee]] bij [[Leuven]] (1128)
* [[Abdij van Tongerlo]] bij [[Westerlo (België)|Westerlo]] (1130)
* [[Abdij van Averbode]] bij [[Scherpenheuvel-Zichem]] (1134) met de twee priorijen:
**Sint-Michielspriorij in [[Brasschaat]] (1931) (met [[Sint-Michielscollege (Brasschaat)|Sint-Michielscollege]])
**Priorij van [[Bois-Seigneur-Isaac]] (1957)
* [[Abdij van Postel]] bij [[Mol (België)|Mol]], lange tijd een [[priorij]] van de [[Abdij van Floreffe]] (1138)
* [[Abdij van Leffe]] nabij [[Dinant]] (1152)

==== Norbertinessen ====
* Priorij Immaculata te [[Veerle (Laakdal)|Veerle-Laakdal]] (1858)
* Abdij van Averbode (voormalig dubbelklooster)
* Abdij van Hélécine (voormalig dubbelklooster)

==== Voormalige abdijen in België en aangrenzend Frankrijk ====
* [[Abdij van Floreffe]], een gemeente nabij [[Namen (stad)|Namen]] (1121)
* Abdij van Saint-Josse-au-Bois (ca. 1121-1123), verhuisd ca. 1161 en werd [[Abdij van Dommartin]], te [[Dommartin (Pas-de-Calais)|Dommartin]] (Pas-de-Calais)
* [[Sint-Michielsabdij (Antwerpen)|Sint-Michielsabdij]] in [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] (1124-1831)
* [[Klooster van Gempe]] in [[Tielt-Winge]] (1129)
* [[Abdij van Heylissem]] in [[Heilissem]] ([[Haspengouw]])
* [[Abdij van Saint-André-aux-Bois]], te [[Saint-André-au-Bois]] (Pas-de-Calais) (ca. 1130, verhuisd in 1156)
* [[Abdij van Licques]], te [[Licques]], bij [[Ardres]] (1132-1790)
* Abdij van Sint-Nicolaas te [[Veurne]] (1135-1797)
* [[Ninove]] (enkel overblijfselen en de voormalige abdijkerk) (1137)
* [[Oude Abdij]] van [[Drongen]] (1138-1797), aanvankelijk opgericht in 1136 in Zalegem bij [[Vrasene]]
* [[Besloten Hof (Herentals)|Besloten Hof]] te [[Herentals]] (Norbertinessen)
* Abdij van Sint-Joseph te [[Veurne]] (Bethanië) (1635-1783) (Norbertinessen)
* Abdij van [[Petegem-aan-de-Leie]] (1137), verlaten ongeveer 1200.
* Abdij van [[Nieuwenrode]] (1140)
* Abdij van [[Dielegem]] (1140), gemeente [[Jette]]
* [[Abdij van Tussenbeek]] (1148-1783) (Norbertinessen), gemeente [[Wichelen]], bij [[Schellebelle]]
* Abdij van Eeuwen (provincie [[Antwerpen (provincie)|Antwerpen]]) (1141-1167)
* Abdij Hof ten Vrouwen, te [['s Heerwillemskapelle]] bij [[Veurne]] (1176-1179)
* Abdij van Chateaudieu, bij [[Saint-Amand-les-Eaux]], 1155-1793
* Abdij van [[Diksmuide]], 1629-1772, een stichting vanuit Veurne.
* Abdij van Sint-Joseph te [[Dowaai]], 1623-1662
* Abdij van Sint-Blasius te [[Harchies]], bij [[Bohain]] (Aisne) (1140-1702)
* Abdij van [[Macquincourt]] (Aisne), genoemd in 1212
* [[Abdij van Mont-Saint-Martin]] (Aisne), bij [[Le Catelet]] (1134-1790)
* Abdij van Sint-Augustinus te [[Thérouanne]] /[[Terwaan]](1181-1791) of (1131)
* Abdij van Sint-Quirinus te [[Vermand]] (1144-1790)
* Abdij van de Heilige Blasius en Sint-Sebastiaan te [[Vicogne]] ([[Raismes]]) (1129-1794)
* [[Abdij van Bonne-Espérance]] in [[Vellereille-les-Brayeux]], een deelgemeente van [[Estinnes]] in de provincie [[Henegouwen]]
* Abdij Saint-Feuillien in [[Le Rœulx]]

=== {{NL}} ===
==== Abdij en priorijen ====
* [[Abdij van Berne]], gesticht in 1134 te [[Bern (Nederland)|Bern]], later gevestigd in [[Heeswijk-Dinther]] met de twee priorijen:
**[[Kasteel De Essenburgh|Priorij de Essenburgh]] in [[Hierden]] op de [[Veluwe (streek)|Veluwe]] en
** [[Priorij De Schans]] in [[Tilburg]].

==== Norbertinessen ====
* [[Sint-Catharinadal|Priorij Sint-Catharinadal]] in [[Oosterhout (Noord-Brabant)|Oosterhout]] ([[1271]])
* Communiteit Mariëngaard in [[Hierden]] (bij Priorij de Essenburgh) is een gemeenschap van vrouwen norbertijnen.

==== Voormalige abdijen en kloosters ====
[[Bestand:Praemonstratenser Hollar 1661.jpg|thumb|Norbertijn uit 1661]]
* [[Klooster Ter Apel]] (vóór 1465)
* [[Abdij van Middelburg]] (1128)
* [[Norbertijnerabdij Marienweerd]] bij [[Beesd]] (1129)
* Klooster te Woerd bij [[Altforst]] (1135)
* Abdij [[Mariëngaarde]] te [[Hallum]] (1163)
* Sint-Bonifatiusklooster te [[Dokkum]] (1163)
* [[Klooster-Lidlum]] bij [[Franekeradeel (voor 1984)|Franekeradeel]] (1182)
* Klooster [[Bartlehiem|Bethlehem]] te [[Oudkerk (dorp)|Oudkerk]] (1170)
* Abdij van [[Château St. Gerlach|Houthem]] (1172)
* Oldeklooster in de Marne bij [[Kloosterburen]] (1175)
* Wijngaard des Heren te [[Pingjum]] (1186)
* Klooster [[Monnikebajum]] te [[Baijum]] (1186)
* [[château St. Gerlach|Klooster St-Gerlach]] in [[Houthem (Nederland)|Houthem]]-[[Sint Gerlach]] (vóór 1200)
* [[Nijenklooster (De Marne)|Nijenklooster in de Marne]] (1204)
* Klooster [[Palmaer]] (1204)
* [[Sint-Nicolaas- of Bergkerk|Priorij van St. Nicolaas]] te [[Deventer]] (1206)
* Klooster Rozenkamp bij [[Jukwerd]] (1204)
* Klooster Mons Sinaï te [[Oosterlee]] of Asterlo, later [[Heiligerlee]] (1204)
* [[Klooster Bloemhof]] te [[Wittewierum]] (1209)
* [[Kuzemer|Mariënhof]] te [[Oldekerk]] (1214)
* Klooster [[Zennewijnen]] (1229)
* [[Keizerbosch]] bij [[Neer (Limburg)|Neer]] (tussen 1230 en 1246)
* [[Buweklooster]] bij [[Drogeham]] (1246)
* Klooster Zoetendaal in [[Serooskerke (Veere)]]
* [[Klooster Koningsveld]] in [[Delft]] (1252)
* [[Veenklooster]] onder [[Oudwoude]] (voor 1287)
* [[Weerd (klooster)|Klooster Weerd]], Templum Domini of Silva St. Mariae te [[Morra (plaats)|Morra]] (voor 1204)
* Klooster Onze Lieve Vrouwe ter Berge of Sionsberg onder [[Dantumawoude]] (voor 1332)
* Madgalenaklooster te [[Nijmegen]] (1344)
* [[Luthers Hofje (Haarlem)|Sint-Antonis-boomgaard]] te [[Haarlem]] (1484)

== Bekende norbertijnen ==
* [[Norbertus|Norbertus van Gennep]] (ca. 1080–1134), bisschop en stichter van de Norbertijnen
* [[Frederik van Hallum]] (+1175), abt van Mariëngaarde
* [[Emo van Bloemhof]] (ca. 1175-1237), abt en kroniekschrijver
* [[Jan van Rotselaar]], 13e eeuw, abt van [[Abdij van Averbode|Averbode]]
* [[Adrianus van Hilvarenbeek]] (1528–1572), een van de [[Martelaren van Gorcum]], pastoor in Monster
* [[Jacobus Lacobs]] (1541–1572), een van de [[Martelaren van Gorcum]]
* [[Servais de Lairuelz]] (1561-1631), hervormer van de orde
* [[Johannes Moors]] (ca. 1581-1641), abt en onderhandelaar tijdens het [[Beleg van 's-Hertogenbosch (1629)|Beleg van 's-Hertogenbosch]]
* [[Johann Zahn]] (1631–1707), schreef over de [[camera obscura (optica)|camera obscura]] en vond een [[camera]] uit
* [[Theodorus Ignatius Welvaarts]] (1840-1892), [[prior]] van de [[Abdij van Postel]]
* [[Gerlacus van den Elsen]] (1853–1925), prior van de [[Abdij van Berne]]
* [[Thomas Louis Heylen]] (1856–1941), [[bisschop]] van [[Bisdom Namen|Namen]] van 1899 tot 1941
* [[Josef Ludwig Brems]] (1870-1958), bisschop van Denemarken, geboren te [[Testelt]]
* [[Daniël Jules Delestré]] (1881-1967), schreef talloze bijdragen over de geschiedenis van [[Grimbergen]]
* [[Daniël Omer De Kesel|Daniel De Kesel]] (1912 - 1996), "nonkel Fons" van uitgeverij Averbode
* [[Werenfried van Straaten]] (1913–2003), oprichter van de [[Stichting Kerk in Nood/Oostpriesterhulp]]
* [[Jan Feyen]] (1920-1993), beiaardier
* [[Marcel van de Ven]] (1930-2000), abt-generaal
* [[Ton Baeten]] (1931-2018), abt Abdij van Berne

== Literatuur ==
* Janick Appelmans, Herman Janssens, Stefan van Lani, ''Als de bliksem. 900 jaar norbertijnen en norbertinessen'', 2021. {{ISBN|9089724265}}

== Externe links ==
=== Norbertijnse gemeenschappen ===
{| class="wikitable"
! Abdij/priorij
! Plaats
! Website
|- 
| [[Abdij van Averbode]]
| {{BE-VLAG}} Averbode
| [https://web.archive.org/web/20050113084339/http://www.abdijaverbode.be/intro.php/ Website Abdij]
|- 
| [[Abdij van Berne]]
| {{NL-VLAG}} Heeswijk-Dinther
| [http://www.abdijvanberne.nl/ Website Abdij]
|- 
| [[Abdij van Grimbergen]]
| {{BE-VLAG}} Grimbergen
| [http://www.kerkgrimbergen.be/ Website Abdij]
|- 
| [[Abdij van 't Park]]
| {{BE-VLAG}} Leuven
| [http://www.parkabdij.be/ Website Abdij]
|- 
| [[Abdij van Postel]]
| {{BE-VLAG}} Mol
| [http://www.abdijpostel.be/ Website Abdij]
|- 
| [[Abdij van Tongerlo]]
| {{BE-VLAG}} Tongerlo
| [http://www.tongerlo.org/ Website Abdij]
|- 
| [[Priorij De Essenburgh]]
| {{NL-VLAG}} Hierden
| [http://www.norbertijnenhierden.nl/ Website Priorij]
|- 
| [[Priorij De Schans]]
| {{NL-VLAG}} Tilburg
| [https://web.archive.org/web/20050126193601/http://norbertijnentilburg.nl/ Website Priorij]
|- 
| Priorij [[Sint-Catharinadal]]
| {{NL-VLAG}} Oosterhout
| [https://web.archive.org/web/20050213100813/http://www.sintcatharinadal.nl/welkom/welkom.html Website Priorij]
|}

=== Orde ===
* {{en}} [http://www.premontre.org/ Website van de orde]
* [http://www.postulatio.info/ Informatie over de heiligen en zaligen van de orde]
* {{de}}[http://www.praemonstratenser.de/ Reiseführer zu Klöstern des Prämonstratenser-Ordens ]
{{Appendix|2=
{{References}}
===Bronnen===
* {{de}} Handgratinger, Th. (1984). ''Gesandt Wie Er: Der Orden Der Pramonstratenser-Chorherrn Heute Communio, Contemplatio, Actio''. Windberg: POPPE-Verlag.
* Hurk, A'van den. (1984). ''Norbert van gennep en zijn orde''. Averbode: Altiora.
* Vossenberg, Th. en Meerendonk, L. (2007). ''De geest die ons beweegt. Over Norbert en de norbertijnen''. Kampen: Uitgeverij Ten Have.
}}

[[Categorie:Norbertijnen| ]]