Brontekst bekijken van Nieuwe Hollandsche waterlinie

{{Infobox werelderfgoed
| soort = cultuur
| naam = Nederlandse waterverdedigingslinie
| naam onderdeel = Nieuwe Hollandse Waterlinie
| afbeelding = Nieuwe Hollandse Waterlinie the Netherlands.png
| onderschrift = Het gedeelte van Nederland dat bij [[inundatie]] onder water zou komen te staan
| land = {{NL-VLAG}} [[Nederland]]
| regio = Europa en Noord-Amerika
| criteria = ii, iv, v
| UNESCO volgnr. = 759
| inschrijving = 2021
| uitbreiding = 
| bedreigd = 
| portaal = Nederland
| portaal2 = 
}}
[[Bestand:Luchtfoto's - Naarden - 20161729 - RCE.jpg|thumb|[[Vesting Naarden|Vestingstad Naarden]]; 1977]]
De '''Nieuwe Hollandse Waterlinie''' (NHW) is een belangrijke verdedigingslinie uit de [[Nederland]]se geschiedenis. De waterlinie beschermde een groot deel van Holland en de stad Utrecht. De waterlinie is in gebruik geweest van 1870 tot 1945.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie diende ter vervanging van de uit eind [[17e eeuw]] daterende (Oude) [[Oude Hollandse Waterlinie|Hollandse Waterlinie]] en draagt vanaf 1871 deze nieuwe naam. Een belangrijk verschil tussen de oude en de nieuwe linie is dat de stad [[Utrecht (stad)|Utrecht]] nu binnen de linie valt.

De waterlinie lag ten oosten en zuiden van de steden van [[Holland]], 85 kilometer lang en 3 tot 5 kilometer breed. Met 46 [[fort (vesting)|fort]]en strekte de linie zich uit van het eiland [[Pampus (eiland)|Pampus]] in de [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] tot aan de [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]]. Daarnaast bestaat de linie uit de vijf [[vestingstad|vestingsteden]] [[Muiden]], [[Weesp]], [[Naarden]], [[Gorinchem]] en [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]].<ref>[https://web.archive.org/web/20090429233926/http://www.hollandsewaterlinie.nl/index.asp?id=19 Wat is de Nieuwe Hollandse Waterlinie]</ref><ref>[https://nieuwehollandsewaterlinie.nl/nieuwe-hollandse-waterlinie/ Over de Nieuwe Hollandse Waterlinie]</ref><ref>[https://nieuwehollandsewaterlinie.nl/kaart-nieuwe-hollandse-waterlinie/ Kaart Nieuwe Hollandse Waterlinie]</ref> De grote historische waarde leidde tot aanmelding voor de [[Werelderfgoedlijst]] van [[UNESCO]] (1995, gehonoreerd in 2021);<ref name="nos.nl">[https://nos.nl/artikel/2390948-nieuwe-hollandse-waterlinie-opgenomen-op-werelderfgoedlijst Nieuwe Hollandse Waterlinie opgenomen op Werelderfgoedlijst], www.nos.nl; 26 juli 2021</ref> en de lijst van [[Rijksmonument]]en (2009) alsmede tot de status van [[Nationaal Landschap]] (2005).

== Aanleg ==
De eerste schetsen voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie dateren van het eind van de [[18<sup>e</sup> eeuw|achttiende eeuw]]. [[Cornelis Rudolphus Theodorus Krayenhoff|Cornelis Krayenhoff]], vanaf [[1796]] directeur der Hollandse Fortificatiën, pleitte voor een verschuiving van de oude Hollandse Waterlinie in oostelijke richting, zodat ook [[Utrecht (stad)|Utrecht]] daarbinnen zou vallen. Na de inlijving in het Franse keizerrijk bleek dat [[Napoleon Bonaparte]] belangstelling had voor dit plan, omdat daarmee de voor hem strategisch belangrijke stad [[Amsterdam]] goed verdedigd zou kunnen worden. Tot een uitvoering kwam het echter niet. Na de val van Napoleon werd het project weer ter hand genomen, en in [[1815]] besloot [[Willem I der Nederlanden|koning Willem I]] tot uitvoering ervan.

De bouw nam geruime tijd in beslag. Het gehele complex van sluizen, forten en andere werken dat in 1815 was gepland werd pas omstreeks [[1870]] voltooid. In de jaren daarna zou er, vooral onder invloed van technische ontwikkelingen op het gebied van geschut en munitie, nog voortdurend aan de forten verbouwd worden, en wel tot aan de [[mobilisatie]] van [[1939]].

Hoewel de forten de meest "zichtbare" onderdelen van de waterlinie waren, was de werking van de linie vooral afhankelijk van de samenhang tussen de diverse onderdelen. Een klein sluisje of dijkje kon een essentieel onderdeel zijn, omdat het moest zorgen voor het exact reguleren van het inundatiepeil.

In dit verband mag de naam van de waterbouwkundig ingenieur [[Jan Blanken]] (1775-1838) niet onvermeld blijven, die de reeds eerder bedachte [[waaiersluis]] in de linie toepaste. Hiermee konden sluisdeuren ook tegen een waterdruk in geopend worden.

==De linie==
De linie loopt van de [[Zuiderzee (water)|Zuiderzee]] tot de [[Biesbosch]]. De linie bestaat voornamelijk uit gebieden die onder water te zetten zijn. Zoals bij elke waterlinie, was het de bedoeling dat over de gehele lengte een [[inundatie|geïnundeerd gebied]] zou ontstaan van ten minste enkele kilometers breed, dat tot een diepte van 30 tot 60 centimeter onder water zou komen te staan: te diep voor [[infanterie]] om nog in te kunnen oprukken, doch te ondiep voor normale vaartuigen. Gegeven de verschillen in het peil van de landerijen, was hiervoor een complex systeem van "onderwaterhuishouding" nodig. Het te inunderen gebied was hiertoe onderverdeeld in een fijnmazig netwerk van deelgebieden.

De Nieuwe Hollandse Waterlinie is in totaal vier keer als gevolg van oorlogsdreigingen geheel of gedeeltelijk onder water gezet: in [[1870]] ([[Frans-Duitse Oorlog]]), in de periode [[1914]]-[[1918]] ([[Eerste Wereldoorlog]]), in [[1939]]-[[1940]] en in [[1944]]-[[1945]] ([[Tweede Wereldoorlog]]). Door het gebruik van vliegtuigen in de oorlogsvoering, voor het eerst in Nederland toegepast in 1940, bleken de verdedigingswerken niet meer voldoende te zijn. Desalniettemin hebben de Duitsers de inundatiegebieden ook gebruikt tegen de geallieerde opmars.

Het grootse deel van de Nieuwe Hollandse Waterlinie is nog intact. Bijna alle [[fort (vesting)|fort]]en zijn er nog. De [[inundatie]][[vlakte]]s zijn echter sterk aangetast. Door [[verstedelijking]], aanplant van [[boom (plant)|bomen]], en aanleg van [[infrastructuur]] is de strategische openheid sterk aangetast. Sommige forten zijn in verval geraakt, andere zijn (tot op zekere hoogte) [[restauratie (gebouw)|gerestaureerd]]. Een aantal wordt voor andere doeleinden gebruikt, variërend van [[horeca]] of cultuur tot oefencentrum voor de [[Mobiele Eenheid]]. Sommige dijken zoals de [[Diefdijk (dijk)|Diefdijk]] hebben nog steeds een functie om de gevolgen van een onbedoelde dijkdoorbraak te beperken.

==De forten==
Op plaatsen waar inundatie niet mogelijk was, of op plaatsen waar wegen de linie doorkruisten, bouwde men [[fort (vesting)|fort]]en. Ieder fort dat men bouwde was aangepast aan de specifieke eisen die het landschap op die locatie stelde. Daarom is bijna ieder fort een uniek bouwwerk, behalve de dubbelgangers [[Fort Kijkuit]] en [[Fort Spion]]. [[Fort bij Tienhoven]] is ook gelijk aan de eerder genoemde werken, maar in spiegelbeeld gebouwd. Verder is het bomvrije wachthuis van [[Fort Blauwkapel]] en [[Fort Vossegat]] identiek.

De geïnundeerde gebieden vormden het hoofdbestanddeel van de verdediging. Door het water naderende vijandelijke troepen zouden worden afgeslagen met platte schuiten, voorzien van licht geschut; [[uitlegger]]s geheten. De forten dienden ter verdediging van zwakke plekken in de linie (de accessen), en ter bescherming van de inundatiesluizen die het water toelieten en waarmee het [[waterpeil]] geregeld werd.

== Beplanting<ref name="BOVW">{{Aut|Martijn Boosten e.a.}}, ''Beplanting op Verdedigingswerken'', Uitgeverij matrijs, Utrecht (2012), {{ISBN|9789053454480}}, p.53-67</ref> ==
Er werd veel aandacht besteed aan de beplanting. Er waren vier functies voor de bomen en struiken op en om het fort. Planten met uitgebreide wortelstelsels werden aangeplant om het effect van granaatinslagen te beperken. De wortels hielden de grond vast waardoor de dekking bleef gehandhaafd. Langs de fortgracht werden doornenhagen geplaatst, dit had het effect van [[prikkeldraad]] waardoor een infanterie-aanval zou worden gehinderd. Hiervoor werd vaak [[meidoorn]] en de [[knotwilg]] gebruikt. De bomen hadden ook tot taak het zicht op het fort te reduceren, ofwel als [[camouflage]], en werden vooral aan de achterzijde van het fort geplant. Hiervoor werden met name de [[schietwilg]], [[kastanje]] en [[populier]] gebruikt. De forten kregen met die bomen een donkere achtergrond waarmee de contouren vervaagden en ze minder zichtbaar werden voor de vijand. Tot slot waren er bomen voor [[hakhout]]. Ze werden gekapt voor het maken van [[palissade]]n en andere verdedigingswerken. De takken van de knotwilgen werden gebruikt voor het versterken van borstweringen. Bomen op toegangswegen werden omgezaagd en vielen over de rijbaan waarmee de opmars van de vijand werd gehinderd. Het had wel als nadeel dat de bomen en struiken het zicht op de vijand en het [[schootsveld]] hinderden. Tijdens de Eerste wereldoorlog werd veel beplanting gekapt of opgeruimd om dit te verbeteren.

==Aanpassingen==
[[Bestand:Plattegrond fort Lunetten Utrecht the Netherlands.jpg|thumb|Ligging van de vier lunetten]]
De aarden wallen en het lichte geschut maakten de Nieuwe Hollandse Waterlinie tot een zwakke linie. Door de veranderingen van het geschut rond [[1860]] en de Frans-Duitse oorlog van 1870-1871 bleek dat de linie onvoldoende bescherming bood. De linie is daarom diverse malen aangepast aan de eisen die werden gesteld aan de weerstand tegen verbeteringen aan geschut en munitie (onder andere de uitvinding van de [[brisantgranaat]]). Bij Utrecht werd de linie naar het oosten uitgebreid met de aanleg van een reeks nieuwe forten: [[Fort bij 't Hemeltje|het Hemeltje]], [[Fort bij Vechten|Vechten]], [[Fort bij Rijnauwen|Rijnauwen]], [[Fort Hoofddijk|Hoofddijk]], [[Fort Ruigenhoek|Ruigenhoek]] en [[Fort De Gagel|de Gagel]]. Deze namen de taak van de [[Lunetten op de Houtense Vlakte]], [[Fort Vossegat]] en [[Fort aan de Klop]] over.

Door veranderingen in de dracht van het geschut, kon volstaan worden met onderlinge afstanden tussen de te bouwen forten van 2 à 3 [[kilometer|km]]. Hierdoor werd de wederzijdse verdediging van naast elkaar liggende forten mogelijk. Tussen de forten werden nog kleinere ''werken'' aangelegd zoals [[batterij (militair)|batterij]]en, opslagplaatsen en dekkingen voor manschappen.

Ook de vooruitgeschoven linie is in de loop van de tijd verschillende keren aangepast - de laatste keer begin 1940. De laatste aanpassingen bestonden uit het aanbrengen van [[Kazemat|betonkazematten]] en [[Groepsschuilplaats Type P|groepsschuilplaats]]en. De werken zijn nog zichtbaar in het landschap, maar kennis over de locatie is wel noodzakelijk, omdat ze anders makkelijk gemist kunnen worden.

De forten waren zo laag mogelijk gebouwd en zien er voor een onoplettende voorbijganger uit als een geringe verhoging in het landschap, en zijn meestal begroeid geraakt met bomen en struiken. Ze waren aan de voorzijde bedekt met een meerdere meters dikke laag aarde, die inslagen van vijandelijk geschut moest opvangen. Het bouwkundige gedeelte (aan de achterzijde) ligt vaak gedeeltelijk beneden het maaiveld, en is pas van dichtbij zichtbaar. De laatste jaren zijn bij de meeste forten informatieborden geplaatst, die de voorbijganger attenderen op de bijzondere aard van deze verhoging.

== Monumentaal erfgoed beschermd als monument ==
=== Werelderfgoed ===
De Nieuwe Hollandse Waterlinie is in 1995 door de Nederlandse staat toegevoegd aan de voorlopige [[Werelderfgoedlijst]] van [[UNESCO]]. Voor de definitieve plaatsing op de Werelderfgoedlijst was onder andere duidelijkheid nodig over hoe de Nederlandse overheid de linie wil beschermen. Ruim tweeënhalve decennia later, op 26 juli 2021, werd de waterlinie uiteindelijk toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst.<ref name="nos.nl"/> Het gaat om een uitbreiding van de [[Stelling van Amsterdam]]. Het Werelderfgoed gaat verder onder de naam "Hollandse Waterlinies".<ref>[https://www.unesco.nl/nl/artikel/unesco-plaatst-waterlinies-op-werelderfgoedlijst Unesco plaatst Waterlinies op Werelderfgoedlijst], www.unesco.nl; 26 juli 2021.</ref>Unesco plaatst Waterlinies op Werelderfgoedlijst, www.unesco.nl; 26 juli 2021.</ref><ref> [http://whc.unesco.org/en/news/2318 Four natural and three cultural sites added to UNESCO’s World Heritage List], whc.unesco.org, 26 juli 2021.</ref>

=== Nationaal Landschap ===
In 2005 is de waterlinie aangewezen als [[Nationaal Landschap]] (omvang 41.984 [[hectare|ha]]) door het [[Ministerie van VROM]]. Deze status ontleent het gebied aan het samenhangende systeem van forten, dijken, kanalen en [[inundatie]]kommen, het groene en overwegend rustige karakter en de openheid.

=== Rijksmonument ===
Op 27 september 2009 maakte minister [[Ronald Plasterk]] van [[OCW]] in [[Utrecht (stad)|Utrecht]] bekend dat de Nieuwe Hollandse Waterlinie op de lijst van [[Rijksmonument]]en wordt geplaatst. Onderdelen van de waterlinie waren al [[monument (erfgoed)|monument]], maar nu wordt de linie als geheel beschermd, inclusief de honderden [[bunker (verdedigingswerk)|bunker]]s, [[sluis (waterbouwkunde)|sluizen]], [[dijk (waterkering)|dijk]]en en [[vestingstad|vestingsteden]]. Volgens een nieuwe aanpak van de bescherming van rijksmonumenten kan nu ook de omgeving van de monumenten worden beschermd. Dit geldt voor [[landschap]]pen, [[kanaal (waterweg)|kanalen]] en dijken en heeft een beperkende invloed op bouwplannen voor [[woonwijk]]en en [[autoweg]]en in dit gebied, waaronder de plannen voor een nieuwe [[snelweg]] rond Utrecht.<ref>[http://static.nos.nl/nosjournaal/artikelen/2009/9/27/270909_waterlinie_wordt_rijksmonument.html Nieuwe Hollandse Waterlinie wordt Rijksmonument], www.nos.nl; 27 september 2009.</ref>

==Grootschalige opknapbeurt==
In februari [[2008]] is besloten de Nieuwe Hollandse Waterlinie op te knappen. Hiervoor is een bedrag van 150 miljoen euro gereserveerd. Deze afspraak is vastgelegd in het Pact van Rijnauwen. De overheid, provincies, gemeentes, waterschappen en terreineigenaren hebben afgesproken de verschillende forten op te knappen en diverse fiets- en wandelpaden aan te leggen.<ref>[https://web.archive.org/web/20160304213219/http://www.bommelerwaardgids.nl/streekinfo/thema/de-nieuwe-hollandse-waterlinie-in-10-vragen/ NHW in 10 vragen]</ref>

== Lijst van forten en andere versterkingen ==
[[Bestand:Forten rond utrecht the Netherlands.png|thumb|350px|Overzicht van de [[Forten bij Utrecht|forten rond Utrecht]].]]
Globaal van noord naar zuid, van de Zuiderzee tot de Biesbosch.<ref>Will, Chris (2002) ''Sterk Water. De Hollandse Waterlinie'', Utrecht: Uitgeverij Matrijs, {{ISBN|90-5345-204-4}}.</ref>

=== Voorstelling bij Naarden ===
* [[Fort Ronduit]]
* [[Vesting Naarden]]
* [[Batterijen aan de Karnemelksloot]]
* [[Fort Werk 4|Offensief voor Naarden]]
* Infanteriestelling De [[Franse Kamp]] (aangelegd tussen 1914 en 1918)

=== Benoorden de Lek ===
* [[Pampus (eiland)|Fort aan het Pampus]]
* Vesting [[Muiden]]
* [[Muiderslot]] met wal
* [[Westbatterij]] en [[Muizenfort]], Muiden
* [[Weesp#Vesting Weesp|Vesting Weesp]] met het [[Torenfort aan de Ossenmarkt]]
* Batterij de Roskam (geheel verdwenen)
* [[Fort bij Uitermeer]]
* [[Fort Hinderdam]]
* [[Fort Kijkuit]]
* [[Fort Spion]]
* [[Fort Nieuwersluis]]
* Batterij op de westelijke Vechtoever (geheel verdwenen)
* [[Fort bij Tienhoven]] (redoute aan de Tienhovense Vaart)
* [[Werk bij Maarsseveen]]
* [[Fort aan de Klop]]
* [[Fort De Gagel]]
* [[Fort Ruigenhoek|Fort op de Ruigenhoekse Dijk]]
* [[Fort Blauwkapel]]
* [[Fort Voordorp|Fort op de Voordorpse Dijk]]
* [[Fort de Bilt|Fort op de Biltstraat]]
* Werken bij Griftenstein
* [[Werk aan de Hoofddijk]]
* [[Fort Vossegat]]
* 4 [[Lunetten op de Houtense Vlakte]]
* Gedekte gemeenschapswegen rond Utrecht (nagenoeg geheel verdwenen)
* [[Fort bij Rijnauwen]]
* Infanteriestelling tussen Rijnauwen en Vechten (aangelegd tussen 1914 en 1918)
* [[Fort bij Vechten]]
* [[Fort bij 't Hemeltje]]
* [[Batterijen aan de Overeindseweg]]
* De [[Plofsluis]] in het [[Amsterdam-Rijnkanaal]]
* [[Fort Jutphaas]]
* [[Fort Vreeswijk]]
* [[Werk aan de Waalse Wetering]]
* Batterij aan de noordelijke Lekdijk (geslecht)
* [[Fort Honswijk]] (Fort Willem II), [[Honswijk (Houten)]]
* [[Lunet aan de Snel]]
* [[Gedekte Gemeenschapsweg]] bij Fort Honswijk
* [[Werk aan de Korte Uitweg]]
* [[Werk aan de Groeneweg]] (aangelegd tussen 1914 en 1918)

=== Bezuiden de Lek ===
[[Bestand:Blaeu_1652_-_Gorkum.jpg|miniatuur|Kaart van de [[Vestingstad]] [[Gorinchem]] van [[Joan Blaeu|Blaeu]] uit 1652]]
* Batterijen aan de zuidelijke Lekdijk
* [[Fort Everdingen]]
* Infanteriestelling voor Fort Everdingen (aangelegd tussen 1914 en 1918)
* [[Werk aan het Spoel]]
* 3 geschutsbanken achter de [[Diefdijk (dijk)|Diefdijk]]
* [[Werk op de spoorweg bij de Diefdijk]]
* Batterij aan de Diefdijk (geslecht)
* [[Gemaal De Oude Horn|Gemaal en sluis "De oude Horn"]]
* Batterijen aan de Meerdijk
* [[Fort Asperen]]
* Wapenplaats bij Asperen
* Batterij aan de Nieuwe Lingedijk
* [[Fort bij Herwijnen]] (Fort bij de Nieuwe Steeg)
* [[Fort Vuren]]
* Batterijen bij Dalem
* [[Vesting Gorinchem]] (met [[Dalempoort]])<ref>{{Citeer web|url=https://www.waterschaprivierenland.nl/erfgoed|titel=Erfgoed|bezochtdatum=2022-05-09|auteur=Waterschap Rivierenland|werk=Waterschap Rivierenland|taal=nl}}</ref>
* Batterij aan de Broekse Sluis
* Batterij aan de [[Krinkelwinkel]]

=== Bommelerwaard ===
* [[Slot Loevestein]]
* [[Batterij onder Brakel]]
* [[Batterij onder Poederoijen]]
* Geschutstanden op de dam in de Maas (niet meer aanwezig)
[[Bestand:Luchtfoto's - Woudrichem - 20217729 - RCE.jpg|thumb|[[Woudrichem (plaats)|Vestingstad Woudrichem]]; 1977. Aan de overkant van de rivier de [[Afgedamde Maas]], langs de [[Waal (rivier)|Waal]], ligt [[Slot Loevestein]].]]
=== Land van Altena ===
* [[Woudrichem (plaats)|Vesting Woudrichem]]
* [[Fort bij Giessen]]
* Batterij in de Postweide bij Woudrichem (geheel verdwenen)
* [[Fort aan de Uppelse Dijk]] (Fort Altena)
* Batterij achter het Fort aan de Uppelse Dijk (geheel verdwenen)
* [[Werk aan de Bakkerskil]]
* [[Papsluis]]
* [[Fort bij het Steurgat]]

=== Fort Pannerden ===
* Sinds 2005 maakt ook [[Fort Pannerden]] in de gemeente [[Lingewaard]] onderdeel uit van Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie.<ref>[http://www.mijngelderland.nl/index.php?id=2626&tx_ttnews%5Bcat%5D=93&tx_ttnews%5Btt_news%5D=213 Gelders Archief: Fort Pannerden]</ref>

== Afbeeldingen ==
Afbeeldingen staan van Noord naar Zuid.
<gallery widths="150">
Bestand:Fort bij Maarsseveen.jpg|Werk bij Maarsseveen.
Bestand:Fort Voordorp.jpg|Fort op de Voordorpse Dijk.
Bestand:Fort Lunet I.jpg|Fort Lunet I.
Bestand:Plofsluis.jpg|De Plofsluis bij Nieuwegein.
Bestand:Fort Honswijk.jpg|Fort Honswijk bij Schalkwijk.
Liniepont (03).jpg|[[Liniepont]] - Veerdienst over de Lek tussen [[Werk aan het Spoel]], [[Werk aan de Groeneweg]] en [[Fort Everdingen]]
Bestand:HollandseWaterlinie Kogelvanger.jpg|[[Kogelvanger]] bij [[Werk aan het Spoel]].
Bestand:Groepsschuilplaats.jpg|Groepsschuilplaats nabij de doorgang van de A2 door de Diefdijk.
Bestand:Werk op de Spoorweg.jpg|Werk op de spoorweg bij de Diefdijk, bij Leerdam.
Bestand:Werkaanhetbakkerskil.jpg|[[Werk aan de Bakkerskil]], nabij [[Nieuwendijk (Altena)|Nieuwendijk]].
Bestand:Papsluis 3.jpg|[[Papsluis]] gelegen aan de Kildijk [[Nieuwendijk (Altena)|Nieuwendijk]].
Bestand:Fortaanhetsteurgat.jpg|[[Fort bij het Steurgat]].
</gallery>

== Luchtfoto's ==
Afbeeldingen staan van Noord naar Zuid.
<gallery widths="150">
Bestand:Luchtfoto overzicht slot - Muiden - 20319205 - RCE.jpg|Het [[Muiderslot]]; 1946.
Bestand:Luchtfoto's - Muiden - 20160985 - RCE.jpg|Vestingstad [[Muiden]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto's - Muiden - 20160983 - RCE.jpg|[[Fort bij Uitermeer]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto's - Nieuwersluis - 20164731 - RCE.jpg|[[Fort Nieuwersluis]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto (Rhijnauwen) - Bunnik - 20044936 - RCE.jpg|[[Fort bij Rijnauwen]]; 1977.
NIMH - 2011 - 0936 - Aerial photograph of Werk bij Griftenstein, The Netherlands - 1920 - 1940.jpg|Werk bij Griftenstein, foto [[Luchtvaartafdeeling]], 1920-1940
Bestand:Luchtfoto Lunetten - Utrecht - 20212292 - RCE.jpg|[[Lunetten op de Houtense Vlakte|De Lunetten]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto Fort vechten - Bunnik - 20044940 - RCE.jpg|[[Fort bij Vechten]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto's fort Honswijk - Houten - 20117544 - RCE.jpg|[[Fort Honswijk]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto's - Diefdijk - 20053399 - RCE.jpg|[[Fort Everdingen]]; 1977.
Bestand:Luchtfoto (Loevestein) - Poederoijen - 20182526 - RCE.jpg|[[Slot Loevestein]]; 1977.
Bestand:NIMH - 2011 - 1060 - Aerial photograph of Batterij bij Poederooijen, The Netherlands - 1920 - 1940.jpg|Batterij bij Poederoijen, foto Luchtvaartafdeeling, 1920-1940.

</gallery>

== Zie ook ==
* [[Forten bij Utrecht]]
* [[Kringenwet]] van [[1853]]
* [[Waterliniepad]]
* [[Liniepont]]

== Externe links ==
* [http://www.hollandsewaterlinie.nl/ Nationaal Project Nieuwe Hollandse Waterlinie]
* [https://web.archive.org/web/20190401005731/http://encyclopedie-van-de-waterlinie.123website.nl/ Encyclopedie van de Nieuwe Hollandse Waterlinie]
* Provincie Utrecht [https://utrecht.maps.arcgis.com/apps/webappviewer/index.html?id=db9adb0b4e4540c78a41fc66b7c246cd Interactieve kaart militair erfgoed waaronder Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie]

{{Appendix}}

{{Navigatie Nationaal Landschap}}
{{Navigatie werelderfgoed Nederland}}

[[Categorie:Nieuwe Hollandse Waterlinie| ]][[Categorie:Werelderfgoed in Nederland]]