Brontekst bekijken van Nationaal-Socialistische Beweging

{{Infobox politieke partij Nederland
| naam                   = Nationaal-Socialistische Beweging (NSB)
| afbeelding             = Flag of National Socialist Movement.svg
| onderschrift           = Vlag van de Nationaal-Socialistische Beweging.
| partijvoorzitter       = 
| partijleider           = [[Anton Mussert]]
| tweede_kamer           = 
| eerste_kamer           = 
| krant                  = [[Volk en Vaderland]]
| fusie                  = 
| splitsing              = 
| oprichting             = [[14 december]] [[1931]]
| hoofdkantoor           = [[Utrecht (stad)|Utrecht]]
| opheffing              = [[6 mei]] [[1945]]
| richting               = Nationaalsocialistisch
| ideologie              = [[Nationaalsocialisme]], [[Grootneerlandisme]]
| jongeren               = [[Nationale Jeugdstorm]] (onofficieel, had sterke banden met de NSB)
| internationaal         = 
| leden                  = 32.000 (1940)
}}
De '''Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland''' (afgekort: '''NSB''') was een [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]se [[politieke partij]] die van [[1931]] tot [[1945]] heeft bestaan. De NSB huldigde de [[ideologie]] van het [[nationaalsocialisme]], presenteerde zich vanuit een anti-[[parlementaire democratie|democratische]] gezindheid zelf niet als ''partij'' maar als een ''beweging'' en fungeerde ten tijde van de [[Duitse bezetting van Nederland]] in de [[Tweede Wereldoorlog]] als [[collaboratie]]partij.

[[Bestand:Volk en Vaderland, eerste nummer.jpg|thumb|Eerste nummer van NSB-orgaan ''[[Volk en Vaderland]]'', 7 januari 1933]]

== Oprichting ==
De NSB had de [[rechtspersoon|juridische vorm]] van een [[stichting]], in plaats van de voor politieke partijen gangbare [[Vereniging (rechtspersoon)|vereniging]]svorm. Op 14 december 1931 was de NSB weliswaar voor de eerste keer [[officieus]] naar buiten getreden met een zogeheten oprichtingsvergadering in [[Utrecht (stad)|Utrecht]], maar daaraan lag geen officiële handeling (wettelijke registratie) ten grondslag. Deze oprichtingsvergadering in 1931 was georganiseerd door de toekomstige leider [[Anton Mussert]] en [[Cornelis van Geelkerken|Cees van Geelkerken]].
De NSB werd pas officieel in het leven geroepen op [[4 november]] [[1932]], toen Mussert bij notariële akte de stichting Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland in het leven riep.

==== Alleenheerser ====
[[Bestand:Musserts lidmaatschapskaart.jpg|thumb|Musserts NSB-lidmaatschapskaart]]
De statuten van de stichting bepaalden dat het bestuur ervan werd gevormd door één persoon: Mussert zelf, onder de titel Algemeen Leider. Deze bestuurder was weliswaar statutair verplicht een 'Algemene Raad' van minstens vijf personen te benoemen, maar deze raad had geen bevoegdheid. Diezelfde statuten bepaalden namelijk: ''alle besluiten neemt de Algemeen Leider, al of niet de Raad gehoord hebbende''. Ook kon de Algemeen Leider de leden van de Raad naar believen ontslaan en benoemen. Om zich te onderscheiden van een klassieke politieke partij in de Nederlandse parlementaire constitutionele monarchie, noemde zij zich consequent een [[Beweging (sociologie)|beweging]] in plaats van een partij. Van meet af aan hanteerde de NSB het 'leidend beginsel', dat in vrijwel alle belangrijke publicaties werd afgedrukt:

{{Citaat|Voor het zedelijk en lichamelijk welzijn van een volk is nodig een krachtig staatsbestuur, zelfrespect van de natie, tucht, orde, [[Solidariteit (sociale wetenschappen)|solidariteit]] van alle bevolkingsgroepen en het voorgaan van het algemeen (nationaal belang) boven het groepsbelang en van het groepsbelang boven het persoonlijk belang.}}

==== Antiparlementair en autoritair ====
De NSB was [[Antiparlementarisme|antiparlementair]] en [[autoritarisme (politicologie)|autoritair]] en zij hechtte veel waarde aan een sterke leider. Vanaf de oprichting presenteerde de partij zich als ''beweging'', ter onderscheiding van de gevestigde partijen in het democratisch bestel. Pas later zou de partij, onder invloed van de ontwikkelingen in [[nazi-Duitsland]] onder leiding van [[Adolf Hitler]], steeds verder radicaliseren. Daarbij werden eveneens steeds frequenter [[antisemitisme|antisemitische]] standpunten ingenomen. Het door Mussert geschreven ''Program'' was grotendeels een vertaling van dat van Hitlers [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]], maar [[rassentheorie|rassenleer]] en [[antisemitisme]] ontbraken er vooralsnog in.

Het ''Program'' van de partij bevatte aanvankelijk hoofdzakelijk de in die tijd gangbare [[fascisme|fascistische]] eisen:

# sterke regering;
# afschaffing van het individualistische kiesrecht;
# [[corporatisme|corporatieve]] sociaal-economische ordening;
# economie ten dienste van de volksgemeenschap;
# arbeidsplicht en sociale zekerheid;
# beperking van de vrijheid van drukpers.

==== De organisatie ====
De NSB kende onder meer sinds eind 1933 een eigen groet ('[[Houzee|Hou Zee!]]', door Cees van Geelkerken gemunt), eigen aanspreektitels ('Leider' voor Mussert, 'kameraad' voor mannelijke en 'kameraadske' voor vrouwelijke leden), een jongerenbeweging (''de [[Nationale Jeugdstorm]]''), een studentenbeweging (''de [[Nederlandsche Nationaal-Socialistische Studentenfederatie]]'', later: ''[[Nationaal Socialistisch Studentenfront]]''), een landbouwbeweging, een dagblad (''[[Het Nationale Dagblad]]'') en het eerder genoemde weekblad (''[[Volk en Vaderland]]'').

== Opkomst van de NSB ==
[[Bestand:Nsb-4e-landdag.jpg|thumb|NSB Landdag in 1935]]
Na een jaar van zorgvuldige voorbereiding in kleine kring trad de NSB op 7 januari 1933 voor het eerst in de openbaarheid met een door 600 aanhangers bezochte 'Landdag' in Utrecht. Toen werd ook het partijweekblad ''[[Volk en Vaderland]]'' (met als hoofdredacteur de schrijver en uitgever [[George Kettmann Jr.|George Kettmann]]) geïntroduceerd. Ook werd op de Utrechtse [[Mariaplaats]] voor het eerst gemarcheerd door de eerste formaties van de zwart-geüniformeerde [[Weerbaarheidsafdeling]] (WA).

Een snelle groei nam zijn aanvang: van circa 1000 leden in januari 1933 naar 21.000 op 1 januari 1934, 33.000 op 1 januari 1935 en 52.000 op 1 januari 1936. Er werden ook enige duizenden leden ingeschreven in [[Nederlands-Indië]] (deze voor het merendeel vermogende leden vormden de belangrijkste groep financiers van de NSB).<ref>[http://home.zonnet.nl/hagespraak/nsb.htm NSB-Documentatie, Hagespraak. Indische Nederlanders]</ref>

Bij de [[Provinciale Statenverkiezingen|Statenverkiezingen]] van 16 april 1935 boekte de NSB een sensationeel succes: 7,94% van de stemmen.

[[Bestand:De eerste hagespraak - 120275.webm|thumb|Eerst Hagespraak te Lunteren, 1 juni 1936[[Goudsberg (Lunteren)|(Goudsberg]])]]

== Economische crisis ==
De economische crisis en de onmacht van de parlementaire democratie om hier adequaat tegen op te treden, bliezen in die jaren overal in West-Europa het fascisme (en later zijn variant het [[nationaalsocialisme]]) de wind in de zeilen. In Nederland was de NSB echter de eerste en enige partij die daaruit massa-aanhang won. Redenen hiervoor waren:
# de goede reputatie van Mussert en zijn naaste medewerkers als 'degelijke' en kundige intellectuelen en academici;
# de hechte [[paramilitair]]e organisatorische opbouw van de NSB, die haar leden door middel van rangen, uniformen, symbolen, groet en dergelijke een 'elite'-bewustzijn gaf; door het dragen van deze zwarte uniformen kregen zij de naam: ''[[zwarthemden]]''. De NSB-leden hadden geen zeggenschap: de NSB was een [[stichting]], geen [[Vereniging (rechtspersoon)|vereniging]].
# Musserts politieke kleurloosheid, die hem in staat stelde vogels van diverse pluimage onder zijn leiding te verenigen;
# de 'legale' tactiek (de NSB streefde naar ongedeelde macht, maar slechts met wettige middelen).
{| class="wikitable" style="float:left; margin:1em; margin-left:0"
|+
! colspan="2" | Ontwikkeling ledental NSB
|-
| 1 januari 1933
| style="text-align:right;width:30%;" |900
|-
| 1 januari 1934
| style="text-align:right" |21.000
|-
| 1 januari 1935
| style="text-align:right" |33.000
|-
| 1 januari 1936
| style="text-align:right" |52.000
|-
| 1 januari 1937
| style="text-align:right" |48.000
|-
| 1 januari 1938
| style="text-align:right" |39.000
|-
| 1 januari 1939
| style="text-align:right" |37.000
|-
| 1 januari 1940
| style="text-align:right" |32.000
|-
| maart 1940
| style="text-align:right" |33.342
|-
| 31 oktober 1941
| style="text-align:right" |90.788
|-
| 31 maart 1943
| style="text-align:right" |99.353
|-
| 30 september 1943
| style="text-align:right" |101.314
|}

== De NSB-aanhang ==
De NSB had vooral aanhangers onder de middenklasse: middenstanders, ambtenaren en kleine boeren. De NSB was vooral sterk in de [[regio (hoofdbetekenis)|regio's]] [[Drenthe]]<ref>[http://home.zonnet.nl/hagespraak/nsb.htm NSB-Documentatie, Hagespraak. Provincie Drenthe 11,19% t.o. 7,94% landelijk gemiddeld] - [[Provinciale Statenverkiezingen|Statenverkiezingen]] 1935</ref> (met name [[Assen]]), [[Utrecht (provincie)|Utrecht]],<ref>9,5% Utrecht, tegenover 7,94% landelijk. [https://web.archive.org/web/20140323134812/http://www.plaats.nl/provincie-noord-holland/videos/hRlyWy4Yyno/nsb-jeugdstorm-in-kleur-color-met-mussert-hou-zee-jeugdstorm-music-muziek/ Provincie Utrecht]</ref> [[Noord-Holland]]<ref>Ibidem, 9,64% NSB, 1935 PS verk</ref> (met name [[Amsterdam (gemeente)|Amsterdam]], [[Bloemendaal (Noord-Holland)|Bloemendaal]], [[Zandvoort (hoofdbetekenis)|Zandvoort]], [[Marken (Markermeer)|Marken]] en [[Texel (eiland)|Texel]]), de [[Achterhoek (hoofdbetekenis)|Achterhoek]]<ref name="nsbvrouwen.blogspot.com">[http://nsbvrouwen.blogspot.com/2008/07/artikel-de-gelderlander.html Zonneke Matthée, 5 juli 2008, Oproep in: De Gelderlander. Blog NSB-vrouwen]</ref> (met name [[Winterswijk (gemeente)|Winterswijk]] en omgeving,<ref name="E. Beekink 2003 p. 134-35">E. Beekink (2003). ''Nederland in verandering: maatschappelijke veranderingen in kaart gebracht''. Antwerpen: Maklu, p.&nbsp;134-35.</ref> [[Borculo]] en [[Ruurlo]]), [[Den Haag|'s-Gravenhage]]<ref name="nsbvrouwen.blogspot.com" /><ref name="E. Beekink 2003 p. 134-35" /> en niet-[[Bevindelijk gereformeerden|bevindelijk gereformeerde]] delen van de [[Veluwe (hoofdbetekenis)|Veluwe]] (met name [[Rozendaal (hoofdbetekenis)|Rozendaal]]), zowel vanwege de geringe kerkelijke binding daar alsook vanwege het succes van ''[[Landbouw en Maatschappij]]''<ref>H. Gras (2000). ''Geschiedenis van Assen'', p.&nbsp;286</ref> in die gebieden.

In de sterk [[verzuiling|verzuilde]] [[Rooms-Katholieke Kerk|katholieke]] gebieden was de partij vaak zeer zwak vertegenwoordigd, met uitzondering van de [[oostelijke Mijnstreek]] in [[Zuid-Limburg (Nederland)|Zuid-Limburg]] waar randkerkelijke mijnarbeiders en arbeiders die in het naburige nationaalsocialistische Duitsland werkten, relatief vaak NSB stemden.<ref name="E. Beekink 2003 p. 134-35" /><ref>[http://home.zonnet.nl/hagespraak/nsb.htm NSB-Documentatie, Hagespraak. Provincie Limburg 11,69% tegenover 7,94% landelijk gemiddeld] - [[Provinciale Statenverkiezingen|Statenverkiezingen]] 1935</ref> Ook beter gesitueerden (hoge officieren, ondernemers, vrije beroepen) waren echter lid van „de Beweging”.

Nieuwe NSB-kiezers waren vooral voormalige aanhangers van de [[Liberale Staatspartij]] (LSP) alsook voormalig [[Sociaal-Democratische Arbeiderspartij|SDAP]]-electoraat.<ref name="E. Beekink 2003 p. 134-35" /> De eigenlijke partijfunctionarissen kwamen daarentegen uit alle lagen, politieke en confessionele groepen in de Nederlandse bevolking.

Landelijk gezien was de aanhang van de NSB (percentage stemmen tijdens verkiezingen van 1935 en 1939) groter in verstedelijkte gebieden, in gemeenten met meer welgestelden, in gemeenten met meer werklozen, en ook in gemeenten met relatief meer Joden; de aanhang van de NSB bleef klein in gemeenten waar de ‘politieke’ verzuiling sterk was, afgemeten aan de steun voor de vier grote partijen die elk een zuil vertegenwoordigden. De alledaagse verzuildheid, afgemeten aan de mate waarin men binnen eigen religieuze kring trouwde, vormde voor katholieken en gereformeerden niet een drempel die hen weerhield om te stemmen op de NSB. Waarschuwingen van de gereformeerde kerk lijken een remmend effect te hebben gehad op de groei van de NSB in gemeenten met meer gereformeerde inwoners.<ref>H. Flap & P. Tammes: ''De electorale steun voor de Nationaal Socialistische Beweging in 1935 en 1939'', Mens & Maatschappij 83(1) 2008: 23-46</ref>

== Joodse leden ==
Aan het begin van het bestaan van de NSB konden [[Joden]] lid worden.<ref>[http://home.zonnet.nl/hagespraak/nsb.htm NSB-Documentatie, Hagespraak.]<br />''"Zo kon het verkeren''
dat bij aanvang van de partij, die zich uit afkeer van het partijwezen ‘beweging’ noemde, ook leden met Joodse achtergrond werden aangenomen. Vele N.S.B.-ers waren erg oranjegezind, dit ter onderstreping van hun liefde voor het Vaderland. Echter gezien de ontwikkeling van de beweging in jaren die daarop zouden volgen, is deze ‘liefde’ enigszins gechargeerd te noemen.''"</ref> Het aantal Joodse leden van de beweging is altijd marginaal geweest. In 1933 werd het aantal Joodse leden geschat op enkele tientallen, en in 1935 schatte Van Geelkerken het aantal Joodse leden op ongeveer 150.<ref>L. de Jong, ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog'', deel 1 ''Voorspel'', Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1969, p.&nbsp;326</ref> In oktober 1938 werd alle Joodse aanwezigheid en activiteiten in de NSB verboden. Op het hoogtepunt van de [[Jodenvervolging]] in de [[Tweede Wereldoorlog]] genoten in [[Doetinchem (stad)|Doetinchem]] enkele Joodse voormalige NSB'ers – tijdelijk – een voorkeursbehandeling gedurende hun [[Internering (algemeen)|internering]].<ref>101b Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken Nr 153 [https://www.archieven.nl/nl/search-modonly?mivast=298&mizig=210&miadt=298&miaet=1&micode=101b&minr=2058252&miview=inv2&milang=nl Brieven van secretaris-generaal K.J. Frederiks, brief nr.1]</ref><ref>101b Kabinet van het Departement van Binnenlandse Zaken Nr.489 [https://www.archieven.nl/nl/zoeken?mivast=0&mizig=210&miadt=298&miaet=1&micode=101b&minr=2058628&miview=inv2&milang=nl  Overzicht van joodse personen, die op verzoek van Generalkommissar F. Schmidt in Doetinchem geplaatst worden, 15 december 1942.]</ref>

== Afnemende aanhang van 1936 tot 1940 ==
Vanaf eind 1935 begon de NSB-aanhang evenwel terug te lopen in de meeste gebieden. Het ledental was op 1 januari 1937 gedaald tot 48.000, daarna ging die daling in versneld tempo door (32.000 op 1 januari 1940). De [[Tweede Kamerverkiezingen 1937|Tweede Kamerverkiezingen]] van mei 1937 werden een echec: 4,22% van de stemmen, dus bijna een halvering ten opzichte van 1935. Bij de Statenverkiezingen van april 1939 daalde de NSB-aanhang verder tot 3,89%.

=== Verzuiling ===
De in Nederland diep doorgedrongen verzuiling zette al op zichzelf een rem op de maximum aanhang die de NSB kon verwerven. Het merendeel van de aanhang van de verzuilde en democratische partijen liep niet over en was niet gevoelig voor de propaganda en het programma van de NSB. Bovendien stond de horizontale organisatie van de samenleving die de verzuiling met zich meebracht haaks op de verticale hierarchische organisatie van de NSB volgens het leidersbeginsel. Hierdoor, en door de vervreemding en radicalisering, werd de NSB meer als ´on-Nederlands´ gezien, een regeringsvorm die wellicht passend was voor Duitsland of Italië, maar niet voor Nederland. 

=== Verbod op lidmaatschap ===
Die teruggang kwam doordat de tegenstand van de zijde van de democratische partijen, van de vakbeweging en de kerken veel sterker werd toen het fascisme een ernstig te nemen gevaar bleek. Kritische [[intellectueel (persoon)|intellectuelen]] verenigden zich in het [[Comité van Waakzaamheid]] dat bezorgd de ontwikkelingen in nazi-Duitsland volgde en het Nederlands publiek waarschuwde voor de partij. De Nederlandse regering nam maatregelen: eind 1933 was het NSB-lidmaatschap voor ambtenaren verboden en eind 1935 nam de regering-[[Hendrikus Colijn|Colijn]] het initiatief tot een verbod van particuliere weerkorpsen (zie ook [[Uniformverbod]]). Dit werd geregeld in de [[Wet op de weerkorpsen]]. De NSB-leiding hief naar aanleiding hiervan de WA eigener beweging op.

De  [[Rooms-Katholieke Kerk]] waarschuwde in een bisschoppelijk mandement van februari 1934 tegen de NSB.<ref>De Jong, 1969-1991, deel 1: 348</ref> Vanaf 1935 verbood ze het NSB-lidmaatschap voor kerkleden en vanaf 1936 weigerde de Rooms-Katholieke Kerk katholieke NSB-leden rooms-katholieke [[sacrament]]en toe te dienen. In de oorlog volgde royering ([[excommunicatie]]).

Na 1935 waarschuwden ook gereformeerde kerken tegen het verwerpelijke karakter van de NSB.<ref>De Jong, 1969-1991,  deel  1:  361</ref> De [[synode]] van de [[Gereformeerde Kerken in Nederland (hoofdbetekenis)|Gereformeerde Kerk]] verbood NSB-lidmaatschap in 1936, tezamen met dat van de [[Christelijk-Democratische Unie]].

=== Radicalisering ===
Hoofdoorzaak van de teruggang was echter de [[radicalisering]] die de beweging vanaf 1935 doormaakte en die vele sympathisanten van haar vervreemdde. Op ideologisch gebied werden de staatsabsolutistische denkbeelden van [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|hegeliaanse]] filosofen ([[Balthus Wigersma|B. Wigersma]], [[Samuel Adrianus van Lunteren (jurist)|S.A. van Lunteren]] e.a.), die in de eerste jaren in de NSB de toon aangaven, vanaf 1935 verdrongen door de '[[Völkische Bewegung|volkse]]' theorieën van '[[Blut und Boden|bloed en bodem]]'. In zijn brochure ''De bronnen van het Nederlandsche nationaalsocialisme'' (herfst 1937) aanvaardde Mussert het racistische antisemitisme (in de dagelijkse propaganda van de NSB had een anti-Joodse mentaliteit reeds tevoren een onderhuidse rol gespeeld). Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] steeg het aantal leden tot ongeveer 100.000. De nieuwe leden – van wie velen in [[Duitse aanval op Nederland in 1940|mei 1940]] toetraden – werden door de oudgedienden van de partij vaak smalend als [[meikever]]s betiteld.

[[Bestand:Flag of National Socialist Movement.svg|thumb|Vlag van de NSB]]
Nog duidelijker voor het grote publiek was de radicalisering ten aanzien van de buitenlandse politiek. In oktober 1935 verklaarde Mussert zich solidair met [[Koninkrijk Italië (1861-1946)|Italië]], dat zojuist [[Tweede Italiaans-Ethiopische Oorlog|Ethiopië]] was binnengevallen, en sedertdien steunde de NSB de agressieve politiek van Hitler-Duitsland en [[Benito Mussolini|Mussolini's]] Italië. Naarmate deze opstelling de NSB meer isoleerde, werd ook haar binnenlands-politieke optreden steeds tomelozer en vulgairder en haar tactiek steeds minder burgerlijk en 'legaal'.

=== Rost van Tonningen ===
Een belangrijke rol speelde daarbij mr. [[Meinoud Rost van Tonningen|M.M. Rost van Tonningen]], protegé van de Duitse SS-leiding, die in augustus 1936 lid werd en direct hoofdredacteur werd van een nieuwe krant: ''[[Het Nationale Dagblad]]''. In 1937 nam hij zitting in de Tweede Kamer (de NSB-Kamerleden werden overigens regelmatig tot de orde geroepen wegens verbaal en fysiek geweld). Rost van Tonningen (een felle [[nationaalsocialisme|nazi]] en [[antisemitisme|antisemiet]]) stimuleerde niet alleen de radicalisatie, maar bracht ook interne verdeeldheid door met Duitse SS-steun tegen Musserts meer gematigde leiding te intrigeren. Bovendien was Rost van Tonningen als NSB-Kamerlid in 1939 met [[Roomsch-Katholieke Staatspartij|RKSP]]-Kamerleden [[Harry van der Putt|Van der Putt]] en [[Henk Ruijter|Ruijter]] in een vechtpartij in het parlement verwikkeld geraakt, na een poging tot interpellatie jegens minister [[Carel Goseling]] (RKSP) over de [[Bende van Oss|zaak-Oss]] gedurende het [[kabinet-Colijn IV]]; het felle [[antiklerikalisme]] en openlijke steun aan Hitler deden de electorale steun voor de NSB in alle katholieke gebieden nog verder dalen, terwijl de partij in katholieke streken en provincies reeds gemarginaliseerd en slechts minimaal vertegenwoordigd was.<ref name="geschiedenisbeleven.nl">[http://www.geschiedenisbeleven.nl/Artikelen/Geschiedenis/Vechten_in_de_Tweede_Kamer_door_de_Zaak_Oss/ H. Hiemstra (2011). Vechten in de Tweede Kamer door de Zaak-Oss.]</ref> Bovendien was het NSB-Kamerlid Rost van Tonningen voorafgaand aan het parlementair handgemeen door een RKSP-Kamerlid ([[Henk Ruijter]]) openlijk als „landverrader” betiteld, een opmerking die de landelijke kranten haalde.<ref name="geschiedenisbeleven.nl" />

== Politieke invloed ==
=== Eerste Kamerleden ===
Een overzicht van alle voormalige [[Eerste Kamer der Staten-Generaal|Eerste Kamer]]leden voor de NSB:

#[[Ernst von Bönninghausen]]
#[[Gerrit van Duyl]]
#[[Jacob Maarsingh]]
#[[Max de Marchant et d'Ansembourg]]
#[[Dirk Frans Pont]]
#[[Wilhelmus de Rijke]]
#[[Anton Johan van Vessem]]

{{Zie ook|[[Lijst van Eerste Kamerleden voor de NSB]]}}

=== Tweede Kamerleden ===
Een overzicht van alle voormalige [[Tweede Kamer der Staten-Generaal|Tweede Kamer]]leden voor de NSB:

#[[Gerhardus Dieters]]
#[[Max de Marchant et d'Ansembourg]]
#[[Meinoud Rost van Tonningen]]
#[[Hendrik Jan Woudenberg]]

{{Zie ook|[[Lijst van Tweede Kamerleden voor de NSB]]}}

=== Provinciale Staten ===
Een overzicht van de zetels die de NSB innam in de Provinciale Staten.

{| class="wikitable"
! Provincie
! Zetels 1935
! Zetels 1939
|-
|[[Drenthe]]
|4
|3
|-
|[[Friesland (hoofdbetekenis)|Friesland]]
|1
|0
|-
|[[Gelderland (hoofdbetekenis)|Gelderland]]
|5
|2
|-
|[[Groningen (provincie)|Groningen]]
|4
|2
|-
|[[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]]
|5
|2
|-
|[[Noord-Brabant]]
|2
|1
|-
|[[Noord-Holland]]
|7
|4
|-
|[[Overijssel]]
|3
|2
|-
|[[Utrecht (provincie)|Utrecht]]
|4
|1
|-
|[[Zeeland (provincie)|Zeeland]]
|2
|1
|-
|[[Zuid-Holland]]
|7
|3
|-
!Totaal
!44
!21
|}

== Tweede Wereldoorlog ==
[[Bestand:Zomerzonnewendefeest - Spiegel der beweging nr. 34, item 1 49679.webm|thumbtime=13|thumb|NSB-propagandafilm uit 1941 over een zomerzonnewendefeest met sportwedstrijden van de verschillende onderdelen der [[Nederlandsche SS|Germaanse SS in Nederland]].]]
[[Bestand:Zomerwedstrijden van de Hitlerjugend en de Nationale Jeugdstorm - Spiegel der beweging nr. 9, item 6 48514.webm|thumbtime=2|thumb|NSB-propagandafilm uit 1941 over een sportfestijn in Den Haag waaraan leden van de [[Hitlerjugend]] en de [[Nationale Jeugdstorm]] meedoen.]]
[[Bestand:Vormingsdag te Roermond - Spiegel der beweging (restanten), item 3 52445.webm|thumbtime=21|thumb|[[Propaganda (communicatie)|Propagandafilm]] uit 1943 van de ''Filmdienst der NSB''. Verslag van de vormingsdsag van het district Limburg, gehouden in Roermond in tegenwoordigheid van [[Anton Mussert|Mussert]], [[Fritz Schmidt (Generalkommissar)|Schmidt]] en [[Max de Marchant et d'Ansembourg|Marchant et d'Ansembourgh]].]]
[[Bestand:Volksdag te Maastricht - Spiegel der beweging nr. 34, item 8 49577.webm|thumbtime=54|thumb|[[Propaganda (communicatie)|Propagandafilm]] uit 1943 van de ''Filmdienst der NSB''. Limburgse volksdag te Maastricht. [[Anton Mussert|Mussert]] inspecteert de troepen en ereformaties. Achter Mussert loopt [[Max de Marchant et d'Ansembourg|Marchant et d'Ansembourgh]]. Toespraken van [[Hendrik Jan Woudenberg|Woudenberg]], G.J. de Ruyter en Mussert.]]

=== Beginfase ===
Na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, bepleitte de NSB voor Nederland strikte neutraliteit. Haar sympathie stond geheel aan de Duitse kant: zij verwachtte als resultaat van de oorlog een 'nieuw Europa' op nationaalsocialistische grondslag onder Duitse hegemonie. Nederland zou daarin nog slechts een plaats kunnen vinden als het Mussert en de NSB aan de macht bracht. Tijdens de meidagen van 1940 werden ongeveer 10.000 NSB'ers gevangengezet. Hun bevrijding door de Duitsers versterkte hun neiging om met de bezetters samen te werken. Op de hagespraak van 22 juni 1940 te Lunteren schaarde Mussert zich volledig aan de Duitse kant: voor hem en zijn aanhang was de oorlog met Duitsland afgelopen en had het Oranjehuis de troon verspeeld. Een jaar na de Duitse inval (1941) in Nederland werden alle politieke partijen behalve de NSB verboden. 

Enerzijds leidden de Duitse successen tot een toevloed van nieuwe leden waardoor het ledenaantal van de NSB meer dan verdrievoudigde. In juni 1940 leek de oorlog in het voordeel van Duitsland beslist en veel mensen hoopten nog vlug op de Duitse trein te springen; oudgedienden keken neer op deze nieuwkomers die ze van opportunisme beschuldigden. Anderzijds raakte de NSB, vooral na het openlijk partij kiezen voor de Duitsers die Nederland hadden bezet en bovendien Rotterdam hadden gebombardeerd, nog verder vervreemd van de rest van de samenleving. Het alternatief voor de meeste mensen was de [[Nederlandsche Unie]] tot dat deze in 1941 werd verboden. Ook werd niet iedereen met pro-Duitse sympathieën per se lid van de NSB, bijvoorbeeld omdat ze de beweging niet daadkrachtig genoeg vonden of Mussert geen overtuigend leider. Een deel van de oude garde was bovendien al voor de Duitse invasie opgestapt, voor anderen was het openlijk partij kiezen voor de bezetter de druppel. Mede door deze vervreemding vormde de NSB geen serieuze partner voor de Duitsers.

=== Wapenverbod ===
Als bescherming tegen [[Lynchen|lynchpartijen]] bij een eventuele geallieerde invasie vroeg Mussert rond de jaarwisseling 1941–1942 aan [[Arthur Seyss-Inquart|Seyss-Inquart]] om wapens aan NSB'ers uit te reiken. Deze voelde daar wel voor, maar [[Friedrich Christiansen|Christiansen]] was tegen. Hij was bang dat de NSB'ers zich bij zo'n inval tegen de Duitsers zouden keren om zich zo tegenover de geallieerden en de bevolking te [[Rehabilitatie (recht)|rehabiliteren]]. De vraag werd vervolgens aan Hitler voorgelegd die zich eveneens negatief ten aanzien van het idee opstelde. Musserts voorstel werd dus afgewezen.<ref>L. de Jong, ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog'', deel 5: ''maart '41 - juli '42'', tweede helft. Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1974, p.&nbsp;917.</ref>

=== Geen Groot-Nederland ===
De NSB werkte openlijk samen met de bezetters en pleitte onder meer (vergeefs) bij de Duitse bezetter voor een samenvoeging van Nederland, Vlaanderen en [[Frans-Vlaanderen]] tot een [[Grootneerlandisme|Groot-Nederland]] binnen een Europese of Germaanse statenbond, die natuurlijkerwijs onder hegemonie van het [[Duitse Rijk]] zou staan. Mussert en de zijnen kregen steeds meer invloed in de lagere overheid (veel burgemeesters waren NSB'ers van Mussert-strekking), maar zij kregen geen echte regeringsbevoegdheden. In werkelijkheid deelde [[Arthur Seyss-Inquart|Seyss-Inquart]] de lakens uit, en werd Mussert door Hitler en andere nazi-kopstukken nauwelijks serieus genomen. De NSB bezat te weinig aanhang onder de bevolking (werd zelfs gehaat) en bood te weinig bestuurlijk talent. Verder werd Mussert als persoon niet serieus genomen; men vond hem geen indrukwekkende leider (hij werd tot in eigen partij bespot wanneer hij Mussolini trachtte te imiteren) en ook zijn incesteus huwelijk met zijn tante en zijn buitenechtelijke affaires waren onderwerp van spot en kritiek. Seyss-Inquart koos voor samenwerking met het Nederlandse establishment: kopstukken in het bedrijfsleven en de secretarissen-generaal.

Musserts politieke doel – de staatsmacht voor de NSB in een met Vlaanderen verenigd onafhankelijk Nederland als lid van een Germaanse of Europese statenbond – werd niet bereikt, al bepleitte hij zijn zaak hardnekkig bij Hitler. Op steun van het Nederlandse volk kon hij zich bij de Duitsers niet beroepen; integendeel, de NSB werd algemeen gehaat (zo leidden de anti-Joodse acties van de heropgerichte [[Weerbaarheidsafdeling|WA]] indirect tot de [[Februaristaking]] van 1941). Bovendien werd zijn streven tegengewerkt door het op verduitsing gerichte Groot-Germaanse annexatiestreven van de SS, dat ook binnen de NSB steun vond bij [[Meinoud Rost van Tonningen|Rost van Tonningen]], alsmede bij de in september 1940 opgerichte [[Nederlandsche SS]] onder leiding van [[Henk Feldmeijer]]. Wel werd de NSB in december 1941 de enige toegelaten partij en kreeg Mussert een jaar later de (ere)titel ''Leider van het Nederlandse volk'', maar werkelijke macht bracht dit niet met zich mee. Na mei 1943 kreeg de SS-richting onder de bezetters geheel de overhand en was de kans op een gematigder NSB-regering verkeken. Rost van Tonningen, Mussert en Van Geelkerken werden door de Duitsers tegen elkaar uitgespeeld, wat leidde tot radicalisatie van de laatste twee.

=== Hulptroep van de Duitsers ===
De feitelijke rol van de NSB tijdens de bezetting was slechts die van hulptroep van de Duitsers. Veel NSB'ers aanvaardden gretig lagere en middelhoge bestuursfuncties (burgemeester, commissaris, secretaris-generaal enz.). Duizenden van hen namen dienst bij de Waffen-SS, vooral aan het [[Oostfront (Tweede Wereldoorlog)|oostfront]]. Vanaf de zomer van 1943 waren veel mannelijke leden georganiseerd in de [[Nederlandse Landwacht|Landwacht]], een paramilitaire zelfverdedigingsorganisatie, die de bezetters hielp de bevolking te 'beheersen', wat zich uitte in terreuracties tegen burgers. 

=== Betrokkenheid bij Jodenvervolging ===
Van de zogenoemde [[Colonne Henneicke]], een groep Jodenjagers in Amsterdam die zich bezighield met het opsporen van Joden, was meer dan 80 procent lid van de NSB. Hoewel de NSB als organisatie niet heel nadrukkelijk werd ingezet door de Duitsers bij het uitvoeren van het deportatiebeleid, bevonden zich onder de leden van de NSB fanatieke antisemieten die zich bereid toonden hand-en-spandiensten te verrichten bij het oppakken van ondergedoken Joden.<ref>A. van Liempt en J. Kompagnie, ''Jodenjacht. De onthutsende rol van de Nederlandse politie in de Tweede Wereldoorlog'' (Amsterdam 2011) p.&nbsp;27-28.)</ref>

=== Dolle Dinsdag ===
Na [[Dolle Dinsdag]] (dinsdag 5 september 1944) pakten veel (kader)leden van de NSB hun biezen en vluchtten naar Duitsland, met name niet-gewapende mannen, vrouwen en kinderen, hoewel Mussert het deze mannen verboden had. Mussert zelf verliet overigens Den Haag om enige tijd in de [[Bellinckhof]] te [[Almelo]] te verblijven. Deze overhaaste vlucht bezorgde de NSB veel negatieve publiciteit en bracht haar geloofwaardigheid de genadeklap toe. Mussert installeerde daarom op 2 oktober 1944 een tijdelijke bijzondere rechtbank. De drie rechters kregen de opdracht:
{{Citaat|te onderzoeken en te beoordelen, welke leden der Beweging, die op 1 September jl. belangrijke vertrouwensposten innamen, zich in de maand September in positieve of negatieve zin hebben onderscheiden.}}
De Districtcommandeur van de [[Nederlandse Landwacht|Landwacht]] voor [[Overijssel]], [[Frédéric Louis Rambonnet|F.L. Rambonnet]], werd benoemd tot leider van opsporing en vooronderzoek. Veel landelijke dagbladen namen het bericht uit ''Volk en Vaderland'' over, dat Mussert tien vooraanstaande NSB'ers, ''in afwachting van de beoordeeling van hun gedragingen in September jl.'', had geschorst. De lijst bevatte allemaal bekende namen als de graaf [[Max de Marchant et d'Ansembourg|de Marchant et d'Ansembourg]] ([[Gemachtigden van den Leider|gemachtigde]] voor Limburg), [[Ernst Voorhoeve]] (oud-propagandaleider), [[Frederik Willem van Vloten|F.W. van Vloten]] (leider [[Nederlandsche Volksdienst]]) en [[Ludo ten Cate|L. ten Cate]] (hoofd van het afstammingsonderzoek en [[Genealogie (geschiedkunde)|sibbekunde]]). Hen was het verboden het NSB-uniform met uitmonsteringsstukken te dragen en namens de NSB op te treden. Later zouden nog twaalf leden geschorst en vervolgd worden. Deze 22 waren echter slechts het topje van de ijsberg. Van de eerste tien werden overigens maar twee zaken afgerond. In vier gevallen waren de verdachten tevergeefs opgeroepen. Daarnaast werd één beklaagde, NSB-penningmeester [[Friedrich Wilhelm van Bilderbeek|F.W. van Bilderbeek]], als gevolg van de tirade van Rambonnet tijdens de zitting, door een lid van Musserts lijfwacht, die kort daarvoor als getuige tijdens de zitting gehoord was, doodgeschoten.

=== Uiteenvallen ===
In de chaos traden overigens nog steeds enkele nieuwe leden toe, die onder meer lege plaatsen bij politie en gemeenten wensten te bezetten en geloofden in een uiteindelijk keren van de krijgskansen door een compromisvrede met Engeland en de Verenigde Staten, om daarna gezamenlijk tegen de [[Sovjet-Unie]] te vechten. Het in Nederland achtergebleven deel van de NSB viel echter verder uiteen door onderlinge onenigheid (begin 1945 werden [[Meinoud Rost van Tonningen|Rost van Tonningen]] en [[Cornelis van Geelkerken|Van Geelkerken]] nog door Mussert geroyeerd). De rol van de NSB was totaal uitgespeeld en Mussert bracht de laatste weken van de oorlog zonder directe bestuurstaken door in [[Den Haag]].
<gallery>
NSBUtrecht1941.jpg|NSB-bijeenkomst (Utrecht 1941)
NSB1941.jpg|NSB-bijeenkomst <br>(Den Haag 1941)
NSBHouZeeDenHaag1941.jpg|HouZee (Den Haag 1941)
Verbroederingsbijeenkomst der NSB en NSDAP - Spiegel der beweging nr. 15, item 6 52310.webm|Leden van de NSB en de [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|NSDAP]] ontmoeten elkaar voor een maaltijd om de contacten tussen de beide partijen te verstevigen.
</gallery>

== Behandeling na de bevrijding ==
Na de [[bevrijding van de Duitse bezetting in Nederland]] werd de NSB verboden en werden veel van haar leden wegens hulpverlening aan de vijand berecht. Mussert zelf werd [[doodstraf|ter dood veroordeeld]] en gefusilleerd, Van Geelkerken kreeg een levenslange gevangenisstraf opgelegd. Meinoud Rost van Tonningen kwam op 6 juni 1945 in de gevangenis van Scheveningen onder verdachte omstandigheden om het leven.

=== Wraak ===
Zodra een deel van Nederland bevrijd was, werden NSB'ers en anderen, verdacht van 'hulpverlening aan de vijand', gearresteerd door het Militair Gezag, de Binnenlandse Strijdkrachten (BS) en door onofficieel opererende groepjes burgers. Daarbij waren plundering van woonhuizen en diefstal van persoonlijke bezittingen van NSB'ers en met hen gelieerde burgers geen zeldzaamheid. De gearresteerden werden soms verbaal aangevallen en lichamelijk mishandeld. Honderden<ref>http://archief.ntr.nl/deoorlog/page/mappen/780848/Kaalscheren+Moffenmeiden.html</ref> vrouwen werden kaalgeschoren vanwege hun omgang met Duitsers. Na de volledige bevrijding ondernam de regering geen maatregelen tegen plunderaars en personen die de arrestanten mishandelden. Hoewel zij dit niet hardop zei, was men overduidelijk van mening dat de overgelopen personen hun behandeling over zichzelf hadden uitgeroepen. Tegen de burgers die de mishandelingen en plunderingen pleegden, werd nauwelijks door de Nederlandse overheid actie ondernomen.

==== Interneringskampen ====
{{NPOV||2020|01|10}}
Aangekomen in de vaak geïmproviseerde internerings- en bewaringskampen (scholen, fabrieken, loodsen, forten en kazernes) of in voormalige Duitse [[concentratiekamp]]en ([[Kamp Vught|Vught]], [[Kamp Amersfoort|Amersfoort]] en [[kamp Westerbork|Westerbork]]) verdwenen dikwijls fouilleringsgoederen (horloges, trouwringen, vulpennen, sieraden). Er konden in de eerste maanden van internering onder meer lichte tot zeer zware mishandeling,<ref name="Henk Eefting 1952. p. 309-311">Henk Eefting, ''De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs'' (Soesterberg 2007), p.&nbsp;309-311.</ref> moord, doodslag,<ref name="Henk Eefting 1952. p. 309-311" /> onthouding van medische zorg en voedsel en ook verkrachting op ruime schaal plaatsvinden.

Door [[dwangarbeid]] in onder andere [[kamp Hooghalen]] raakten vele gevangenen uitgeput en stierven de [[Hongersnood|hongerdood]]. De prominente NSB-politicus en jurist [[Wilhelmus de Rijke|mr. dr. Wilhelmus de Rijke]] werd in een strafkamp in de [[Noordoostpolder]] in de zomer van 1945 dusdanig mishandeld door een bewaker, dat zijn been [[amputatie|geamputeerd]] moest worden. In het politieke gevangenenkamp [[Kamp Westerbork|Westerbork]] nabij [[Hooghalen]] stierven voornamelijk in de herfst van 1945 talloze geïnterneerde zieken, kinderen en bejaarden door systematische ondervoeding en de onhygiënische omstandigheden.<ref>Henk Eefting, ''De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs'' (Soesterberg 2007), p.&nbsp;309-315.</ref> In het bewaringskamp [[Harskamp]] werden in de laatste maanden van 1945 en in begin 1946 door de bewakers – willekeurig – talloze militaire collaborateurs, Duitse [[Wehrmacht]]ssoldaten, Nederlandse krijgsgevangen [[Waffen-SS]]'ers, [[Nederlandse Landwacht|Landwacht]]- en tevens NSB-gevangenen door nachtelijk geweervuur in hun slaap vermoord.<ref>H.W. van der Vaart Smit (1976, heruitg. orig. 1949). ''Kamptoestanden 1944/45-1948'', p.&nbsp;20-45<br>Eefting 2007, p.&nbsp;310<br>[https://web.archive.org/web/20121215140038/http://deoorlog.nps.nl/page/mappen/780850/Kamptoestanden?afl=8&d=780845 Kamptoestanden. NPS. Uitzending De Oorlog]</ref>

Tussen 24 april 1945 en 1 december 1948 bleef het voormalige doorgangskamp Westerbork als straf- en bewaringskamp voor NSB'ers, oud-[[Waffen-SS]]-vrijwilligers en andere politieke delinquenten in gebruik. Tot 1946 werden daarbij naast [[Binnenlandse Strijdkrachten|BS]]-verzetslieden ook de in Westerbork tot de bevrijding achtergebleven [[jodenvervolging|Joodse voormalige gevangenen]] ingezet. De latere [[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]-politicus en Joodse oud-gevangene [[Ed van Thijn]] verklaarde over deze tijd dat hij als tienjarige bij bewaking van verhongerende politieke gevangenen meegeholpen had:

{{cquote|Ik moest met de NSB’ers het bos in, hout sprokkelen. Deze mensen bewogen zich voort als schimmen, in ieder geval in mijn herinnering, en smeekten me om eten. Daar ging ik niet op in. Ik had dan wel een stok, maar ze hadden me makkelijk kunnen overmeesteren. Ze hebben het niet gedaan. Ik denk dat ik ze de baas kon. Ze waren zó verzwakt. Ze hadden alleen maar primaire levensbehoeften, uitgeteerd van de honger. Het was een absurde situatie.|De zomer van 1945, Kamp Westerbork Herinneringssite, 2012<ref>[http://www.kampwesterbork.nl/geschiedenis/interneringskamp/de-zomer-van-1945/ De zomer van 1945, Kamp Westerbork Herinneringssite, 2012]{{Dode link|datum=mei 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>}}

Eind september 2012 werden de overblijfselen van om het leven gekomen geïnterneerde NSB'ers en SS'ers gevonden in een 'vergeten' massagraf in een bos nabij het toenmalige [[kamp Westerbork|politieke gevangenenkamp Westerbork]].<ref>[http://www.rtvdrenthe.nl/nieuws/stoffelijke-resten-nsb-ers-gevonden RTV Drenthe, Stoffelijke Resten NSB'ers gevonden, 21 9 2012.]<br>[http://www.trouw.nl/tr/nl/4492/Nederland/article/detail/3319960/2012/09/21/Resten-NSB-ers-en-SS-ers-op-vergeten-begraafplaats-Westerbork.dhtml 'Resten NSB'ers en SS'ers op vergeten begraafplaats Westerbork', 21 sept. 2012, Trouw]</ref>

De overheid maakte begin 1946 een einde aan de misstanden, maar er was toen al veel kwaad geschied dat haar door [[geestelijke]]n en door enkele schaarse persberichten was gemeld. In [[Kamp Erika|Kamp Erica]] bij [[Ommen (stad)|Ommen]] kwamen van 1945 tot de zomer van 1946 honderden politieke delinquenten, maar ook hun kinderen, om het leven door onbehandelde [[Vlektyfus|tyfus]].

Slechts een zeer klein deel van degenen die zich misdroegen tegen NSB'ers werd wegens strafbare feiten vervolgd en gestraft. In totaal werden rond de 150.000 mensen geïnterneerd en werden ruim 450.000 collaboratiedossiers aangelegd tijdens deze [[bijzondere rechtspleging]].

==== NSB-stigma ====
Van pogingen om de NSB clandestien voort te zetten is nauwelijks sprake geweest: de NSB verdween roemloos uit de Nederlandse politiek. Wel bleven (voormalige) NSB-leden en hun kinderen vaak meer dan een generatie lang besmet met het NSB-stigma wat bij velen psychische problemen veroorzaakte en sociale trauma's en categorische uitsluiting tot gevolg had. Kleine pesterijen duurden tot wel tientallen jaren lang na 1945 voort.<ref>[https://web.archive.org/web/20091110064337/http://www.hetopenarchief.nl/page/1499/nl Jenneke: "Ik zag mijn vader niet als fout", 21 januari 2009, Open Archief]</ref> De [[Florrie Rost van Tonningen-Heubel|weduwe Rost van Tonningen]] bleef niettemin tot haar dood in 2007 publiekelijk vasthouden aan het [[nationaalsocialisme]], hetgeen haar de bijnaam de 'zwarte weduwe' opleverde. De term ´NSB'er´ werd tot een synoniem voor verrader, vergelijkbaar met de term [[quisling]] in andere landen.

==== Onteigening ====
Naast plundering van privébezit van NSB'ers (en dat van andere vermeende collaborateurs) in de weken onmiddellijk rond de bevrijding, kwam het ook tot jarenlange officiële onteigening van NSB-bezittingen. Dit betrof alle roerend alsook onroerend goed van de inmiddels verboden politieke partij zelf, waaronder het [[Veluwe (hoofdbetekenis)|Veluwse]] landgoed [[Goudsberg (Lunteren)|De Goudsberg]] nabij [[Lunteren]] ([[Gelderland (hoofdbetekenis)|Gelderland]]), NSB-instellingen waaronder bijvoorbeeld NSB-kindertehuizen (villa ''Westerhelling'' te [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]]), maar ook alle [[Nationale Jeugdstorm|Jeugdstorm]]-kaderscholen (onder andere te [[Ommen (stad)|Ommen]], [[Wijk aan Zee]], [[Zandvoort (hoofdbetekenis)|Zandvoort]]).

Maar ook particulier eigendom werd niet gespaard. Tot 1952 onteigende de Nederlandse Staat vele particuliere bezittingen, met name particuliere onroerende goederen, van zowel NSB-leden als prominente NSB-politici, telkens vrijwel zonder enige vorm van schadeloosstelling.<ref>Henk Eefting, ''De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs.'' (Soesterberg 2007), p.&nbsp;17-19.</ref>

Zo kwam de gemeente [[Enschede]] in [[Overijssel]] door punitieve onteigening van het omvangrijke particuliere landgoed ''Drienerloo'' in het bezit van het gebied, waar sinds 1 december 1961 de Technische Hogeschool Twente (thans [[Universiteit Twente]]) is gevestigd.<ref>[https://web.archive.org/web/20080622041829/http://www.enschede-stad.nl/wijken.php?wijk=Universiteit Enschede Stad. Info Universiteit.]</ref> Het landgoed Drienerloo, waartoe grote [[pacht]][[boerderij]]en behoorden, was gelegen rond de [[rijksstraatweg]] tussen [[Hengelo (Overijssel)|Hengelo]] en Enschede. Het landgoed was privé- en familiebezit van de overleden jurist, NSB-politicus en agrariër [[Gerrit Albertus Lasonder|mr. dr. G. A. Lasonder]] (1882–1944). De NSB-activiteiten van Lasonder waren voor de rijksoverheid de directe rechtvaardigingsgrond voor de onteigening van zijn onroerende goederen (naast het landgoed werden door de [[Binnenlandse Strijdkrachten|BS]] en de staat ook panden in Enschede-Centrum [[Confiscatie|geconfisqueerd]] en [[Onteigening|onteigend]]).<ref name="Wie is Wie in Overijssel">[http://www.wieiswieinoverijssel.nl/details2.asp?Id=124 Wie is Wie in Overijssel?]</ref>

=== Kritiek op de behandeling ===
Hoewel een groot deel van de bevolking leek in te stemmen met de onteigening en andere vormen van economische repressie, stak er uit een kleine bevlogen kring harde kritiek op. De [[nuntius]] [[Paolo Giobbe]], [[Paus Pius XII]] en de diplomatie van de [[Heilige Stoel]], een klein deel van de Nederlandse Rooms-katholieke geestelijkheid onder wie [[Johannes de Jong|kardinaal De Jong]] van [[Aartsbisdom Utrecht (rooms-katholiek)|Utrecht]], predikanten van de [[Gereformeerde Kerken in Nederland (hoofdbetekenis)|Gereformeerde Kerken in Nederland]] alsook industriëlen zoals [[Jan Herman van Heek]] wezen de grootschalige onteigening en de gewelddadige uitwassen van de repressie publiekelijk af. De [[Sefardische Joden|Portugees-Joodse]] Nederlandse journalist en oud-geheim agent [[Leonard Rodrigues Lopes]] klaagde in de jaren 1947–1948 de politieke gevangenenkampen en de Nederlandse regering aan. Volgens zijn ''Witboek'' waren de cipiers in die naoorlogse kampen moordenaars en de commandanten dieven, terwijl veel geïnterneerden volstrekt onschuldig waren. De politieke gevangenenkampen van 1945 tot 1948 zouden volgens de Joodse journalist Rodrigues Lopes evenals de nazi-concentratiekampen "dodenakkers" met daarin onschuldige repressie-slachtoffers kennen die vergelijkbaar zouden zijn met de dodenakkers in Duitse concentratiekampen.<ref>[[Leonard Rodrigues Lopes|L.A. Rodrigues Lopes]] (1948). [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=urn:gvn:EVDO02:NIOD05_8493&role=pdf ''Witboek betreffende het gebeurde in Nederlandse internerings- en bewakingskampen na de bevrijding.''] Amsterdam: Nieuwe Post, p.&nbsp;3, totaal 79 p.</ref> In het verkiezingsprogramma voor zijn [[Leonard Rodrigues Lopes|Groep Lopes]] eiste de journalist (later actief voor de [[Middenstandspartij]]) van het [[kabinet-Schermerhorn-Drees]] en de staat excuses en verzoening voor de slachtoffers van de naoorlogse repressie ter herstel van de rechtszekerheid.<ref>Lopes 1948, p.&nbsp;79</ref>

==== Barmhartigheid ====
Een kleine minderheid van voormalige, voornamelijk kerkelijk betrokken, [[Nederlands verzet in de Tweede Wereldoorlog|verzetslieden]] namen in enkele gevallen zelfs de verdediging van de eigendomsrechten van familieleden van NSB'ers op zich en beriepen zich op barmhartigheid. Zo verdedigde [[dominee]] [[Leendert Overduin]] (predikant der [[Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband]]), de verzetsman van het [[onderduik]]systeem voor vele honderden [[Enschede]]se Joden, na de bevrijding de Duits-Nederlandse NSB-weduwe Anne Christine Lasonder-Bauer bij de Nederlandse [[Rechterlijke macht|justitie]] en in de pers tot 1969.<ref name="Wie is Wie in Overijssel" /> De misstanden en martelingen van NSB-leden en hun gezinsleden in het [[Kamp Vught|politieke detentiekamp Vught]] werden door de [[jezuïeten|jezuïet]] [[Jan van Kilsdonk]], en later door de bisschoppenconferentie, bekritiseerd. Pas na jaren werden de donkere kanten van de repressie in bredere kring belicht.

====Verklaring van Wezep====
In 1947 gaven de Rooms Katholieke en de Protestantse kerken aan dertig vooraanstaande NSB'ers gelegenheid om schuld te bekennen en om vergeving en verzoening te laten vragen. Dit gebeurde door middel van de [[Verklaring van Wezep]], die op 13 juli van de kansel werd voorgelezen. [[Carolus Huygen]], van katholiek NSB'er geworden, kwam na de oorlog tot inzicht en inkeer en speelde een belangrijke rol in het tot stand komen van de verklaring. Hij werd weer katholiek<ref>Vergeef ons, Maarten van Bracht, VPRO-gids 47, 2021, inleiding op deze documentaire in de serie "Andere Tijden", uitgezonden op NPO2, op 24 november 2021</ref>.

== Bekende leden ==
{{Kolommen lijst | breedte=18 | aantal=4 | inhoud=
* [[Friedrich Wilhelm van Bilderbeek|F.W. van Bilderbeek]]
* [[Joan Walrave van Haersolte van Haerst|J.W. baron Van Haersolte van Haerst]]
* [[Simon Plekker|S.L.A. Plekker]]
* [[Stien van Bilderbeek]]
* [[Anton Johan Wouter Harloff|A.J.W. Harloff]]
* [[Dirk Frans Pont|D.F. Pont]]
* [[Daniël de Blocq van Scheltinga (1903-1962)|jhr. D. de Blocq van Scheltinga]]
* [[Carolus Huygen|C.J. Huygen]]
* [[Hermannus Reydon|H. Reydon]]
* [[Max Blokzijl]]
* [[P.G. de Jager Meezenbroek]]
* [[Wilhelmus de Rijke|W. de Rijke]]
* [[Ernst von Bönninghausen|jhr. E.J.B.M. von Bönninghausen]]
* [[Dieter Jousovec|D. Jousovec]]
* [[Evert Roskam]]
* [[Johannes Anthony Boreel de Mauregnault|J.A. Boreel de Mauregnault]]
* [[M. Kardoes]]
* [[Florrie Rost van Tonningen-Heubel]]
* [[Meinoud Rost van Tonningen|M.M. Rost van Tonningen]]
* [[Johan Carp|J.H. Carp]]
* [[George Kettmann jr.|George Kettmann]]
* [[Joost de Ruiter|J.W. de Ruiter]]
* [[Gerhardus Dieters]]
* [[Koenraad Keyer|K. Keyer]]
* [[Willem van der Vegte|W.L.Z. van der Vegte]]
* [[Gerrit van Duyl|G. van Duyl]]
* [[Willem Otto Adriaan Koster|W.O.A. Koster]]
* [[Anton Johan van Vessem|A.J. van Vessem]]
* [[Franz Eduard Farwerck|F.E. Farwerck]]
* [[Jacob Maarsingh|J. Maarsingh]]
* [[Gerardus Frederik Vlekke|G.F. Vlekke]]
* [[Henk Feldmeijer]]
* [[Max de Marchant et d'Ansembourg|M.V.E.H.J.M. de Marchant et d'Ansembourg]]
* [[Frederik Willem van Vloten|F.W. van Vloten]]
* [[Cornelis van Geelkerken]]
* [[Frederik Ernst Müller|F.E. Müller]]
* [[Hendrik Jan Woudenberg]]
* [[Robert van Genechten|R. van Genechten]]
* [[Hans Werner Müller-Lehning|H.W. Müller-Lehning]]
* [[Arie Zondervan|A. Zondervan]]
* [[Tobie Goedewaagen|T. Goedewaagen]]
* [[Anton Mussert]]
}}

Jonkheer W. van de Goes van Naters, W.G. Nieuwenkamp (Musserts financieel adviseur, leider van het Strijd- en Verkiezingsfonds van de NSB en directeur van het [[Nationaal Tehuis]]), J.H.C. Valckenier Kips jr., [[Dirk Frans Pont|D.F. Pont]] (chef kabinet van Mussert), de Statenleden [[Jacob Friedrich Stähle|J.F. Stähle]] en [[Han van Hasselt|J.F.B. van Hasselt]], [[Jan Hogewind|J. Hogewind]] (het oud-hoofd van de [[Weerbaarheidsafdeling]]), diens secretaris R. Spoelstra, generaal [[Hendrik Seyffardt|Seyffardt]], De Vos, [[Gerrit van Duyl]], G. Hofstede en Onnekes en anderen verlieten de partij in 1937.

== Zie ook ==
* [[Bijzondere rechtspleging]]
* [[Der Vaderen Erfdeel]]
* [[Fascio]]
* [[Gemachtigden van den Leider]]
* [[Der Vaderen Erfdeel|Germaansche Werkgemeenschap Nederland]]
* [[Houzee]]
* [[Lexicon van Nederlandse nationaalsocialistische terminologie]]
* [[Misthoorn-affaire]]
* [[Nationaal-Socialistische Vrouwenorganisatie]]
* [[Nationaal-Socialistische Werknemers Organisatie]]
* [[Nationale Jeugdstorm]]
* [[Nederlandsche Nationaal-Socialistische Studentenfederatie]]
* [[NSB-maandnamen]]
* [[Stamboeknummer]]
* [[Der Vaderen Erfdeel|Volksche Werkgemeenschap]]
* [[Weerbaarheidsafdeling]]

== Externe links ==
{{commonscatklein|Nationaal-Socialistische Beweging}}
* [https://www.rug.nl/research/dnpp/politieke-partijen/nsb/ De Nationaal-Socialistische Beweging op de website van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (geschiedenis)]
* [https://archive.org/details/DeNSBInNederlandNationaalSocialistischeBeweging Filmdienst video: De NSB In Nederland ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=TRLaSf8ay8E RTV Drenthe: Boek van dochter van een NSB'er]
* [http://www.rtvdrenthe.nl/ RTV Drenthe: NSB'ers in Kamp Westerbork, documentaire Internering]

{{Appendix|1=Bronnen|2=* ''De NSB: ontstaan en opkomst van de Nationaal-Socialistische Beweging, 1931-1935'' / Robin te Slaa & Edwin Klijn. - [Amsterdam]: Boom, cop. 2009. - 939 p., [16] p. pl.: ill.; 24&nbsp;cm. Met lit. opg., reg. {{ISBN|90-8506-813-4}}. {{ISBN|978-90-8506-813-6}}
* "De NSB: twee werelden botsen, 1936-1940" / Edwin Klijn en Robin te Slaa. [Amsterdam]: Boom, 2021, {{ISBN|9789461058386}}. 
* Bart van der Boom, ''Kees van Geelkerken, de rechterhand van Mussert''. Veen Uitgevers, Utrecht/Antwerpen, 1990. {{ISBN|90-204-1897-1}}.
* R. Havenaar, ''De NSB tussen nationalisme en 'volkse' solidariteit: de vooroorlogse ideologie van de Nationaal-Socialistische Beweging in Nederland''. Staatsuitgeverij, 's-Gravenhage, 1983. {{ISBN|90-12-04386-7}}.
* Ronald Havenaar, ''Anton Mussert, verrader voor het vaderland, een biografische schets''. 2e aangevulde druk. Kruseman, Den Haag, 1984. {{ISBN|90-233-0539-6}}.
* A.A. de Jonge, ''Crisis en critiek der democratie: anti-democratische stromingen en de daarin levende denkbeelden over de staat in Nederland tussen de wereldoorlogen''. Van Gorcum & Comp. N.V., Assen, 1968. 2e druk, met gewijzigde inleiding, 1982. {{ISBN|90-6194-343-4}}.
* A.A. de Jonge, ''Het nationaalsocialisme in Nederland: voorgeschiedenis, ontstaan en ontwikkeling''. Kruseman, Den Haag, 1968.
* J.M. Karsten, ''Distinctieven der Beweging: een geïllustreerd overzicht met distinctieven der Nationaal-Socialistische Beweging 1931-1945''. ProMil, Lunteren, 2006. {{ISBN|90-810654-1-6}}.
* G.A. Kooy, ''Het echec van een 'volkse' beweging: nazificatie en denazificatie in Nederland 1931-1945''. Uitgeverij Van Gorcum, Assen, 1964.
* Jan Meyers, ''Mussert, een politiek leven''. 2e geheel herziene en uitgebreide druk. Aspekt, Soesterberg, 2005. {{ISBN|90-295-3113-4}}.
* ''Nationaal-Socialistisch jaarboek 1942'', verantwoordelijk opsteller [[Jan de Haas (Nenasu)|Jan de Haas]]. [[Nenasu]], Utrecht, 1941.
* ''De zwarte kameraden, een geïllustreerde geschiedenis van de NSB'', onder redactie van J. Zwaan. Van Holkema & Warendorf, Weesp, 1984. {{ISBN|90-269-6510-9}}.
* Gerard Groeneveld, ''Anton Mussert. Nagelaten bekentenissen. Verantwoording en celbrieven van de NSB-leider''. Vantilt, Nijmegen, 2005. {{ISBN|90-77503-38-2}}.
* Henk Eefting, ''De Bijzondere Rechtspleging 1944-1952. Rampzalige gevolgen voor politieke delinquenten en collaborateurs''. Aspekt, Soesterberg, 2007. {{ISBN|90-5911-528-7}}.
* [[Leonard Rodrigues Lopes|L.A. Rodrigues Lopes]], [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=urn:gvn:EVDO02:NIOD05_8493&role=pdf ''Witboek betreffende het gebeurde in Nederlandse internerings- en bewakingskampen na de bevrijding.''] Amsterdam: Nieuwe Post 1948, 79 p.

'''Referenties'''
{{References}}}}
{{Navigatie fascisme en nationaalsocialisme in Nederland}}

[[Categorie:NSB| 1]]
[[Categorie:Antisemitische beweging]]
[[Categorie:Tweede Wereldoorlog in Nederland]]
[[Categorie:Fascisme in Nederland]]
[[Categorie:Nationaalsocialistische partij]]
[[Categorie:Groot-Nederland]]