Brontekst bekijken van Moderne Tijd

{{Zijbalk westerse geschiedenis|portaal2=Moderne Tijd}}

De '''moderne tijd''' – ook wel '''nieuwste tijd''' genoemd<ref>Traditioneel worden namen van historische perioden in het Nederlands met hoofdletters geschreven, maar daar wordt ook vaak van afgeweken. In de spelling volgens de Nederlandse Taalunie, die verplicht is voor overheidsdocumenten, is het sinds 2005 '''''moderne tijd''''' of '''''nieuwste tijd''''' (met kleine letters), maar is de spelling met hoofdletters nog toegestaan in gespecialiseerde teksten.</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.katholiekonderwijs.vlaanderen/leerplannen%20eerste%20graad|titel=Leerplannen Secundair Onderwijs Geschiedenis 1e graad A-stroom|bezochtdatum=6 december 2020|auteur=Katholiek Onderwijs Vlaanderen|achternaam=|voornaam=|datum=2019|uitgever=|taal=nl|citaat=De namen van de nieuwe en nieuwste tijd zijn veranderd naar vroegmoderne tijd en
moderne tijd. Dat laat toe om in de volgende graden het concept moderniteit te
behandelen.}}</ref> – is de meest recente grote periode in de westerse [[geschiedenis]]. 

De moderne tijd volgde in [[Europa (werelddeel)|Europa]] op de [[Vroegmoderne Tijd|vroegmoderne tijd]]. Volgens de traditionele indeling wordt de Europese geschiedenis in drie perioden onderverdeeld: [[oudheid]], [[middeleeuwen]] en [[Nieuwe Tijd|nieuwe tijd]]. In dat geval is de moderne tijd slechts een onderdeel van de nieuwe tijd. Andere aanduidingen voor de meest recente historische periode zijn [[contemporaine geschiedenis|contemporaine of hedendaagse geschiedenis]]. Deze kunnen als synoniem voor moderne tijd dienen maar ook wel een beperktere periode aanduiden. De term ''moderne tijd'' verwijst naar [[Modern|moderniteit]], maar de 'modernisering' van samenleving, economie en cultuur valt niet precies samen met de historische periode.

== Periodisering ==
Lange tijd was het gebruikelijk om de moderne tijd rond [[1800]] te laten beginnen. Zoals vaker bij [[periodisering]] is er niet een algemeen geaccepteerd beginpunt. Jaartallen die dikwijls als zodanig gebruikt worden zijn [[1776]] (de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|Amerikaanse Revolutie]]), [[1789]] (de [[Franse Revolutie]]), [[1815]] (de nederlaag van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] en het [[Congres van Wenen]]), [[1848]] (het [[Revolutiejaar 1848|Revolutiejaar]]) en [[1870]] (het begin van de [[Frans-Duitse Oorlog]]). Nederlandse universiteiten hanteren ofwel het eind van de achttiende eeuw, ofwel 1789 als begin van de moderne tijd. <br>
Baanbrekende ontwikkelingen zoals de [[industrialisatie]] deden zich in [[West-Europa]] veel eerder voor dan elders. In andere delen van de wereld, bijvoorbeeld [[Afrika]] en [[Siberië]], drong modernisering pas in de twintigste eeuw door. Hoewel sommige historici ook nog de term [[Postmodernisme|postmodern]] hanteren, is het niet ongebruikelijk om ook het heden als 'modern' te beschouwen. De periode na 1945 wordt soms [[eigentijdse geschiedenis]] genoemd.

Soms wordt ook het begrip moderniteit gebruikt om een moderne samenleving aan te duiden. De samenlevingen die hieraan voorafgaan worden [[premodern]], voormodern of traditioneel genoemd. In een dergelijke samenleving was de mens opgenomen in een gegeven orde waaraan hij zich moest aanpassen. Het individu had daarbij slechts een beperkte invloed op zijn eigen lot. [[Religie]] speelde in premoderne samenlevingen een grote rol.

== Ontstaan en kenmerken ==
De [[verlichting (stroming)|verlichting]] en de [[industrialisatie]] hebben de basis gelegd voor de moderne samenleving, onder andere doordat de rol van religie werd teruggedrongen en vervangen door de [[rede]], de ratio. De ordening van het economisch leven onderging structurele veranderingen. De intellectuele elite geloofde in vooruitgang en rationaliteit, in een geconstrueerde en ordelijke maatschappij met een sturend centrum.<br />
Door toepassing van de ratio kwam een proces van [[modernisering]] op gang. Deze modernisering was en is zeer ingrijpend. De overgang van de premoderne naar de moderne samenleving is een revolutionair proces, een grote overgang. 

De belangrijkste kenmerken van de moderne samenleving (''moderniteit'') en de Moderne Tijd zijn de volgende: 
*[[wetenschappelijke revolutie|moderne wetenschap]]
*rationalisme
*afnemende invloed van religie, [[secularisering]]
*gemechaniseerde industrie en een geïndustrialiseerde maatschappij
*grote invloed van de wetenschap
*grote invloed van technologie 
*oorlogvoering met modern wapentuig 
*snelle communicatiemiddelen
*beheersing van natuur en samenleving door wetenschap en techniek 
*effectieve stelsels van belastingheffing en rechtshandhaving
*moderne geneeskunde en volksgezondheidszorg 
*[[democratisering]]
*[[individualisering]]
*voortdurend streven naar vernieuwing, verandering en verbetering 

Deze kenmerken hangen met elkaar samen en hebben invloed op elkaar.

== ''The dual revolution'' ==
De twee meest ingrijpende ontwikkelingen in de menselijke geschiedenis zijn de '[[neolithische revolutie]]' en de [[industriële revolutie]] geweest. In beide gevallen veranderde de wijze waarop de mens in zijn levensonderhoud voorzag ingrijpend. Ten gevolge van de industriële revolutie nam de productie van goederen, en daarmee de [[welvaart]], sterk toe. Een groot aantal technische en andere ontdekkingen maakten deze ontwikkeling mogelijk. Feitelijk werd het hele [[economie (systeem)|economisch leven]] op andere wijze geordend. <br>
Hierbij moet opgemerkt worden dat bovengenoemde factoren en ontwikkelingen niet uitsluitend positieve effecten gehad hebben. 'Modernisering' kan tegelijkertijd zeer ontwrichtend werken. Oude [[beschaving]]en en tribale gemeenschappen geraakten erdoor in crisis. De aanleg van [[spoorweg]]en leidde tot massale werkloosheid onder sjouwers en rivierschippers. Katoenspinners en wevers in [[India]] konden niet langer concurreren met de industrie in [[Lancashire (graafschap)|Lancashire]]. [[Nomade]]n die van hun kudden leefden, raakten hun weidegronden kwijt aan blanke kolonisten die [[akkerbouw]] of [[mijnbouw]] bedreven. Fluctuaties in de prijs van exportproducten vergrootten de economische onzekerheid. 

[[geschiedenis van de Britse Eilanden|Groot-Brittannië]], en [[geschiedenis van Engeland|Engeland]] in het bijzonder, was het eerste land dat op grote schaal industrialiseerde. Terwijl dit gebeurde, vond in [[geschiedenis van Frankrijk|Frankrijk]] de [[Franse Revolutie]] plaats. Dit was in de eerste plaats een politieke gebeurtenis, die de geschiedenis van het vasteland van Europa sterk beïnvloedde. Ironisch genoeg gingen de politieke veranderingen grotendeels aan het [[Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland|Verenigd Koninkrijk]] voorbij. Industriële revolutie en Franse Revolutie markeerden in West-Europa het begin van de Moderne Tijd. <br>
Het is niet mogelijk een beginpunt van de industriële revolutie aan te wijzen. Het is bij uitstek een geleidelijke ontwikkeling geweest, waarvan het einde nog niet bereikt is. Voor 1800 bestonden er ook al [[machine]]s, maar deze werden aangedreven door de kracht van mens of dier, soms door [[energiebron]]nen als [[waterkracht|water]] of [[windenergie|wind]]. Revolutionair was dus het gebruik van nieuwe [[Energiedrager (techniek)|energiedragers]] en -bronnen. [[Stoom]] opgewekt door [[steenkool]] was daarvan de eerste. Nadien werden vervolgens [[elektriciteit]], andere [[fossiele brandstof]]fen als [[Aardolie|olie]] en [[Aardgas|gas]] en in de [[20e eeuw|twintigste eeuw]] ook [[kernenergie]] aangewend.

== Demografie ==
Vanaf 1650 begon op alle continenten de bevolking in versneld tempo [[bevolkingsgroei|toe te nemen]]. Afrika bleef als enige achter; voor 1900 was daar nauwelijks sprake van bevolkingsgroei ([[Antarctica]] werd uiteraard niet door mensen bewoond). In Europa was de toename het grootst. Rond 1900 woonde bijna een kwart van de wereldbevolking in Europa. Welke factoren de bevolkingsaanwas hebben veroorzaakt is onvoldoende duidelijk.

== Economie en politieke theorie ==
Gedurende de eerste decennia van de [[19e eeuw|negentiende eeuw]] ontstonden er in Europa een groot aantal nieuwe politieke [[ideologie]]ën. Dit blijkt bijvoorbeeld uit een groot aantal nieuwe termen om deze bewegingen te beschrijven. waaronder '[[liberalisme]]' en '[[socialisme]]'. Andere invloedrijke ideologieën waren het [[radicalisme]], het [[conservatisme]], [[constitutionalisme]] en [[feminisme]]. <br>
Liberalisme en [[nationalisme]] waren de dominante ideologieën gedurende de eeuw voor het uitbreken van de [[Eerste Wereldoorlog]]. 

Hoewel [[antisemitisme]] een alledaags verschijnsel bleef, was de negentiende eeuw ook de tijd van de grote [[Joodse_geschiedenis#De_Europese_Verlichting_en_Haskala_.281700-1800.29|joodse emancipatie]]. De [[sociale wetgeving]] die in de loop van de negentiende eeuw werd geïntroduceerd was mede een onderdeel van de liberale ideologie. In de regel waren ook de [[Sociaaldemocratie|sociaaldemocraten]] en de [[proletariaat|arbeidersbeweging]] loyaal aan de nationale staat en het [[parlementair systeem|parlementair stelsel]]. [[Vrijhandel]] was de norm. Alle [[grote mogendheid|grote mogendheden]] probeerden een grootschalig militair conflict te vermijden. Een optimistisch [[vooruitgang]]sgeloof was dan ook gemeengoed.

=== Liberalisme en nationalisme; revolutie ===
Terwijl Europa de wereld domineerde, domineerden binnen Europa eeuwenlang de staten in het westen van het continent: Frankrijk, [[geschiedenis van Spanje|Spanje]] en Engeland. De [[geschiedenis van Duitsland|Duitse landen]] waren politiek verdeeld. Er was eerder sprake van rivaliteit dan van samenwerking. De Duitse staten waren nauwelijks in staat gebleken effectief weerstand te bieden aan de expansiedrang van [[Napoleon I]]. De Duitse zwakheid was een belangrijke oorzaak van de opkomst van een Duits nationalisme. <br> 
[[geschiedenis van Italië|Italië]] bestond sinds eeuwen uit een tiental staten. Het Congres van Wenen had de oude situatie min of meer hersteld. De bevolking van Italië voelde echter weinig binding met de oude structuren en dynastieën. Tegelijkertijd hoopten velen dat een politiek verenigd Italië als nationale staat een belangrijke rol in de Europese politiek zou spelen. Men droomde van een ''[[risorgimento]]'', een nieuwe [[gouden eeuw (metafoor)|gouden eeuw]] of [[Renaissance]]. Dit verlangen naar nationale eenheid werd op bevlogen wijze vertolkt in de geschriften van [[Giuseppe Mazzini|Mazzini]].

In [[1848]] braken er in een groot aantal Europese landen [[revolutie]]s uit. De Franse Revolutie leek zich te herhalen. In diverse landen, waaronder Frankrijk, werd de regering ten val gebracht. Voortbestaan van [[monarchie]] en [[aristocratie]] leek op het spel te staan. <br>
De uiteindelijke resultaten van de [[revolutiejaar 1848|revoluties van 1848]] bleven echter beperkt. In een aantal kleinere staten, waaronder [[geschiedenis van Nederland|Nederland]], [[geschiedenis van België|België]] en [[geschiedenis van Denemarken|Denemarken]], ontstond een liberaler [[politiek stelsel|politiek bestel]], veelal met een [[grondwet]]. Nationalisten in Duitsland, Italië en [[geschiedenis van Hongarije|Hongarije]] zagen hun grootse plannen gedwarsboomd. In Frankrijk werd in 1848 de [[republiek]] uitgeroepen en het [[algemeen mannenkiesrecht]] ingevoerd. Een [[Napoleon III|neef van Napoleon]] werd als [[president]] gekozen. In feite vestigde deze nieuwe Napoleon er een milde [[dictatuur]]. In [[1852]] nam Napoleon III de titel van zijn oom, [[keizer der Fransen]], aan. <br>
Een belangrijk resultaat van de gebeurtenissen van 1848 was de [[boerenemancipatie|emancipatie van de boeren]] in de Duitse landen en het [[keizerrijk Oostenrijk|Habsburgse Rijk]]. [[Horigheid]] en [[heerlijke rechten]] werden er afgeschaft. [[agrariër|Boeren]] waren voortaan vrij om zich te verplaatsen en te verhuizen; dat kon naar naburige steden of naar de [[Nieuwe Wereld]] zijn. Over het algemeen waren boeren - zoals de meeste mensen - behoudend van aard. Tegenover de idealen van de [[burgerij]] stonden zij onverschillig.

Mede als gevolg van de teleurstellende resultaten van de revoluties veranderde het politieke en culturele klimaat. De [[romantiek (stroming)|romantiek]] verloor sterk aan invloed. Daarentegen kwam het [[realisme (kunststroming)|realisme]] op, zowel in het denken als in de kunsten. 

=== Politieke structuren; de 'lange vrede'{{Bron?|lange vrede, vanwaar de term?|2020|10|04}} ===
Na 1815 werden er in Europa weinig oorlogen gevoerd. En de meeste Europese oorlogen waren van betrekkelijk korte duur. Er had zich ogenschijnlijk een stabiel politiek systeem gevormd. Tussen 1859 en 1871 onderging de politieke kaart van Europa echter enkele ingrijpende veranderingen, die in hoge mate samenhingen met het opkomend nationalisme. Duitsland en Italië werden allebei een nationale staat. Het Oostenrijkse keizerrijk werd omgevormd tot de [[Oostenrijk-Hongarije|dubbelmonarchie]]. Technologieën zoals de spoorwegen en de [[telegrafie|telegraaf]] versterkten de macht van het centraal gezag.

Halverwege de negentiende eeuw bestonden er in Europa verschillende typen staten. Er waren enkele [[nationale staat|nationale staten]], waarvan [[Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland|Groot-Brittannië]] en [[Frankrijk]] verreweg de belangrijkste waren. Ook [[Nederland]], [[België]], [[geschiedenis van Portugal|Portugal]] en de [[Scandinavië|Scandinavische landen]] behoorden tot dit type. Verder waren er een behoorlijk aantal kleine regionale staten, zoals [[Koninkrijk Sardinië (1720-1861)|Sardinië]], [[Groothertogdom Toscane|Toscane]], [[Koninkrijk Beieren|Beieren]] en [[Koninkrijk Saksen|Saksen]], en enkele [[rijk (staat)|grote rijken]]. Dergelijke rijken, waartoe het [[Habsburgse monarchie|Habsburgse]] en het [[Russische Rijk]] behoorden, werden bijeengehouden door een [[dynastie]] en een [[bureaucratie|bureaucratisch apparaat]]. <br>
In de rest van de wereld, met uitzondering van Amerika, kwamen vrijwel alleen de laatste twee typen staten voor. Na 1860 werd de natiestaat eerst in Europa, vervolgens in de rest van de wereld het dominante type. 

Het Russische Rijk was een van de grote mogendheden. [[geschiedenis van Polen|Polen]] maakte er deel van uit. Het strekte zich uit tot de [[Grote Oceaan]]. Tijdens de [[Krimoorlog]] vocht Rusland tegen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk. Het Russische debacle maakte duidelijk hoezeer de West-Europese machten de oostelijke mogendheden overvleugelden. De nieuwe [[tsaar]], [[Alexander II van Rusland|Alexander II]] (1855-1881), koos daarom voor een reeks van door het liberalisme geïnspireerde hervormingen, die de macht van Rusland moesten herstellen.

In 1870/71 werd tussen Frankrijk en een coalitie onder leiding van [[Pruisen]] de [[Frans-Duitse Oorlog]] uitgevochten. De oorlog had verstrekkende gevolgen en vormt een belangrijke breuklijn in de negentiende-eeuwse geschiedenis. Frankrijk bleek niet opgewassen tegen de technisch en numeriek superieure Duitse troepen. De smadelijke nederlaag betekende ook het einde van het regime van Napoleon III. Revolutionairen riepen in [[Parijs]] de republiek uit.

=== Economische conjunctuur; crisis van het liberalisme ===
De industriële revolutie was begonnen in Groot-Brittannië. België was vanaf ~1830 het eerste land op het Europese vasteland dat eraan meedeed. Tijdens deze eerste fase van industrialisatie speelde de [[stoommachine]] een hoofdrol. Het was vooral de [[textielindustrie]] die snel groeide. Van groot belang was ook de aanleg van spoorwegen. Snellere en effectievere manieren van [[vervoer|transport]] droegen in belangrijke mate bij aan de economische expansie. <br>
In de tweede helft van de [[19e eeuw|negentiende eeuw]] waren er vele landen die overgingen tot industrialisatie. Sterke spelers waren de [[geschiedenis van de Verenigde Staten|Verenigde Staten]], Duitsland en [[Geschiedenis van Japan|Japan]]. Daar ontstond een industriële maatschappij. 

In de decennia na [[1871]] bereikte de politieke en economische dominantie van Europa haar hoogtepunt. De [[levensstandaard]] nam er ondanks de snelle bevolkingsaanwas significant toe. Voor Europa waren het jaren van vrede en stabiliteit. In veel Europese landen werd de [[uitvoerende macht]] ingeperkt door een grondwet. Langzamerhand kreeg de [[parlementaire democratie]] gestalte. Liberalen zagen daarmee een groot deel van hun wensen vervuld. Hun invloed bereikte rond 1870 zijn hoogtepunt. Zij domineerden het parlement in Frankrijk, en in het pas verenigde Duitsland en Italië. De herinrichting van het economisch leven bracht ook veranderingen van politieke en sociale structuren in een stroomversnelling.

De verschillende bevolkingsgroepen profiteerden echter in ongelijke mate van de economische groei. [[Arbeider]]s en producenten van [[grondstof]]fen waren veelal de slachtoffers van de economische [[conjunctuur]]bewegingen. In [[1873]] begon een zware economische crisis die lonen en prijzen sterk deed dalen, en die duurde tot [[1893]]. Dit was vooral het gevolg van het massaal op de markt brengen van goedkoop graan uit het [[Middenwesten]] van de [[Verenigde Staten]] en uit de [[steppe]]n van Zuid-Rusland. Europese boeren konden hiermee niet concurreren en bepleitten invoerrechten ter bescherming. Rond 1880 werden deze in verschillende landen ingevoerd. Spoedig volgde de industrie dit voorbeeld. In [[Duitse Rijk|Duitsland]] sloten de Pruisische [[Junker#geschiedenis|Junkers]] en de industrie in het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] een verbond om beschermende maatregelen af te dwingen. [[Otto von Bismarck|Bismarck]] werd gedwongen deze in [[1879]] in te voeren; in [[1892]] voerde ook [[Frankrijk]] uitgesproken hoge tarieven in. <br>
Het land dat als eerste tarieven invoerde waren de Verenigde Staten, die in de tijd na de burgeroorlog snel industrialiseerden. De Verenigde Staten waren versterkt uit de burgeroorlog tevoorschijn gekomen.

In de meeste Europese landen werd in de decennia na 1870 het [[kiesrecht]] aanzienlijk verruimd. Ook een toenemend aantal [[werkende klasse|arbeiders]] mocht voortaan stemmen. Dit had grote gevolgen voor het politiek bestel. Vanaf het einde van de negentiende eeuw is in een aantal westerse landen voor het eerst in de geschiedenis sprake van [[massademocratie]]; in het kielzog hiervan ontstond ook de [[interventiestaat]]. Regeringen grepen vaker in in het economisch leven en namen maatregelen om sociale misstanden te bestrijden. De invloed van het [[socialisme]] nam toe. Voorstanders van [[vrouwenemancipatie]] ijverden in deze jaren voor de invoering van het [[vrouwenkiesrecht]]. <br>
Na 1900 waren er in toenemende mate signalen dat de invloed van het liberalisme tanende was. De arbeidersbeweging werd militanter. In [[1906]] werd er door [[Kompel|mijnwerker]]s in Frankrijk gestaakt. In [[Engeland]] werd de macht van de arbeidersbeweging gedemonstreerd door grootschalige stakingen in de mijnen en bij de [[spoorweg]]en in [[1911]] en [[1912]]. De Britse [[Whig Party (VK)|Liberale Partij]] nam na 1906 verschillende sociale maatregelen die in strijd waren met het klassieke ''[[laisser faire]]''. Min of meer gelijktijdig bepleitte de Britse liberale politicus [[Joseph Chamberlain]] een terugkeer naar [[protectionisme]].
<br />De kort hiervoor opgerichte [[Labour Party (VK)|Labourpartij]] voerde het beginsel van [[fractiediscipline]] in. Doordat de andere partijen deze strategie overnamen veranderde het parlementaire debat van karakter. Sommige groeperingen, onder wie de Engelse ''[[Suffragette|suffragettes]]'' (pleitbezorgers van vrouwenkiesrecht), namen hun toevlucht tot gewelddadige acties om gehoord te worden. Toen in [[1914]] het Britse parlement besloot tot "home rule" ([[autonomie|zelfbestuur]]) in [[Ierland (eiland)|Ierland]] riepen conservatieve groeperingen op tot actief verzet.

Tot 1914 bleef het liberalisme dominant; vanaf 1880 was zijn invloed wel over zijn hoogtepunt heen. De Eerste Wereldoorlog was niet alleen een slachtpartij van ongekende omvang, maar maakte ook een eind aan het vooruitgangsgeloof; de Franse intellectueel [[Paul Valéry]] verwoordde dit in 1919 in zijn essay ''La crise de l'esprit'', waarin hij stelde dat we nu weten dat beschavingen sterfelijk zijn.

== Uitvindingen; wetenschap ==
In de moderne samenleving speelt het streven naar vernieuwing en verbetering een belangrijke rol. Wetenschap en technologie nemen een prominente positie in en de ontwikkelingen op dit gebied zijn gevolgen van de moderniteit. Wetenschappelijke en technologische uitvindingen hebben invloed gehad op de menselijke gezondheid en op economisch, religieus, sociaal en theoretisch gebied.

Door de invoering van moderne machines was er snellere en grootschalige productie mogelijk, van bijvoorbeeld stoffen en ijzer. Door de technische verbeteringen en de komst van nieuwe machines kwamen er nieuwe reis- en vervoersmogelijkheden, zoals de auto, de trein, het schip en het vliegtuig. De motoren van deze machines konden draaiend gehouden worden door energiebronnen zoals [[steenkool]] en [[aardolie]]. Goederen en grondstoffen konden op deze manier in grote hoeveelheden en over grote afstanden worden getransporteerd. Wereldwijd transport werd mogelijk en hier maakten Groot-Brittannië, en later ook de Verenigde Staten, Europa en Japan, veelvuldig gebruik van.

Er werd vooruitgang geboekt op wetenschappelijk gebied. Uitvindingen zoals de [[Telefonie|telefoon]], de [[radio]], de [[microscoop]] en de [[Telegrafie|telegraaf]] droegen bij aan veranderingen in de maatschappij. De communicatie werd vergemakkelijkt door de telefoon en de telegraaf en wetenschappelijke kennis werd uitgebreid door o.a. de komst van de microscoop. In de medische wereld werd er vooruitgang geboekt door het ontdekken van de [[röntgenstraal]] en daarmee gepaard de komst van de röntgenfoto. Ook de ontdekking van [[antibiotica]] (zoals [[penicilline]]) was een medische vooruitgang. Dit was een nieuwe manier om ziektes te kunnen bestrijden. Verder zorgde chirurgie en nieuwe medicijnen voor vooruitgang in de gezondheidszorg, in ziekenhuizen en in de verpleegkunde.

Binnen de moderniteit waren er ook veranderingen met betrekking tot de kijk op de mens en op identiteit. De theorieën van onder anderen [[Charles Darwin]] en [[Sigmund Freud]] waren invloedrijk. Charles Darwin zorgde met zijn [[evolutietheorie]] voor een revolutionaire doorbraak in de kennis van de mens en de ontwikkeling van de mens en in de kennis van planten en dieren. Het resultaat was dat velen anders naar de geschiedenis van de mens en al het andere leven keken. Sigmund Freud zorgde met zijn theorie over [[psychoanalyse]] voor nieuwe visies op de mens en met name op identiteit. Freud stelde dat de mens altijd over een gespleten identiteit beschikt, de menselijke identiteit bestaat altijd uit 3 delen: ego, id en superego.
Later zouden deze theorieën, met name Darwins evolutietheorie, de basis vormen voor racisme(dat er al veel was), nationalisme en politieke systemen. Theorieën werden dan uit hun oorspronkelijke context gehaald en in een andere context geplaatst, waardoor er een heel andere betekenis aan werd gegeven, meestal totaal anders dan dat de schrijver/filosoof had bedoeld.

== Noord-Amerika ==
Na [[1763]] was Groot-Brittannië de belangrijkste macht in Noord-Amerika. Vervolgens bevochten de [[dertien koloniën]] hun onafhankelijkheid tijdens de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|Amerikaanse Vrijheidsoorlog]]. Een groot deel van Midden- en Zuid-Amerika was [[Spaanse Rijk|Spaans]] bezit. <br>
De koloniën ten noorden van de Verenigde Staten bleven Brits bezit. Een substantieel deel van de bevolking bestond er uit Franstaligen. Zij woonden hoofdzakelijk langs de [[Saint Lawrencerivier|St. Lawrence]]. Het [[Parlement van Groot-Brittannië|Britse Parlement]] had in 1774 de ''[[Quebec Act]]'' aangenomen. De [[Frans|Franse taal]] en het [[katholicisme|katholieke geloof]] werden voortaan beschermd door de Britse kroon. Ook bleef voor de Franstaligen het uit Frankrijk meegenomen rechtsstelsel gelden. In [[Nova Scotia]], [[New Brunswick]] en [[Boven-Canada]] (tegenwoordig [[Ontario]]) hadden zich vele pro-Britse [[loyalisten (Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog)|loyalisten]] gevestigd, die de Verenigde Staten ontvlucht waren. Gedurende de negentiende eeuw was er een constante stroom van migranten van de [[Britse Eilanden]] naar de Verenigde Staten en het huidige [[Canada]]. De meeste daarvan behoorden tot de lagere klassen.

=== Verenigde Staten ===
De [[Verenigde Staten]] werden een belangrijke speler op het wereldtoneel. In 1823 formuleerde de Amerikaanse president [[James Monroe]] de naar hem genoemde [[Monroedoctrine]], die inhield dat Europese koloniale invloed van het Westelijk halfrond geweerd moest worden. In de [[Mexicaans-Amerikaanse Oorlog]] (1846-1848) bewees Amerika dat het op weg was zelf een grote mogendheid te worden door Mexico van een kwart van zijn grondgebied te beroven. Vanaf 1863, na de [[Amerikaanse Burgeroorlog]], ontwikkelde het zich verder door massale immigratie vanuit Europa en door razendsnelle industrialisering. Amerika maakte in 1898 in de [[Spaans-Amerikaanse Oorlog]] zonder moeite een eind aan het laatste restje van het Spaanse koloniale rijk op het Westelijk Halfrond en op de [[Filipijnen]]. In de loop van de 20e eeuw werd [[Latijns-Amerika]] voor een groot deel een Amerikaanse invloedssfeer, een 'achtertuin', zonder dat het tot openlijke kolonisatie kwam. In Latijns-Amerika werd dit ‘Yankee-imperialisme’ genoemd. <br>
Na de Tweede Wereldoorlog kregen naast de Filipijnen ook Japan en Taiwan de status van Amerikaanse bondgenoot, tegen het communistisch geworden China. In de Stille Oceaan werden tal van eilanden en archipels die op Japan veroverd waren, Amerikaanse protectoraten. <br>

== Japan ==
[[Japan]] was het eerste niet-westerse land dat grootschalig industrialiseerde. Vanaf [[1868]], het begin van de [[Meijiperiode]], maakte het een stormachtige ontwikkeling door die de traditionele orde doorbrak. <br>
Gedurende de hieraan voorafgaande eeuwen had Japan vrijwel ieder contact met het buitenland vermeden. Het was een hoogontwikkelde [[beschaving]] met geheel eigen tradities. Japan had meerdere grote steden en een rijk cultureel leven. De elite las [[roman (literatuur)|romans]] en bezocht het [[theater (kunstvorm)|theater]]. Zoals blijkt uit de opera ''"[[The Mikado]]"'' (1885) bezagen Europeanen de [[Japanse beschaving]] vooral met verbazing. <br>
In [[1853]] verscheen de Amerikaan [[Matthew Calbraith Perry|Perry]] met een kleine vloot voor de kust van Japan. Japan werd gedwongen de grenzen open te stellen. In [[1867]] volgde een revolutie. Er kwam een groep aan de macht die met alle mogelijke middelen modernisering van Japan nastreefde.

Japan ontpopte zich zelfs als een rivaal van Rusland en diverse westerse mogendheden met een eigen invloedssfeer in Korea en Mantsjoerije, en later ook Zuidoost-Azië. In [[1941]] zou dit de aanleiding worden voor het conflict tussen Japan enerzijds en Amerika en de Britse, Franse en Nederlandse koloniale mogendheden anderzijds.

== Imperialisme ==
[[Bestand:GB,Überseegebiete,Ex-Kolonien.png|thumb|480px|Het [[Britse Rijk]] rond 1900. (De weergegeven grenzen zijn echter de huidige staatsgrenzen.)<br />
Van 1815 tot 1914 was het [[Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Ierland]] de leidende mogendheid. In 1900 was bijna een kwart van de wereldbevolking Brits onderdaan. Geen enkele andere staat bezat een vergelijkbare macht en invloed.]]
In de periode na 1870 verwierven de Europese machten grote [[Kolonie (staatkundig)|koloniale rijken]]. Daarmee bereikte de dominantie van Europa haar hoogtepunt. Deze territoriale expansie werd mogelijk gemaakt door grootschalige [[industrialisatie]] en een spectaculaire toename van [[Kennis (wetenschap)|wetenschappelijke]] en technische kennis. De gekoloniseerde gebieden hadden weinig verweer tegen dit [[imperialisme]], niet in militair opzicht en al evenmin in economisch opzicht; de koloniale mogendheden waren vooral beducht voor hun Europese rivalen. <br>

Was vanaf de 16e eeuw het kolonialisme vooral economisch en godsdienstig gemotiveerd geweest, in de 19e eeuw kwamen daar culturele en raciale motieven bij. De meeste Europeanen waren ten volle overtuigd van de superioriteit van 'hun beschaving'. De veel hogere levensstandaard van de volkeren in Europa sprong daarbij het meest in het oog. Als gevolg van de Europese expansie werden de economische, politieke en culturele verworvenheden van Europa over een groot deel van de wereld verspreid, hetgeen een mengeling van weerzin en bewondering opwekte bij de gekoloniseerde volkeren. De waardering van Europeanen voor andere volkeren en culturen hing in hoge mate af van het tempo waarin deze elementen van de Europese beschaving overnamen.   
<br />De term 'westers' raakte in zwang om Europa en zijn koloniën aan te duiden. Ook de Verenigde Staten, Canada en [[Australië (land)|Australië]] behoorden tot deze 'westerse wereld'. Toen er in de twintigste eeuw een einde kwam aan de Europese suprematie ontstond een nieuwe terminologie: 'ontwikkelde landen' in de [[Eerste Wereld]] en [[ontwikkelingsland]]en ofwel [[Derde wereld|derdewereldlanden]]. Met de [[Tweede Wereld]] werd het door het [[communisme]] beheerste deel aangeduid.

Rond 1900 waren de verschillende delen van de wereld zo sterk met elkaar verweven dat men voor het eerst van een [[wereldeconomie]] en een internationale markt kan spreken.

== Voor- en nadelen; voor- en tegenstanders ==
De moderniteit heeft volgens aanhangers belangrijke voordelen. De mens hoeft zich niet meer te schikken in een gegeven orde en kan zich in [[vrijheid (sociologie)|vrijheid]] ontwikkelen. Dit resulteerde onder andere in materiële vooruitgang en een sterke toename van de [[levensstandaard]].

De moderniteit leidde in de ogen van velen echter ook tot grote nadelen, zoals:
* [[milieuverontreiniging]]
* [[massavernietigingswapens]]
* [[hedonisme]]
* [[nihilisme (filosofie)|nihilisme]]
* [[consumptiemaatschappij|consumentisme]]

Onder andere [[Progressivisme|progressieven]] en de aanhangers van het vooruitgangsgeloof behoren tot de voorstanders van de moderniteit.

Hiertegenover bestaat er ook een lange traditie van moderniteitskritiek. De [[romantiek (stroming)|romantiek]], het [[conservatisme]] en het meer recente [[postmodernisme]] zijn hiervan belangrijke voorbeelden.

== Na de moderniteit ==
Nu de moderne samenleving in de loop van zijn bestaan inmiddels alweer belangrijke wijzigingen ondergaan heeft, is er een debat ontstaan over de vraag of onze tijd nog steeds tot de moderniteit gerekend moet worden, of dat er inmiddels een andere samenleving is ontstaan.

Er zijn partijen die van mening zijn dat de moderniteit nog niet voorbij is, en dat de veranderingen in de moderniteit moeten worden opgevat als een ''modernisering van de moderniteit''. Men spreekt wel van een samenleving die laatmodern zou zijn. Ook spreekt men wel over hypermoderniteit of een tweede moderniteit.

Daartegenover staan partijen die menen dat de moderniteit voorbij is, en dat we inmiddels zijn overgegaan naar een ander soort samenleving, bijvoorbeeld een [[postmoderniteit|postmoderne]] samenleving.

== Gebeurtenissen ==
*[[industriële revolutie]], opkomst van het [[kapitalisme]]
*[[Franse Revolutie]], [[napoleontische oorlogen]] en [[Restauratie (Europa)|Restauratie]]
*onafhankelijkheid van [[Latijns-Amerika]]
*[[revolutiejaar 1848]]
*opkomst van het [[socialisme]] en de arbeidersbeweging
*opkomst van de [[Verenigde Staten]]
*[[Krimoorlog]]
*[[Amerikaanse Burgeroorlog]]
*[[Italiaanse eenwording]]
*[[Duitse eenwording]]
*[[Frans-Duitse Oorlog]]
*[[wedloop om Afrika]]
*[[Tweede Boerenoorlog|Boerenoorlog]]
*[[Eerste Wereldoorlog]]
*[[Interbellum]]
*[[Chinese Burgeroorlog]]
*[[Tweede Wereldoorlog]]

== Belangrijke personen ==
{{Kolommen lijst | breedte=9 | aantal=2 | compact=ja | inhoud=
*[[Alexander II van Rusland|Alexander II]]
*[[Otto von Bismarck|Bismarck]]
*[[Charles Darwin|Darwin]]
*[[Albert Einstein|Einstein]]
*[[Sigmund Freud|Freud]]
*[[Mohandas Karamchand Gandhi|Gandhi]]
*[[Adolf Hitler|Hitler]]
*[[Franz Kafka|Kafka]]
*[[Abraham Lincoln|Lincoln]]
*[[David Livingstone|Livingstone]]
*[[Claude Monet|Monet]]
*[[Karl Marx|Marx]]
*[[Vladimir Lenin|Lenin]]
*[[Napoleon III]]
*[[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]]
*[[Pablo Picasso|Picasso]]
*[[Marcel Proust|Proust]]
*[[Franklin Delano Roosevelt|F.D. Roosevelt]]
*[[Jozef Stalin|Stalin]]
*[[Igor Stravinsky|Stravinsky]]
*[[Leo Tolstoj|Tolstoj]]
*[[Giuseppe Verdi|Verdi]]
*[[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Victoria]]
*[[Émile Zola|Zola]]
}}

==Zie ook==
*[[Modern]] (doorverwijspagina)

== Voetnoten ==
{{References}}

== Bibliografie ==
=== Boeken ===
*{{aut|Caljé, P. en Hollander, J. den}} (2011): ''De lange twintigste eeuw. Van 1870 tot heden'', elfde, geheel herziene druk, Spectrum, Houten/Antwerpen.
*{{aut|Dhondt, J. en A. de Decker}} (1979): ''De industriële revolutie.'' Kapellen: De Sikkel.
*{{aut|Fritzsche, Peter}} (2004): ''Stranded in the present: modern time and the melancholy of history''. Cambridge: Harvard University Press.
*{{aut|Gay, Peter}} (1978): ''Freud, Jews, and other Germans : masters and victims in modernist culture.'' New York: Oxford University Press.
*{{aut|Gentile, Emilio}} (2003): ''The struggle for modernity : nationalism, futurism, and fascism.'' Westport: Praeger. 
*{{aut|Goody, John Rankine}} (2004): ''Capitalism and modernity: the great debate''. Cambridge: Polity Press.
*{{aut|Palmer, R.R., Colton, J. en Kramer, L.}} (2007): ''A history of the modern world'', tiende druk, McGraw-Hill, Boston enz..
*{{aut|Rieger, Bernhard }} (2005): ''Technology and the culture of modernity in Britain and Germany''. Cambridge: Cambridge University Press.
*{{aut|Therborn, Göran}} (1995): ''European modernity and beyond : the trajectory of European societies, 1945-2000''. Londen: Sage.

=== Artikelen ===
*{{aut|Coulby, David en Crispin Jones}} (1996): ‘Post-Modernity, Education and European Identities’, in: ''Comparative Education'', 32, nr. 2: 171-184.
*{{aut|Graham, Gordon}} (1992): ‘Religion, Secularization and Modernity’, in: ''Philosophy'', 67, nr. 260: 183-197.
*{{aut|Sahlins, Marshall}} (1999): ‘What is Anthropological Enlightenment? Some Lessons of the Twentieth Century’, in: ''Annual Review of Anthropology'', 28: 1-23.

== Externe links ==
*[http://www.press.umich.edu/pdf/0472112228-fm.pdf {{Aut|Sil, R.}} (2002): ''Managing "modernity". Work, community and authority in late-industrializing Japan and Russia'', The University of Michigan Press, Ann Arbor.]

[[Categorie:Moderne Tijd| ]]
[[Categorie:19e eeuw]]
[[Categorie:20e eeuw]]