Brontekst bekijken van Melk (drank)

[[Bestand:glas melk.jpg|miniatuur|250px|Glas melk]]

'''Melk''' is een vloeistof (een [[emulsie]] van vetdruppels in [[water]]) die door vrouwelijke [[zoogdieren]] wordt geproduceerd die net een nakomeling hebben gebaard, en die als voedsel dient voor die nakomeling. Melk bestaat uit water, [[vet]]ten, [[Proteïne|eiwitten]], [[lactose]] en [[zouten]]. De melk die [[mens]]en produceren heet [[moedermelk]].

Voor de verwerking van melk voor de [[voedingsmiddelenindustrie]] wordt meestal [[koemelk]] of [[geitenmelk]] gebruikt. Op veel kleinere schaal worden [[schapenmelk]], [[buffelmelk]] en [[kamelenmelk]] gebruikt. In Europa, Turkije en Rusland wordt ook [[paardenmelk]] geproduceerd. [[Buffelmelk]] wordt vrijwel uitsluitend voor de productie van [[kaas]] gebruikt. Vroeger werd [[ezelinnenmelk]] gebruikt als vervanger voor moedermelk, omdat het qua samenstelling sterk overeenkomt. In het noorden van [[Scandinavië]] en [[Rusland (hoofdbetekenis)|Rusland]] wordt ook [[rendiermelk]] gebruikt, in Rusland zelfs [[elandenmelk]]. In [[Centraal-Azië]] en [[Tibet (gebied)|Tibet]] wordt de melk van [[jak]]s gebruikt.

[[Bestand:De Boerderij - KW Ki 2627 - page 005.jpg|miniatuur|links|''Het melken''<br>Illustratie uit een negentiende-eeuws prentenboek]]

Heeft men het over "melk", dan wordt daar over het algemeen koemelk mee bedoeld. Het woord melk is afkomstig uit het [[Middelnederlands]], in circa 1253 gesignaleerd. In het [[Oudnederlands]] komt het woord ''mlechan'' voor. Andere varianten hierop zijn: ''milch'', ''mælk'' en ''mlec''.

== Vetgehalte ==
Melk bevat [[melkvet]]. Bij [[rauwe melk|rauwe koemelk]] is het percentage melkvet afhankelijk van het ras, de individuele koe, de voeding en het seizoen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.melkvee.nl/artikel/371308-hoe-presteren-andere-rassen-in-vergelijking-met-holstein/|titel=Hoe presteren andere rassen in vergelijking met Holstein?|bezochtdatum=2022-02-14|werk=www.melkvee.nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240905170338/https://www.melkvee.nl/artikel/371308-hoe-presteren-andere-rassen-in-vergelijking-met-holstein/ |archiefdatum=2024-09-05}}</ref>

=== Melkstandaardisatie ===
In 1940 werd in Nederland de [[melkstandaardisatie]] ingevoerd, dat het minimale en maximale vetgehalte bepaalt voor (afgeroomde) melk die onder verschillende benamingen mag worden verkocht. De huidige regels zijn vastgelegd in het [[Warenwetbesluit Zuivel]]. De kwaliteit van melk wisselt door het jaar heen. Afhankelijk van de omstandigheden is de melk iets magerder of voller. Omdat fabrikanten en de overheid  een uniform product willen, wordt verse melk standaard afgeroomd tot een percentage van 3,5%. 'Volle melk' in een supermarkt is daardoor niet als 'echt' vol te beschouwen aangezien er een vetstandaardisering op is uitgevoerd.

=== Vastgestelde vetgehalten melk ===
De standaarden voor vetgehalten zijn als volgt:<ref>{{Citeer web|url=https://zuivelonline.nl/gezondheid/verschil-vol-halfvol-en-magere-zuivel/|titel=Verschil volle, halfvolle en magere zuivel|bezochtdatum=2022-02-14|werk=Zuivelonline|taal=nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20220214105815/https://zuivelonline.nl/gezondheid/verschil-vol-halfvol-en-magere-zuivel/ |archiefdatum=2022-02-14}}</ref>
* Volle melk: 3,5 procent vet;
* Halfvolle melk: 1,5 tot 1,8 procent vet;
* Magere melk: minder dan 0,5 procent vet.
Door [[Van Grieken (melkbedrijf)]] werd in 1968 ''halfom'' geïntroduceerd. Dit was halfvolle melk, die om juridische redenen nog niet zo genoemd mocht worden en een vetpercentage bezat van 1,5%. Later, toen het product goedkeuring had gekregen, mocht deze benaming wel worden gehanteerd en de productie ervan werd door andere melkverwerkende bedrijven nagevolgd, waardoor het aandeel halfvolle melk in de productie van melk steeg naar 85%.

== Verwerking ==
[[Bestand:Melkmeid Dutch girl milks a cow.jpg|miniatuur|Met de hand een koe melken]]
Om melk langer houdbaar te maken moeten de meeste [[bacteriën]] worden gedood. Daarom ondergaat rauwe melk in de [[zuivelfabriek]] een aantal bewerkingen. Gekookte melk heeft echter een sterk veranderde smaak. De kunst is een compromis te vinden tussen houdbaarheid en smaak. Gebruikelijke bewerkingen zijn:
* [[thermiseren]], 15-20 seconden verhitten bij 65&nbsp;°C
* [[pasteuriseren]], vanaf 15 seconden verhitten bij een temperatuur vanaf 72&nbsp;°C
* [[Steriliseren (micro-organismen)|steriliseren]], verhitten op 120&nbsp;°C
* [[UHT-sterilisatie]], kortstondig verhitten op ultra hoge temperatuur, ca. 140&nbsp;°C
* bactofugen, bewerken in een speciaal type [[centrifuge]] om melk te zuiveren van bacteriën en sporen
* [[Koken (voedselverhitting)|koken]], verhitten totdat de melk kookt, wordt in het algemeen niet fabrieksmatig toegepast
* [[Wellen (culinair)|wellen]], van [[Biest (melk)|biest]]

Uit melk kunnen diverse [[zuivel]]producten worden gemaakt, zoals [[yoghurt]], [[karnemelk]], [[vla]], [[kwark]], [[kaas]], [[slagroom]], [[roomijs]] en [[Boter (zuivel)|boter]].

== Allergische reacties ==
{{Disclaimer medisch lemma}}

=== Koemelkallergie ===
{{Zie hoofdartikel|Koemelkallergie}}

Bij sommige mensen reageert het immuunsysteem abnormaal op koemelkeiwitten waardoor ze eczeem op de huid ontwikkelen. Dit komt vooral voor bij zuigelingen en jonge kinderen. Twee tot zes procent van de baby's heeft deze allergie. Meestal hebben ze hier op latere leeftijd geen last meer van.

=== Lactose-intolerantie ===
{{Zie hoofdartikel|Lactose-intolerantie}}
[[Bestand:LacIntol-World2.png|miniatuur|Lactose-intolerantie over de wereld]]

Een liter melk of yoghurt bevat gemiddeld 40 gram suiker (4 gram per 100&nbsp;ml) in de vorm van [[lactose]]. Het merendeel van de mensheid (met uitzondering van zeer jonge kinderen) is lactose-intolerant; zij hebben een onvermogen om melksuikers te verteren, waardoor ze darmklachten oplopen. Uitzondering hierop vormen voornamelijk volkeren met een Europese origine, wat kan worden verklaard door het feit dat Europeanen als een van de weinige volkeren al duizenden jaren zuivelproducten consumeren. In Azië, het Midden-Oosten, Afrika en Latijns-Amerika is de meerderheid van de bevolking lactose-intolerant. Dit geldt ook voor bijna de helft van de bevolking van het zuiden van Europa. Ondanks dat de meerderheid van de wereldbevolking lactose-intolerant is en de westerse mens tot een paar duizend jaar geleden zelf ook, wordt lactose-intolerantie in de westerse wereld toch als een ernstige aandoening gezien.

In kaas is de lactose door melkfermenten omgezet in water en kooldioxide. Kaas is dus een betere keuze dan melk of yoghurt voor mensen met lactose-intolerantie of [[prikkelbaredarmsyndroom]].

De lactose bestaat uit twee suikers, de helft [[glucose]] en de andere helft [[galactose]]. Van galactose is door middel van wetenschappelijk onderzoek aangetoond dat het bij muizen neurodegeneratieve schade, een verhoging van stresshormonen, een verlaging van werkzame antioxidanten in het bloed en chronisch geheugenverlies veroorzaakt.<ref>{{en}} [[National Center for Biotechnology Information|NCBI]]. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16710848 Chronic systemic D-galactose exposure induces memory loss, neurodegeneration, and oxidative damage in mice: protective effects of R-alpha-lipoic acid.], 15 augustus 2006. [https://web.archive.org/web/20181108184708/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16710848 Gearchiveerd] op 8 november 2018.</ref><ref>{{en}} [[BioMed Central]]. [http://www.darujps.com/content/20/1/68 Effects of IMOD™ and Angipars™ on mouse D-galactose-induced model of aging], 27 oktober 2012.</ref><ref>{{en}} NCBI. [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3034100 D-Galactose Effectiveness in Modeling Aging and Therapeutic Antioxidant Treatment in Mice], december 2010. [https://web.archive.org/web/20201223003021/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3034100/ Gearchiveerd] op 23 december 2020.</ref>

== Alternatieven ==
Voor wie geen dierlijke melk kan of wil drinken zijn er [[melkvervanger]]s ontwikkeld.

== Tabel voedingsstoffen ==
Gemiddelde hoeveelheden per 100&nbsp;ml

{| class="wikitable"
!
! vrouw
! koe
! geit
! schaap
! paard
! buffel
! kameel
! ezel
! rendier
! jak
|-
| '''eiwit'''
| 1,5 g
| 3,5 g
| 3,8 g
| 5,2 g
| 2,1 g
| 4,0 g
| 3,4 g
|
|
|
|-
| '''vet'''
| 4,0 g
| 3,4 g
| 4,1 g
| 6,2 g
| 1,3 g
| 8,0 g
| 4,2 g
| 1,4 g
|18,0 g
| 9,0 g
|-
| '''melksuiker'''
| 6,9 g
| 4,6 g
| 4,4 g
| 4,2 g
| 6,3 g
| 4,9 g
| 4,3 g
| 6,3 g
| 2,8 g
|
|-
| '''reststoffen'''
| 0,3 g
| 0,8 g
| 1,9 g
| 0,9 g
| 0,4 g
|
|
| 0,4 g
| 1,5 g
|
|}

== Verband tussen het drinken van melk en botsterkte ==
In melkdrinkende landen heerst een wijdverspreid geloof dat het drinken van (koe)melk zorgt voor sterke botten en kinderen groeien daar van jongs af aan op met het idee dat ze om die reden elke dag melk moeten drinken. De laatste jaren zijn er echter verschillende onderzoeken gepubliceerd die daar grote vraagtekens bij zetten.

Zo toonde een Amerikaanse studie uit 1997 aan dat de consumptie van melk en de inname van calcium door volwassen vrouwen niet leidt tot een lagere kans op [[Heupfractuur|heupfracturen]] of een gebroken onderarm.<ref name=":1">{{Cite journal|title=Milk, dietary calcium, and bone fractures in women: a 12-year prospective study.|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1380936/|journal=American Journal of Public Health|date=1997-6|issn=0090-0036|pmc=1380936|pmid=9224182|pages=992–997|volume=87|issue=6|first=D|last=Feskanich|first2=W C|last2=Willett|first3=M J|last3=Stampfer|first4=G A|last4=Colditz |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240815084116/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1380936/ |archiefdatum=2024-08-15}}</ref> Een studie uitgevoerd door wetenschappers uit verschillende landen en gepubliceerd in 2004 liet zien dat een lage consumptie van melk geen grotere kans op botbreuken tot gevolg heeft.<ref name=":2">{{Cite journal|title=A meta-analysis of milk intake and fracture risk: low utility for case finding|url=https://doi.org/10.1007/s00198-004-1755-6|journal=Osteoporosis International|date=2005-07-01|issn=1433-2965|pages=799–804|volume=16|issue=7|doi=10.1007/s00198-004-1755-6|language=en|first=John A.|last=Kanis|first2=Helena|last2=Johansson|first3=Anders|last3=Oden|first4=Chris|last4=De Laet|first5=Olof|last5=Johnell|first6=John A.|last6=Eisman|first7=Eugene|last7=McCloskey|first8=Dan|last8=Mellstrom|first9=Huibert|last9=Pols}}</ref> Volgens een Amerikaanse studie uit 2014 verlaagt het drinken van melk tijdens de tienerjaren niet de kans op een heupfractuur op volwassen leeftijd.<ref name=":3">{{Cite journal|title=Milk Consumption During Teenage Years and Risk of Hip Fractures in Older Adults|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3983667/|journal=JAMA pediatrics|date=Januari 2014|issn=2168-6203|pmc=3983667|pmid=24247817|pages=54–60|volume=168|issue=1|doi=10.1001/jamapediatrics.2013.3821|first=Diane|last=Feskanich|first2=Heike A|last2=Bischoff-Ferrari|first3=Lindsay|last3=Frazier|first4=Walter C.|last4=Willett|via= |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240515065040/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3983667/ |archiefdatum=2024-05-15}}</ref>

Er zijn onderzoeken die hebben aangetoond dat het drinken van melk de kans op botbreuken juist vergroot. Zo blijkt uit Zweeds onderzoek uit 2014 dat zowel vrouwen als mannen die meer dan drie glazen melk per dag drinken een vergrote kans op botbreuken hebben.<ref name=":4">{{Cite journal|last=Byberg|first=Liisa|last2=Melhus|first2=Håkan|last3=Lemming|first3=Eva Warensjö|last4=Basu|first4=Samar|last5=Langenskiöld|first5=Sophie|last6=Wolk|first6=Alicja|last7=Michaëlsson|first7=Karl|date=2014-10-28|title=Milk intake and risk of mortality and fractures in women and men: cohort studies|url=https://www.bmj.com/content/349/bmj.g6015|journal=BMJ|language=en|volume=349|pages=g6015|doi=10.1136/bmj.g6015|issn=1756-1833|pmid=25352269 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240826235908/https://www.bmj.com/content/349/bmj.g6015 |archiefdatum=2024-08-26}}</ref> En een onderzoek uit 2016 dat 40 landen met elkaar vergeleek, kwam tot de conclusie dat de consumptie van zuivel gepaard gaat met een verhoogde kans op een heupfractuur.<ref name=":5">{{Cite journal|title=High osteoporosis risk among East Africans linked to lactase persistence genotype|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4926535/|journal=BoneKEy Reports|date=2016-06-29|issn=2047-6396|pmc=4926535|pmid=27408710|volume=5|doi=10.1038/bonekey.2016.30|first=Constance B|last=Hilliard |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240401141643/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4926535/ |archiefdatum=2024-04-01}}</ref>

In een uitzending van [[Radar (programma)|Tros Radar]] stelde de Amerikaanse biochemicus T. C. Campbell dat dierlijke eiwitten in melk zuren aanmaken die het lichaam neutraliseert door calcium te onttrekken aan de botten, waardoor melk per saldo de botten juist zou verzwakken.<ref name=":0">{{Citeer web|url=https://m.youtube.com/watch?v=WTQhoaMcU4w|titel=Tros Radar: De Mythes over Melk|bezochtdatum=12 mei 2019|auteur=|achternaam=|voornaam=|datum=|uitgever=|taal=}}</ref> Dit zou volgens hem bevestigd worden door het feit dat in landen waar veel zuivel geconsumeerd wordt, [[osteoporose]] meer voorkomt dan in landen waar weinig zuivel wordt geconsumeerd.<ref name=":0" /> Er zijn onderzoeken die deze veronderstelling tegenspreken, deze stellen dat de toegenomen hoeveelheid calcium niet van botten afkomt en dat botten niet verzwakt worden door dierlijke eiwitten.<ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam=Cao |voornaam=Jay J. |titel=Acid diet (high-meat protein) effects on calcium metabolism and bone health |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20717017/ |jaargang=13 |tijdschrift=Current Opinion in Clinical Nutrition and Metabolic Care |datum=2010-11 |nummer=6 |doi=10.1097/MCO.0b013e32833df691 |issn=1473-6519 |pmid=20717017 |pagina's=698–702 |last2=Nielsen |first2=Forrest H. |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240320051932/https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20717017/ |archiefdatum=2024-03-20}}</ref>

== Bezwaren tegen het gebruik van melk als voedingsmiddel ==
Er worden bezwaren geuit met betrekking tot het gebruiken van melk en melkproducten. De argumenten van tegenstanders van het nuttigen van melk zijn met name de volgende:
* Het zou onnatuurlijk zijn dat mensen na de zoogperiode nog melk blijven drinken en dan ook nog eens van een andere diersoort. Daarbij wordt vaak de vergelijking gemaakt dat koemelk voor kalfjes is zoals moedermelk voor baby's is.
* Melk zou geen noodzakelijk voedsel zijn omdat de voedingsstoffen van melk ook in andere producten voldoende aanwezig zijn. Voor dit argument wordt vaak gewezen op landen waar de bevolking (onder andere wegens lactose-intolerantie) weinig melk en andere zuivelproducten gebruikt, maar toch gezond is. Zo heeft Japan een heel lage zuivelconsumptie per hoofd van de bevolking, maar de hoogste levensverwachting ter wereld.
* Uit wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat het drinken van melk eerder tot zwakkere dan tot sterkere botten leidt.<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3" /><ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":0" />
* Volgens verschillende wetenschappelijke studies bestaat er een verband tussen de consumptie van melk en [[prostaatkanker]].<ref>{{Citeer journal|auteur=Li-Qiang Qin, Jia-Ying Xu, Pei-Yu Wang, Takashi Kaneko, Kazuhiko Hoshi, Akio Sato|datum=2004-01-01|titel=Milk Consumption Is a Risk Factor for Prostate Cancer: Meta-Analysis of Case-Control Studies|journal=Nutrition and Cancer|volume=48|issue=1|pagina's=22–27|issn=0163-5581|pmid=15203374|doi=10.1207/s15327914nc4801_4|url=https://dx.doi.org/10.1207/s15327914nc4801_4}}</ref><ref>{{Citeer journal|auteur=DAVID A. SNOWDON, RONALD L. PHILLIPS, WARREN CHOI|datum=1984-08-01|titel=DIET, OBESITY, AND RISK OF FATAL PROSTATE CANCER1|journal=American Journal of Epidemiology|volume=120|issue=2|pagina's=244–250|issn=0002-9262|doi=10.1093/oxfordjournals.aje.a113886|url=https://academic.oup.com/aje/article-abstract/120/2/244/124466|taal=en |archiefurl=https://web.archive.org/web/20240905170454/https://academic.oup.com/aje/article-abstract/120/2/244/124466 |archiefdatum=2024-09-05}}</ref><ref>{{Citeer journal|auteur=Li-Qiang Qin, Pei-Yu Wang, Takashi Kaneko, Kazuhiko Hoshi, Akio Sato|datum=2004-01-01|titel=Estrogen: one of the risk factors in milk for prostate cancer|journal=Medical Hypotheses|volume=62|issue=1|pagina's=133–142|doi=10.1016/S0306-9877(03)00295-0|url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987703002950|issn=0306-9877 }}</ref><ref>{{Citeer journal|auteur=June M. Chan, Peter H. Gann, Edward L. Giovannucci|datum=2005-11-10|titel=Role of Diet in Prostate Cancer Development and Progression|journal=Journal of Clinical Oncology|volume=23|issue=32|pagina's=8152–8160|issn=0732-183X|doi=10.1200/JCO.2005.03.1492|url=https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.2005.03.1492 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20221008212229/https://ascopubs.org/doi/10.1200/JCO.2005.03.1492 |archiefdatum=2022-10-08}}</ref><ref>{{Citeer journal|auteur=J. M. Chan, M. J. Stampfer, J. Ma, P. H. Gann, J. M. Gaziano, E. L. Giovannucci|datum=October 2001|titel=Dairy products, calcium, and prostate cancer risk in the Physicians' Health Study|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=74|issue=4|pagina's=549–554|issn=0002-9165|pmid=11566656|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11566656 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20200512071934/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11566656 |archiefdatum=2020-05-12}}</ref>
* Uit Zweeds wetenschappelijk onderzoek is gebleken dat het drinken van melk de kans op [[Ovariumcarcinoom|eierstokkanker]] vergroot.<ref>{{Cite journal|last=Larsson|first=Susanna C.|date=2004-11-01|title=Milk and lactose intakes and ovarian cancer risk in the Swedish Mammography Cohort|journal=The American Journal of Clinical Nutrition|volume=80|issue=5|pages=1353–1357|issn=0002-9165|doi=10.1093/ajcn/80.5.1353|url=https://academic.oup.com/ajcn/article/80/5/1353/4690442|language=en|first2=Leif|last2=Bergkvist|first3=Alicja|last3=Wolk |archiefurl=https://web.archive.org/web/20220906235802/https://academic.oup.com/ajcn/article/80/5/1353/4690442 |archiefdatum=2022-09-06}}</ref>
* Uit verschillende wetenschappelijke onderzoeken is gebleken dat de consumptie van melk de kans op [[acne]] vergroot.<ref>{{Cite journal|last=Spencer|first=Elsa H.|date=2009|title=Diet and acne: a review of the evidence|journal=International Journal of Dermatology|volume=48|issue=4|pages=339–347|issn=1365-4632|doi=10.1111/j.1365-4632.2009.04002.x|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-4632.2009.04002.x|language=en|first2=Hope R.|last2=Ferdowsian|first3=Neal D.|last3=Barnard |archiefurl=https://web.archive.org/web/20220512074731/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1365-4632.2009.04002.x |archiefdatum=2022-05-12}}</ref>
* De productie van melk zou gepaard gaan met dierenleed. Voor dit argument worden verschillende voorbeelden aangedragen. Zo worden koeien steeds opnieuw zwanger gemaakt om te bevallen van een kalf dat binnen een paar dagen al bij de moeder wordt weggehaald. Daarnaast worden stiertjes vaak al snel gedood (omdat ze geen melk kunnen geven) en wordt de koe na elke bevalling steeds weer gedwongen om grote hoeveelheden melk te geven. Bij een moderne bedrijfsvoering komen de dieren niet of weinig buiten. 
* De productie van melk zou slecht zijn voor het milieu vanwege de grote hoeveelheden voedsel, waaronder veel [[krachtvoer]], die nodig zijn voor de koeien. Daarnaast stoten de koeien grote hoeveelheden [[methaan]] uit, een sterker [[broeikasgas]] dan [[Koolstofdioxide|kooldioxide]]. Volgens het [[RIVM]] is er een oorzakelijk verband tussen de uitstoot van stikstof en de melkveehouderij.

== Trivia ==
Melk kan ook slaan op het vocht dat sommige planten produceren. Het heet dan [[melksap]].

== Wereldwijde productie ==
{| class="wikitable" align=center
! colspan=2|Topproducenten van koeienmelk 2018<ref>[https://www.fao.org/faostat/en/#data/QL/ Food and Agriculture Organization of The United Nations]</ref>
|-
! Land
! Productie ([[Ton (massa)|ton]])
|-
| {{US}} || align="right" | 98.690.477 
|-
| {{IN}} || align="right" | 90.000.000
|-
| {{BR}} || align="right" | 33.839.864
|-
| {{DE}} || align="right" | 33.064.833
|-
| {{CN}} || align="right" | 30.745.600
|-
| {{RU}} || align="right" | 30.345.525
|-
| {{FR}} || align="right" | 25.541.269
|-
| {{NZ}} || align="right" | 21.392.000
|-
| {{TR}} || align="right" | 20.036.877
|-
| {{PK}} || align="right" | 16.722.000
|-
| {{GB}} || align="right" | 15.311.000
|-
| {{PL}} || align="right" | 14.171.153
|-
| {{MX}} || align="right" | 12.005.692
|-
| {{IT}} || align="right" | 11.944.450
|-
| {{NL}} || align="right" | 10.634.163
|-
| {{AR}} || align="right" | 10.526.600
|-
| {{UZ}} || align="right" | 10.415.660
|-
| {{UA}} || align="right" | 10.064.000
|-
| {{AU}} || align="right" | 9.289.000
|-
| {{IE}} || align="right" | 7.810.260
|-
|}

== Literatuur ==
*Mark Kurlansky, ''Melk. Een 10.000-jarige haat-liefdeverhouding'', 2019. {{ISBN|9789000366637}}

{{Appendix|1=Bronnen|2=
* Hyfoma. [http://www.hyfoma.com/nl/content/productie-technologie/decontaminatie/ Pasteuriseren, steriliseren, UHT - hyfoma.com]
* Hyfoma. [http://www.hyfoma.com/nl/content/voedingsmiddelen-branches-processing-bereiding-productie/zuivel/boter/ Procesbeschrijving boter - hyfoma.com]
* [https://www.kamelka.nl/kamelenmelk/samenstelling-van-kamelenmelk/ Samenstelling van kamelenmelk - kamelka.nl]
'''Referenties'''
{{References}}
'''Externe links'''
* [http://www.boerderijzuivel.nl/rauwe-melk-thermiseren-en-pasteuriseren/ boerderijzuivel.nl: Rauwe melk thermiseren en pasteuriseren], 15 oktober 2013
* [[Trouw (krant)|Trouw]]. [https://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/3634244/2014/04/12/Thermiseren-of-pasteuriseren.dhtml Thermiseren en pasteuriseren],12 april 2014.
* [https://www.quest.nl/mens/voeding/a27191197/voedselmythe-melk-maakt-sterke-botten/ Quest: Voedselmythe gecheckt: van melk krijg je sterke botten], 1 mei 2019
}}

[[Categorie:Melk]][[Categorie:Melkfabriek]]