Brontekst bekijken van Lynchen

[[Bestand:Lynching-1889.jpg|thumb|rechtop|Een gelynchte zwarte man in 1889.]]
[[Bestand:Postcard of the lynched Will Stanley front and back.jpg|thumb|Ansichtkaart van de levend verbrande Will Stanley - op de achterkant staat geschreven: ''This is the Barbecue we had last night my picture is to the left with a cross over it your son Joe'', [[Temple (Texas)|Temple]], Texas, 1915]]
[[Bestand:Kkk-carpetbagger-cartoon.jpg|thumb|Een stripje van de [[Ku Klux Klan]]; bedreiging met ophanging voor "carpetbaggers" uit Ohio]]
[[Bestand:Williambrownlynched.jpg|thumb|De gelynchte William Brown, 28 september 1919]]

'''Lynchen''' is het in eigen naam [[Moord|vermoorden]] van een persoon als straf voor het begaan van een op grond van eigen of wettelijke regels veronderstelde misdaad of overtreding, zonder enige vorm van onafhankelijk proces, door een of meer personen die daartoe geen bevoegdheid hebben.<ref>{{Citeer web |url=https://www.ensie.nl/betekenis/lynchen |titel=Wat is de betekenis van Lynchen |bezochtdatum=2023-08-24 |werk=www.ensie.nl |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230824192339/https://www.ensie.nl/betekenis/lynchen |archiefdatum=2023-08-24}}</ref> Het is een vorm van [[eigenrichting]]. 

== Etymologie ==
De herkomst van het begrip ''lynchen'' is niet helemaal duidelijk, het gaat vermoedelijk om een verwijzing naar ofwel de jurist [[Charles Lynch]] (1736–1796) of kapitein [[William Lynch]] (1742–1820). Charles Lynch was een Amerikaanse revolutionair uit Virginia, grondeigenaar, politicus en rechter. In de laatste jaren van de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog]] rekende hij via een illegaal gerechtshof af met Amerikanen die de Engelse koning bleven steunen en tegen onafhankelijkheid waren.<ref>{{Citeer web |url=https://historiek.net/lynchen-dubieuze-jurist-charles-lynch/65114/ |titel=Lynchen - Vernoemd naar de dubieuze rechter Charles Lynch |auteur=Enne Koops |datum=2016-11-06 |bezochtdatum=2023-08-24 |werk=Historiek}}</ref> Vanaf 1782 was de term ''Lynch's Law'' in omloop, om illegale bestraffing van tegenstanders aan te duiden. Bij Lynch ging het om zweepslagen, inbeslagname van eigendommen, het afdwingen van bekentenissen of dienstplicht in het eigen leger, niet om moord.<ref>Eventueel is ook [[James Lynch Fitzstephen]] bedoeld uit [[Galway (stad)|Galway]], Ierland ([[15e eeuw]]).</ref>

== Verenigde Staten ==
Lynchpartijen komen voor in de gehele menselijke geschiedenis en in vele culturen. Het verschijnsel is tegenwoordig vooral bekend uit de [[zuidelijke Verenigde Staten]] in de periode van circa 1860–1950. Het werd in de VS aanvankelijk als een vorm van eigenrichting ('frontier justice') toegepast in het '[[Wilde Westen]]'. Na het einde van de [[Amerikaanse Burgeroorlog]] werd het vooral in de zuidelijke staten toegepast door blanken tegen [[Afro-Amerikanen]] (voormalige slaven), onder andere als intimidatie. Vanaf 1930 nam het lynchen daar in omvang af. In 1939 zong [[Billy Holiday]] over dit thema het jazznummer ''[[Strange Fruit]]''. 

=== Jesse Washington, Texas ===
De lynchpartij van [[Jesse Washington]], nabij [[Waco (Texas)]], op 15 mei [[1916]], is waarschijnlijk de bekendste van de 492 bekende lynchpartijen in [[Texas (staat)|Texas]] tussen 1882 en 1930. De geestelijk gestoorde Afrikaans-Amerikaanse jongeman werd beschuldigd van moord op een vrouw. Hij werd [[Castratie|gecastreerd]] en [[Marteling|gemarteld]], zijn oren werden afgesneden en hij werd levend verbrand door de menigte.

=== Fred Rouse, Fort Worth, Texas ===
Een geval van lynchen deed zich in [[1921]] voor te [[Fort Worth]]. Bij een vleesverwerkende industrie, waar alleen blanken werkten, was een staking uitgebroken. De werkgever probeerde de staking te breken door zwarte arbeiders van elders te halen. Een 33-jarige zwarte arbeider, Fred Rouse, kreeg ruzie met blanke ''strike pickets'', die toezagen, dat er geen [[Stakingsbreker|onderkruipers]] hun werk gingen doen, en verwondde twee van hen met schoten uit een vuurwapen. De man werd daarop in elkaar geslagen. De ''strike pickets'' meenden dat hij dood was en gingen weg. Het slachtoffer bleek echter nog te leven en werd in het ziekenhuis opgenomen en verpleegd. Toen degenen, die hem hadden neergeslagen, dat hoorden, sleurden ze hem op 11 december uit het ziekenhuis weg, mishandelden hem, hingen hem op aan een boom en doorzeefden daarna zijn lijk met kogels. De verdachten, onder wie twee politieagenten, werden nooit berecht.<ref>{{Citeer nieuws |title=Negro who shot strike pickets hanged by mob in Fort Worth |url=https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn84020558/1921-12-12/ed-1/seq-1/ |datum=1921-12-12 |werk=Arizona Republican |uitgever=Republican Pub. Co. |plaats=Phoenix, Arizona |issn=2157-135X |oclc=2612512 |pagina=1 |bezochtdatum=2022-11-19 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20231010014833/https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn84020558/1921-12-12/ed-1/seq-1/ |archiefdatum=2023-10-10}}</ref> Op 11 december 2021 werd besloten, op de locatie van de lynchpartij een gedenkteken voor Rouse op te richten.

=== Drie medewerkers van een rondreizend circus, Minnesota ===
De lynchpartij in [[Duluth (Minnesota)|Duluth]], waarbij drie zwarte medewerkers van het "James Robinson Circus" omkwamen, inspireerde [[Bob Dylan]] (geboren in Duluth) voor het nummer ''Desolation Row''. De vader van Dylan woonde destijds vlak bij de plaats waar de lynchpartij zich voltrok.

== Nederland ==
=== De gebroeders De Witt, Den Haag ===
[[Bestand:Moord op de gebroeders De Witt, door Pieter Frits (1627-1708).jpg|thumb|De moordpartij op de gebroeders De Witt als stripverhaal uitgebeeld op een schilderstuk. ''(klik op de afb. voor meer uitleg)'']]

De [[moord op de gebroeders De Witt]] is een bekende lynchpartij uit de Nederlandse geschiedenis. [[Cornelis de Witt]] en [[Johan de Witt]] werden op 20 augustus 1672 tegelijk gelyncht in [[Den Haag]]. Johan werd met één schot doodgeschoten. Cornelis werd neergeslagen, -geschoten en -gestoken; toen hij zijn hoofd nog oprichtte, werden hem met twee slagen van een geweerkolf de hersens ingeslagen. De lijken werden naakt ondersteboven opgehangen. Een omstander sneed repen vlees uit de billen om die meteen daarna op te eten. De tenen, vingers, tongen, lippen, geslachtsdelen en ogen werden van de lichamen afgesneden. De lijken werden opengereten en de ingewanden werden verwijderd, waarna deze deels door omstanders werden opgegeten of aan honden te eten gegeven. Daarna werden bij beide broers de harten uit het lijf gesneden, waarna deze organen nog jarenlang ter bespotting werden tentoongesteld. Een tong en een vinger, waarvan verondersteld wordt dat ze afkomstig zijn van de broers, bevinden zich tegenwoordig in het [[Haags Historisch Museum]].

== Latijns Amerika ==
Lynching komt in de 21ste eeuw nog voor in landen in [[Latijns Amerika]], waaronder Brazilië.<ref>[https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/20531680221150389 Vigilantism and Institutions: Understanding Attitudes toward Lynching in Brazil] Artikel in tijdschrift ''Research and politics'', 2023. [https://web.archive.org/web/20230317141856/https://journals.sagepub.com/doi/full/10.1177/20531680221150389 Gearchiveerd] op 17 maart 2023.</ref>

=== Drie undercoveragenten, Mexico-Stad ===
In 2004 maakten drie undercoverpolitieagenten in [[Tláhuac]] ([[Mexico-Stad]]) foto's van een school. Ze werden hierop gelyncht door een woedende massa die hen voor [[Pedofilie|pedofielen]] aanzag. Twee van de agenten kwamen om het leven en de derde raakte zwaargewond. Het incident was rechtstreeks op televisie te zien, maar burgemeester [[Marcelo Ebrard]] stond niet toe dat de agenten werden gered.

=== Haïti ===
In 2023 werden meer dan tien mensen, vermoedelijk bendeleden, in [[Port-au-Prince]] gelyncht door een woedende menigte.<ref>[https://nos.nl/artikel/2472751-haitianen-lynchen-zeker-tien-mensen-vermoedelijk-bendeleden Haitianen lynchen zeker tien mensen] ''NOS'', 25 april 2023. [https://web.archive.org/web/20230509023325/https://nos.nl/artikel/2472751-haitianen-lynchen-zeker-tien-mensen-vermoedelijk-bendeleden Gearchiveerd] op 9 mei 2023.</ref> Later dat jaar liep het aantal volgens de Verenigde naties op tot meer dan 350 gelynchte mensen.<ref>[https://www.france24.com/en/americas/20230818-more-than-2-400-killed-in-haiti-gang-violence-since-january-1-says-un More than 2400 killed in Haiti gang violence] ''France24'', 18 augustus 2023. [https://web.archive.org/web/20240418100417/https://www.france24.com/en/americas/20230818-more-than-2-400-killed-in-haiti-gang-violence-since-january-1-says-un Gearchiveerd] op 18 april 2024.</ref>

== Afrika ==
In Afrika komt lynching onder andere voor in Zuid-Afrika.<ref>[https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-05075-6_8 Community Violence, Vigilantism, and Mob Justice in South Africa] Hoofdstuk in boek ''Understanding and preventing community violence'', 2022. [https://web.archive.org/web/20230317143324/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-05075-6_8 Gearchiveerd] op 17 maart 2023.</ref> In de jaren 1980 en 1990 waren de zogenaamde [[halsbandmoord]]en berucht.

== Casussen ==
* Er hebben in de geschiedenis veel lynchpartijen plaatsgevonden tegen vermeende [[heks (persoon)|heksen]], zogeheten [[heksenjacht]]en.
* Een menigte probeerde in 1897 [[Mohandas Karamchand Gandhi|Mahatma Gandhi]], na een bezoek aan [[India]] te lynchen in [[Zuid-Afrika]].
* [[Gustavo A. Madero]] werd gelyncht op 18 februari 1913 in het fort ''La Ciudadela''.
* [[Thomas Thurmond]] en [[John Holmes (crimineel)|John Holmes]] werden op 26 november 1933 gelyncht in [[San Jose (Californië)|San Jose]]. Gouverneur [[James Rolph]] verklaarde later dat hij welbewust niet had ingegrepen en de daders niet zou vervolgen.
* [[Willem van Ramilly]] werd in 1489 op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] in [[Brussel (stad)|Brussel]] in het openbaar gelyncht.
* In 1930 vond in [[Marion (Indiana)|Marion]] een lynchpartij in het Amerikaanse noorden plaats.

== Zie ook ==
* [[Volksgericht]]
* [[Bijltjesdag]]
* [[Kristallnacht]]
* [[Bartholomeusnacht]]
* [[Ku Klux Klan]]
* [[Ida Wells]] en [[Paul Robeson]], die streden tegen het lynchen
{{Appendix}}

{{Zusterproject
| commonscat = Lynchings
| wiktionary = lynchen
}}

[[Categorie:Doodstraf]]
[[Categorie:Eponiem]]
[[Categorie:Volksgericht]]