Brontekst bekijken van Luxemburg (land)

{{Infobox land plus
| naaminlandstaal = Groussherzogtum Lëtzebuerg (Luxemburgs)<br/>Grand-Duché de Luxembourg (Frans)<br />Großherzogtum Luxemburg (Duits)
| vlag            = [[Bestand:Flag of Luxembourg.svg|rand|122px]]
| vlagartikel     = Vlag van Luxemburg (land)
| wapen           = [[Bestand:Greater-Coat-of-Arms-of-Luxembourg.svg|122px]]
| wapenartikel    = Wapen van Luxemburg (land)
| locatiekaart    = EU-Luxembourg.svg
| talen           = Luxemburgs, Frans en Duits
| hoofdstad       = Luxemburg
| regeringsvorm   = Parlementaire monarchie (groothertogdom)
| staatsvorm      = 
| staatshoofd     = Groothertog Henri van Luxemburg
| regeringsleider = Premier Xavier Bettel
| religie         = [[Christendom]] 80%
| pctwater        = 
| bijv.naamwoord  = Luxemburgs
| inw.aanduiding  = Luxemburger (m./v.)<br />Luxemburgse (v.)
| motto           = ''Mir wëlle bleiwe wat mir sinn'', ''Nous voulons rester ce que nous sommes<br />(Luxemburgs, Frans Wij willen blijven wat we zijn)
| volkslied       = Burgerlijk: ''Ons Heemecht'' ('Ons vaderland')[[Bestand:Ons Heemecht.ogg|50px]]<br />Groothertogelijk: ''Wilhelm''
| munteenheid     = [[Euro]]
| valutacode      = EUR
| tijdzone        = +1 (zomer +2)
| feestdag        = 23 juni (National Feierdaag)
| tld             = lu
| landcode        = LUX
| tel             = 352
| Ontstaan        = '''1867''' (Congres van Londen)
| Voor1           = Verenigd Koninkrijk der Nederlanden
| Vlag_Voor1      = Flag of the Netherlands.svg
| Voor2           = Duitse Bond
| Vlag_Voor2      = Flag of Germany (3-2 aspect ratio).svg
| CIAkaart        = Kaart luxemburg.png
| portaal         = Luxemburg
}}
'''Luxemburg''', officieel het '''Groothertogdom Luxemburg''' ([[Luxemburgs]]: ''Groussherzogtum Lëtzebuerg,'' {{Audio|Lb-Lëtzebuerg.ogg}}; [[Frans]]: ''Grand-Duché de Luxembourg''; [[Duits]]: ''Großherzogtum Luxemburg''), is een land in [[West-Europa|het westen van Europa]] dat grenst aan [[België (hoofdbetekenis)|België]], [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] en [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]]. Met een oppervlakte van {{statsland-oppervlaktekort}} en met iets meer dan een half miljoen inwoners is het [[groothertog]]dom op [[Malta (land)|Malta]] na het kleinste land binnen de [[Europese Unie]]. De [[hoofdstad]] en grootste stad van het land is het gelijknamige [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]].

Luxemburg is een [[parlementaire democratie]] met een [[groothertog]] als [[constitutionele monarchie|constitutioneel monarch]]. Sinds de stichting van het [[graafschap Luxemburg]] in 963 is het land volop beïnvloed door het veel grotere Frankrijk aan de ene kant en het eveneens veel grotere Duitsland aan de andere kant, waardoor het diverse malen onderwerp van conflict is geweest. Desondanks wist het groothertogdom in 1867 zijn onafhankelijkheid te garanderen, al was het tot 1890 nog wel in [[personele unie]] met [[Nederland]] verbonden en is het in beide wereldoorlogen door Duitsland overrompeld.

Sinds 1945 heeft het groothertogdom volop internationale economische, politieke en militaire samenwerking opgezocht. Zo behoort het land tot de grondleggers van de [[Europese Unie]], de [[Noord-Atlantische Verdragsorganisatie|NAVO]], de [[Verenigde Naties]], de [[Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling|OESO]] en de [[Benelux]]. Deze internationale samenwerking heeft ervoor gezorgd dat Luxemburg zich heeft kunnen ontwikkelen van een voornamelijk op staalproductie gebaseerde economie tot een economie die vooral berust op internationale handel en bankwezen. Gevolg is dat het land behoort tot de welvarendste landen ter wereld, getuige een [[bruto binnenlands product]] (bbp) per hoofd van de bevolking van 104.512 [[Amerikaanse dollar]] (2009).<ref name="IMF GDP">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2010/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=12&pr.y=11&sy=2009&ey=2009&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C941%2C914%2C446%2C612%2C666%2C614%2C668%2C311%2C672%2C213%2C946%2C911%2C137%2C193%2C962%2C122%2C674%2C912%2C676%2C313%2C548%2C419%2C556%2C513%2C678%2C316%2C181%2C913%2C682%2C124%2C684%2C339%2C273%2C638%2C921%2C514%2C948%2C218%2C943%2C963%2C686%2C616%2C688%2C223%2C518%2C516%2C728%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C522%2C278%2C622%2C692%2C156%2C694%2C624%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C283%2C924%2C853%2C233%2C288%2C632%2C293%2C636%2C566%2C634%2C964%2C238%2C182%2C662%2C453%2C960%2C968%2C423%2C922%2C935%2C714%2C128%2C862%2C611%2C716%2C321%2C456%2C243%2C722%2C248%2C942%2C469%2C718%2C253%2C724%2C642%2C576%2C643%2C936%2C939%2C961%2C644%2C813%2C819%2C199%2C172%2C184%2C132%2C524%2C646%2C361%2C648%2C362%2C915%2C364%2C134%2C732%2C652%2C366%2C174%2C734%2C328%2C144%2C258%2C146%2C656%2C463%2C654%2C528%2C336%2C923%2C263%2C738%2C268%2C578%2C532%2C537%2C944%2C742%2C176%2C866%2C534%2C369%2C536%2C744%2C429%2C186%2C433%2C925%2C178%2C746%2C436%2C926%2C136%2C466%2C343%2C112%2C158%2C111%2C439%2C298%2C916%2C927%2C664%2C846%2C826%2C299%2C542%2C582%2C967%2C474%2C443%2C754%2C917%2C698%2C544&s=NGDPDPC&grp=0&a=# IMF World Economic Outlook Database: GDP per capita], geraadpleegd op 15 januari 2011</ref> Daarmee is Luxemburg het land met het hoogste bbp per hoofd van de bevolking [[Lijst van landen naar bbp per hoofd van de bevolking|volgens het Internationaal Monetair Fonds]]. Hoewel het een land met een betrekkelijk klein oppervlak betreft, speelt het een niet te miskennen rol in de [[diplomatie]] en met name de Europese samenwerking: onder meer was het land gastheer voor de internationale beraadslagingen die leidden tot de [[Verdragen van Schengen]].

== Algemeen ==
=== Etymologie ===
De oorspronkelijke benaming van Luxemburg is ''Lützelburg''. De eerste vermeldingen ervan in oorkonden zijn echter verlatijnste vormen, waarvan de oudste ''Lucilinburhuc'' is in 963. Vervolgens wordt er in 1125 van ''burgus Lucelenburgensis'' en van ''opidum et castrum Luxelenburgensis'' gesproken.

De naam ''Lützelburg'' bestaat uit twee [[Oudhoogduits]]e woorden ''luzzil'' ‘klein’ en ''burg'' ‘burcht’. ''Lützelburg'' betekent dus zoveel als een ‘kleine burcht’. Het Oudhoogduitse woord ''luzzil'' (van [[Opperduits]] ''lützel'') komt overeen met het Nederlandse woord ''luttel'', dat ‘klein’ of tegenwoordig ook wel ‘onbeduidend’ betekent.

In de loop van de [[middeleeuwen]] veranderde in het [[Frans]] en [[Diets]] de tweede letter "l" in een "n". De Franse spelling breide voort op de [[Latijn]]se door de "tz"-klank te blijven schrijven als "c" en later als "cc". Het is bekend dat in de [[16e eeuw|16e]] en [[17e eeuw]] Nederlandse schrijvers het als ''Lutzenburg(h)'' spelden. Vervolgens veranderde in het Nederlands deze "tz" in een "x".

=== Vlag en wapen ===
De [[vlag van Luxemburg (land)|vlag van Luxemburg]] is een horizontale [[driekleur]] bestaande uit banen van rood (bovenaan), wit (midden) en lichtblauw (onderaan). Luxemburg gebruikt deze vlag als [[civiele vlag]] (te land), [[staatsvlag]] en [[oorlogsvlag]]. Als [[handelsvlag]] wordt een ander ontwerp gebruikt dat een [[banier]] is van het [[wapen van Luxemburg (land)|wapen van Luxemburg]]. De kleuren rood, wit en blauw op de vlag zijn overgenomen van het Luxemburgse wapenschild. Dit wapenschild toont de rode leeuw (''De Roude Léiw'') op een achtergrond van blauwe en witte banen. Ook het Luxemburgse [[roundel]] toont de rode leeuw op een witblauwe achtergrond. Het wapen is mogelijk gebaseerd op het wapen van het [[hertogdom Limburg]], waarbij de zilveren achtergrond is vervangen door blauwe en witte strepen.<ref name="FOTW-Luxemburg">{{en}} Flags of the World (2005): [http://www.crwflags.com/fotw/flags/lu.html Luxembourg], geraadpleegd op 12 november 2009</ref>[[Bestand:Civil Ensign of Luxembourg.svg|miniatuur|De Luxemburgse [[handelsvlag]]]]De vlag lijkt op de [[vlag van Nederland]], die een donkerdere kleur blauw heeft ([[kobaltblauw]] in plaats van [[hemelsblauw]]). De beide vlaggen hebben geen gezamenlijke geschiedenis. Het feit dat de [[Nederland]]se koning in de [[19e eeuw]] ook groothertog van Luxemburg was, heeft niets te maken met de kleuren van beide vlaggen. Wel is er samenhang met de [[Vlag van Luxemburg (provincie)|vlag van de Belgische provincie Luxemburg]], aangezien die vlag eveneens gebaseerd is op het Luxemburgse wapen. De [[Luxemburg (provincie)|provincie Luxemburg]] werd in 1839 aan het groothertogdom onttrokken, echter bleef het Luxemburgse wapen voeren. De Luxemburgse vlag werd tussen 1845 en 1848 voor het eerst gebruikt, echter in 1972 officieel aangenomen. De kleuren zelf zijn op 27 juli 1993 exact vastgesteld.<ref>{{en}}{{fr}}{{de}}[http://www.gouvernement.lu/1824723/A_propos_Symboles_de_l_Etat_et_de_la_nation.pdf Gouvernement Luxembourg: à propos...symboles de l’état et de la nation], geraadpleegd op 14 juli 2014</ref>

In 2007 werd door volksvertegenwoordiger [[Michel Wolter]] een wetsvoorstel ingediend om de handelsvlag in te stellen als nationale vlag en de driekleurige vlag te vervangen, omdat deze te vaak wordt verward met de Nederlandse vlag. Dit voorstel vond volgens een peiling steun bij 80% van de Luxemburgse bevolking.<ref>''Luxemburg wil af van 'Nederlandse' vlag'', ''[[Algemeen Dagblad]]'', 11 januari 2007</ref> De Luxemburgse premier [[Jean-Claude Juncker]] liet daarop in een reactie echter weten dat de vlag onder zijn regering niet wordt veranderd.<ref>{{fr}}[https://web.archive.org/web/20090802162508/http://www.gouvernement.lu/dossiers/viepol/drapeau/index.html Gouvernement Luxembourg: "D'Fändelsfro": le gouvernement prend position sur la question du drapeau national (juillet 2007)], geraadpleegd op 12 november 2009</ref>

=== Volksliederen ===
Luxemburg heeft twee [[volkslied (nationaal symbool)|volksliederen]]: een burgerlijk volkslied (''[[Ons Heemecht]]'') en een [[koninklijk volkslied|groothertogelijk volkslied]] (''[[Wilhelm (volkslied)|Wilhelm]]'').

Het lied ''Ons Heemecht'' ('Ons Vaderland') is geschreven in het [[Luxemburgs]] door [[Michel Lentz]] en de muziek is gecomponeerd door [[Jean-Antoine Zinnen]]. Het lied werd in 1864 voor het eerst opgevoerd en is in 1895 aangenomen als het officiële volkslied van Luxemburg.

Het groothertogelijke volkslied werd in 1919 gecomponeerd door [[Nikolaus Welter]] en heeft in tegenstelling tot het burgerlijk volkslied geen tekst.

== Geschiedenis ==
{{Zie hoofdartikel|Geschiedenis van Luxemburg}}

=== Kelten, Romeinen en Franken ===
De eerste nederzettingen uit het gebied dat nu Luxemburg heet, zijn [[Kelten|Keltische]] nederzettingen uit de [[2e eeuw v.Chr.]] Tussen 58 en 51 v.Chr. trok de Romeinse veldheer [[Julius Caesar]] het gebied binnen en werd het een deel van het [[Romeinse Rijk]]. Tijdens de [[Grote Volksverhuizing]] die aanleiding gaf tot de [[Val van het West-Romeinse Rijk]] in de [[5e eeuw]] verdrongen de Germaanse [[Franken (volk)|Franken]] de Romeinen uit het gebied. In de daaropvolgende eeuwen werden de inwoners door monniken tot het [[christendom]] bekeerd en werden er kloosters gebouwd. De [[Abdij van Echternach]] werd in 698 door de [[Angelsaksen|Angelsaksische]] missionaris [[Willibrord]] gesticht.

=== Graafschap Luxemburg ===
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Luxemburg}}
[[Bestand:Low Countries Locator Luxembourg.svg|miniatuur|Luxemburg rond 1350]]
In 963 maakte het gebied deel uit van het [[Heilige Roomse Rijk]]. In dat jaar verwierf gouwgraaf [[Siegfried van Luxemburg|Siegfried]] van de [[Ardennengouw]] vanwege een ruil met de [[Sint-Maximinusabdij]] in [[Trier]] het gebied met de burcht Lucilinburhuc. Hiermee legde hij de grondslag voor het Duitse [[Huis Luxemburg|adellijke geslacht Luxemburg]] en het [[Graafschap Luxemburg]].

Met de dood van [[Koenraad II van Luxemburg|Koenraad II]] in 1136 stierf het eerste geslacht Luxemburg uit en erfde [[Hendrik I van Namen|Hendrik de Blinde]], graaf van Namen, het gebied. Hierdoor ontstond een korte vereniging van Luxemburg met het [[Graafschap Namen]]. Na de dood van Hendrik werden de graafschappen echter weer opgesplitst doordat diens erfenis aan zijn 10-jarige dochter [[Ermesinde II van Namen]] betwist werd door haar achterneef [[Filips van Henegouwen]]. In 1199 werd Namen daarom aan Filips toegewezen, terwijl Ermesinde en haar echtgenoot [[Theobald I van Bar]] de graafschappen Luxemburg, [[Graafschap La Roche|La Roche-en-Ardenne]] en [[Graafschap Durbuy|Durbuy]] toegewezen kregen. Na Theobalds dood hertrouwde Ermesinde met [[Walram III van Limburg]], zodat ook het [[Graafschap Aarlen]] bij het graafschap Luxemburg ging horen.

Zo ontwikkelde zich rond het fort geleidelijk een plaatsje dat het centrum werd van het kleine graafschap met grote strategische waarde. In 1308 werd graaf [[Keizer Hendrik VII|Hendrik VII van Luxemburg]] tot koning (later keizer) van het Heilige Roomse Rijk gekroond en twee jaar later werd zijn zoon [[Jan de Blinde]] koning van het [[koninkrijk Bohemen]], zodat de macht van de Luxemburgers in het Heilige Roomse Rijk steeds groter werd. In 1354 verhief [[keizer Karel IV]], die zelf graaf van Luxemburg was geweest, het land tot [[Hertogdom Luxemburg|hertogdom]] onder hertog [[Wenceslaus I van Luxemburg|Wenceslaus I]].

=== Hertogdom Luxemburg ===
{{Zie hoofdartikel|Hertogdom Luxemburg}}
Wenceslaus I werd in 1383 opgevolgd door [[Wenceslaus (rooms-koning)|Wenceslaus II]]. Deze besloot echter het hertogdom in 1388 te verpanden aan [[Jobst van Moravië]] zodat er vanaf dat moment tot in 1457 zowel een ''hertog van Luxemburg'' bestond als een ''hertog van Luxemburg bij verpanding''. Na de dood van [[keizer Sigismund]], die ook hertog van Luxemburg was, in 1437, kwam het [[Huis Luxemburg]] wegens een gebrek aan mannelijke erfgenamen in een opvolgingscrisis terecht. Dit leidde ertoe dat de hertogin bij verpanding [[Elisabeth van Görlitz]] in 1443 besloot tot de verkoop van Luxemburg aan [[Filips de Goede]] van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]], zodat Luxemburg een deel werd van de [[Bourgondische tijd|Bourgondische Nederlanden]].
[[Bestand:Van der Meulen Prise de Luxembourg.jpg|miniatuur|Inname van de stad Luxemburg door de Fransen (juni 1684) tijdens de [[Frans-Spaanse Oorlog (1683-1684)]], geschilderd door [[Adam Frans van der Meulen]].]]
Na de dood van de laatste hertog van Bourgondië, Karel de Stoute, in 1477 kwam Luxemburg samen met de andere Bourgondische erven in handen van diens dochter [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en haar echtgenoot, de latere [[keizer Maximiliaan I]].

Bij de opsplitsing van het Habsburgse Huis in een [[Spaanse Habsburgers|Spaanse]] en een [[Oostenrijkse Habsburgers|Oostenrijkse linie]] kwam Luxemburg in 1555 toe aan de [[Spaanse Nederlanden|Spaanse linie]]. In Luxemburg waren betrekkelijk weinig [[calvinisme|calvinisten]] en daarom bleef het land de [[Beeldenstorm]] bespaard en bleef het gedurende de gehele [[Tachtigjarige Oorlog]] Spaansgezind. Na het beëindigen van de [[Frans-Spaanse Oorlog (1635-1659)|Frans-Spaanse Oorlog]] in 1659 wordt bij de [[Vrede van de Pyreneeën]] besloten tot de [[Delingen van Luxemburg|eerste deling van Luxemburg]]: het zuiden van het land tussen [[Diedenhoven]] en [[Montmédy]] wordt afgescheiden van de rest en komt toe aan [[Frankrijk]]. Tussen 1684 en 1697 staat het land overigens, als gevolg van veroveringen van [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]], geheel onder Franse heerschappij.

Ten gevolge van de [[Spaanse Successieoorlog]] kwam Luxemburg in 1714 toe aan de [[Oostenrijkse Nederlanden]] en werd daarmee opnieuw een Habsburgs land. In 1795 kwam het land echter weer, vanwege Franse veroveringen, onder Franse heerschappij en werd het hertogdom omgevormd tot het [[Woudendepartement]].

=== Groothertogdom Luxemburg (Huis Oranje-Nassau) ===
{{Zie hoofdartikel|Groothertogdom Luxemburg (1815-1890)}}
Nadat Napoleon in 1815 verslagen was, werd Luxemburg betwist door [[Soeverein vorstendom der Verenigde Nederlanden|Nederland]] en [[koninkrijk Pruisen|Pruisen]]. Op het [[Congres van Wenen]] werd toen besloten tot de vorming van het Groothertogdom Luxemburg met de Nederlandse koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] als groothertog van Luxemburg ter compensatie voor het verlies van het [[vorstendom Fulda en Corvey]]. Bovendien werd Luxemburg lid van de [[Duitse Bond]] en kreeg het een fort dat bezet werd door Pruisische troepen. Het Congres van Wenen had ook een [[Delingen van Luxemburg|tweede deling van Luxemburg]] tot gevolg: [[Bitburg]] en omgeving werd onderdeel van de Pruisische [[Rijnprovincie]].
[[Bestand:Treaty of London 1867 Art VII and signatures.jpg|alt=Het Verdrag van Londen, met handtekeningen|miniatuur|Het [[Congres van Londen (1867)|Verdrag van Londen]] in 1867 maakte een einde aan de [[Luxemburgse kwestie]] en voorkwam zo een dreigende oorlog tussen Frankrijk en Pruisen. Voortaan zou Luxemburg neutraal zijn.]]
Bij het [[Verdrag van Londen (1839)]], dat de officiële onafhankelijkheid van [[België (hoofdbetekenis)|België]] betekende, werd Luxemburg voor de [[Delingen van Luxemburg|derde maal opgesplitst]] en verloor het meer dan de helft van zijn grondgebied aan België. Luxemburg had zich tijdens de [[Belgische Revolutie|Belgische Opstand]] van 1830 namelijk massief achter België geschaard, behalve de stad Luxemburg, die nog altijd bezet werd door Pruisische troepen die loyaal bleven aan de Nederlandse koning. Het grootste, overwegend Franstalige westelijke deel werd daarom samen met het voormalige [[Hertogdom Bouillon]] de Belgische provincie [[Luxemburg (provincie)|Luxemburg]] met hoofdstad [[Aarlen]], terwijl het kleinere, overblijvende, Duitstalige oostelijke deel in [[personele unie]] met [[Nederland]] verenigd bleef.

In 1867 leidde de [[Luxemburgse kwestie]] bijna tot een oorlog met Pruisen. De Franse keizer [[Napoleon III]] probeerde Luxemburg namelijk te kopen van de Nederlandse koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]], die hier wel wat in zag. Dit viel bij de Pruisische kanselier [[Otto von Bismarck]] echter niet in goede aarde: Luxemburg, het vaderland van het Huis Luxemburg, dat vier Rooms-Duitse keizers voortgebracht heeft, mocht niet in handen van de ‘vijand’ vallen. Uit deze tijd stamt ook het motto van Luxemburg “[[mir wëlle bleiwe wat mir sinn]]” (wij willen blijven wat wij zijn), dat wil zeggen geen [[Duitser]] of [[Fransman]] worden. Bij het [[Verdrag van Londen (1867)]] werd de twist bijgelegd door Luxemburg “voor altijd neutraal” te verklaren. Daarnaast werd besloten tot de ontmanteling van het Pruisische fort. Hierdoor werd Luxemburg in feite onafhankelijk, hoewel het land nog wel in [[personele unie]] met Nederland verenigd bleef.

=== Groothertogdom Luxemburg (Huis Nassau) 1890 - heden ===
[[Bestand:Adolfluxembourg1817-6.jpg|miniatuur|Groothertog [[Adolf van Luxemburg|Adolf]]]]
Aan de personele unie met Nederland kwam een einde in 1890, het jaar waarin koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]] overleed zonder een mannelijke opvolger na te laten. In 1783 hadden de vier zijtakken van het [[Huis Nassau]] de [[Erneuerte Nassauische Erbverein]] gesloten, waarin ze bepaalden dat indien het [[Huis Oranje-Nassau]] in de mannelijke lijn zou uitsterven, de bezittingen over zouden gaan naar het hoofd van de [[Graafschap Nassau|Walramse Linie]] van het Huis Nassau. Aangezien Willem III alleen een dochter had, ging Luxemburg over naar de Walramse Linie. [[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]] werd koningin van Nederland, terwijl hertog [[Adolf van Luxemburg|Adolf van Nassau]] de nieuwe groothertog van Luxemburg werd.<ref>{{Citeer boek|achternaam=Verburg |voornaam=Marcel&nbsp;E. |datum=1989 |titel=Koningin Emma. Regentes van het Koninkrijk |uitgever=[[Bosch & Keuning]] |plaats=Baarn |ISBN=90-246-4720-7 |pagina's=20-21 |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer boek|achternaam=Fasseur |voornaam=Cees |datum=1998 |titel=Wilhelmina. De jonge koningin |uitgever=Uitgeverij Balans |plaats= |ISBN=90-5018-505-3 |pagina's=105 |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer boek|achternaam=Meulen |voornaam=Dik van der |datum=2013 |titel=Koning Willem&nbsp;III 1818–1890 |uitgever=[[Uitgeverij Boom]] |plaats=Amsterdam |ISBN=978-94-6105-184-4 |pagina's=604 |taal=nl}}</ref><ref>Speet, B. ''Hoe is Nederland Luxemburg kwijtgeraakt'' in ''Geschiedenis'', december 2015, derde jaargang, nr 8, p.&nbsp;15</ref>

Het tot dan toe zeer arme, zuiver agrarische Luxemburg werd eind [[19e eeuw]] welvarend dankzij de opleving van de ijzerindustrie. Door het omstreeks 1870 uitgevonden [[Gilchrist-Thomas-converter|Thomas-Gilchristprocedé]] werd het namelijk mogelijk om uit het [[fosfor]]rijke Luxemburgse [[IJzererts|ijzererts]] goed [[Staal (legering)|staal]] te fabriceren. De nieuwe industrie werd grotendeels gefinancierd met Duits kapitaal.

Terwijl het relatief overbevolkte Luxemburg in de tweede helft van de 19e eeuw bijna een kwart van zijn bevolking kwijtraakte door [[emigratie]] (voornamelijk naar [[Frankrijk]] en de [[Verenigde Staten]]), werd het land vanwege de vele [[Italië|Italiaanse]] emigranten een [[immigratie]]land.

Tijdens de [[Eerste Wereldoorlog]] (1914–1918) werd de Luxemburgse neutraliteit geschonden door [[Duitse Keizerrijk|Duitsland]], dat Luxemburg gebruikte om op te kunnen trekken naar Frankrijk. Na de oorlog kwam het tot een staatscrisis in Luxemburg vanwege de pro-Duitse houding in deze oorlog van groothertogin [[Maria Adelheid van Luxemburg|Maria Adelheid]]. Dit leidde in 1919 tot het aftreden van de groothertogin ten gunste van haar zus [[Charlotte van Luxemburg|Charlotte]].

Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] werd de Luxemburgse neutraliteit wederom geschonden. Het land werd in mei 1940 door Duitse troepen bezet en in augustus 1942 formeel door het [[nazi-Duitsland|Derde Rijk]] geannexeerd. Tijdens de Duitse bezetting was de [[Volksduitse Beweging]] de enige toegestane partij in het land. Vanaf 1941 werden de eerste verzetsgroepen, zoals de Letzeburger Ro'de Lé'w en de PI-Men gevormd.
Op 10 september 1944 werd Luxemburg door de [[Verenigde Staten|Amerikanen]] bevrijd.

Sinds de Tweede Wereldoorlog is Luxemburg een enthousiast voorstander van de Europese integratie. In 1951 werd het lid van de [[Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal]] dat een voorstadium was voor de huidige Europese Unie.
In 1945 werd Luxemburg lid van de [[Verenigde Naties]] en in 1944 richtte het samen met België en Nederland de [[Benelux]] op. In 1949 trad het land toe tot de [[Noord-Atlantische Verdragsorganisatie|NAVO]]. In 1957 werd Luxemburg een van de zes oprichters van de [[Europese Economische Gemeenschap]] (EEG), een voorloper van de [[Europese Unie]]. In 1985 sloot Luxemburg met vier andere EEG-lidstaten het [[Verdragen van Schengen|Schengenverdrag]] dat in 1995 in werking trad, genoemd naar de gelijknamige Luxemburgse plaats [[Schengen (Luxemburg)|Schengen]]. In 1986 verkreeg het gezamenlijke Luxemburgse volk de [[Internationale Karelsprijs Aken|Karelsprijs]] wegens bijzondere verdiensten voor de Europese eenheid. In 1999 trad het land toe tot de [[eurozone]] en in 2002 heeft de [[euro]] de [[Luxemburgse frank]] als wettig betaalmiddel vervangen.

Net als Nederland kent Luxemburg een traditie van monarchen die vrijwillig afstand doen van de troon. In 1964 abdiceerde groothertogin Charlotte voor haar oudste zoon [[Jean van Luxemburg (1921-2019)|Jean]], die in 2000 vrijwillig plaatsmaakte voor zijn oudste zoon [[Henri van Luxemburg|Henri]]. Op 10 mei 2020, werd [[Karel van Luxemburg (2020)|Karel van Luxemburg]] geboren, alias Charles, het eerste kind van erfgroothertog [[Guillaume van Luxemburg (1981)|Guillaume]].<ref>{{nl}} ''[https://www.hln.be/showbizz/royalty/luxemburg-verwelkomt-nieuwe-toekomstige-troonopvolger~a6b6243e/ Luxemburg verwelkomt nieuwe toekomstige troonopvolger]'', Het Laatste Nieuws, 10 mei 2020.</ref>

== Geografie ==
{{Zie hoofdartikel|Geografie van Luxemburg}}

=== Landschap ===
{{Zie ook|Zie ook [[Lijst van natuurgebieden in Luxemburg]]}}
[[Bestand:Luxembourg Bivels by Armand Wagner 01.jpg|miniatuur|Het dorp [[Bivels]] en het stuwmeer in de [[Our (Sûre)|Our]] in het noorden van Luxemburg, aan de Duitse grens.]]
Het noorden van Luxemburg wordt [[Ösling]] genoemd en maakt onderdeel uit van de [[Ardennen]]. Het gebied heeft een gemiddelde hoogte tussen de 450 en 500 meter en bestaat uit beboste bergen, heuvels en rivierdalen. De [[Kneiff]] vormt het hoogste punt van het land met 560,94 meter. Bekender is de [[Burgplatz]], deze berg is met 558,35 meter iets lager. In het noorden van het land aan de Duitse grens bevindt zich ook het 789 [[vierkante kilometer|km²]] grote [[Duits-Luxemburgse Natuurpark]] (waarvan er 357&nbsp;km² in Luxemburg ligt). Andere natuurparken in Luxemburg zijn het [[Natuurpark Our]], [[Mullerthal|Natuurpark Mëllerdall]] (Mullerthal) en het Natuurpark Uewersauer (Haute-Sûre).

Het zuidelijke deel van het land is heuvelachtig te noemen. Het is minder ruig en daardoor geschikter voor landbouw en in dit gebied wonen meer mensen en bevindt zich meer industrie dan in het noorden. Het staat bekend als het [[Gutland]] en het behoort tot het [[Cuesta]]land van Lotharingen. Het gebied toont meer diversiteit dan het noorden en kan geografisch onderverdeeld worden in verschillende subregio’s. Het [[Luxemburgs Plateau]] in Zuid-Centraal-Luxemburg is een grote, vlakke zandsteenformatie, waarop de hoofdstad van het land gelegen is. Klein Zwitserland (met het [[Mullerthal]]) is een rotsachtig terrein met dichte bossen en vormt een toeristische trekpleister. Hier bevindt zich een bekende waterval, de [[Schiessentümpel]]. De [[Moezel (rivier)|Moezelvallei]] is de laagst gelegen subregio en strekt zich uit langs de zuidgrens van het land. De [[Rode Landen]] in het uiterste zuiden en zuidwesten van het land vormen het industriële hart van Luxemburg en hier liggen de meeste grote plaatsen.

De grens met [[Duitsland]] wordt voor het grootste gedeelte gevormd door de [[Our (Sûre)|Our]], de [[Sûre]] en de [[Moezel (rivier)|Moezel]]. Andere rivieren zijn de [[Alzette]] in het zuiden van het land, de [[Clerve]] in het noorden, de [[Attert (rivier)|Attert]], de [[Wiltz (rivier)|Wiltz]], de Zwarte Ernz (Schwaarz Iernz), de Witte Ernz (Wäiss Iernz) en de Äisch. De valleien van de Sûre en de Attert vormen de grens tussen het Gutland en de Ösling. Het laagste punt van het land (132 meter boven zeeniveau) bevindt zich op de plaats waar de Sûre en de Moezel samenkomen, bij [[Wasserbillig]].

=== Flora en fauna ===
De meest voorkomende boomsoorten in de Ösling (het noorden van het land) zijn de [[Beuk (boom)|beuk]], de [[eik]], de [[Esdoorn (geslacht)|esdoorn]] en de [[spar]]. Op de onbeboste vlaktes zijn onder andere de [[dophei]] en de [[Hulst (plant)|hulst]] karakteristiek. De vegetatie in het lager gelegen zuiden van het land, het Gutland, is sterk aangetast door bebouwing en de [[wijnbouw]] aan de Moezel. Wel komen in het zuidoosten van het land twee [[Middellandse Zee|mediterrane]] planten voor: de [[echte gamander]] en de [[trosgamander]].

Qua [[Fauna (overzichtswerk)|fauna]] bevinden zich in de Ösling grote hoeveelheden [[edelhert]]en, [[wild zwijn|wilde zwijnen]] en [[roofvogels]]; zeldzamere diersoorten zoals de [[zwarte ooievaar]] en het [[hazelhoen]] komen hier voor. Onder de vele andere diersoorten is echter een dramatische teruggang te zien. Zo waren er in de [[jaren 1960]] nog tussen de 3400 en 4200 broedparen van de [[steenuil]], in 2006 was hun aantal teruggelopen tot minder dan 20 paren. In het milde Moezeldal bevindt zich nog wel de [[muurhagedis]]. Luxemburg staat verder bekend om zijn rijkdom aan vissen, zoals [[Forel (vis)|forel]]len, [[snoek]]en, [[Snoekbaars|snoekbaarzen]], [[paling]]en en [[karper]]s.

=== Klimaat ===
[[Bestand:Luxembourg City climate.png|miniatuur|Klimaatdiagram van de stad Luxemburg]]
Luxemburg heeft over het algemeen net als Nederland en België een gematigd [[zeeklimaat]], omdat het land door de [[Ardennen]] wordt beschut, ligt het klimaat iets meer tussen een gematigd zeeklimaat en een zwak [[Landklimaat|continentaal klimaat]] in.

In het midden en het zuiden van Luxemburg is het iets warmer dan in het noorden. De gemiddelde jaartemperatuur schommelt tussen ongeveer 7 en 9 [[Celsius|°C]]. De gemiddelde jaarlijkse hoeveelheid [[neerslag (atmosfeer)|neerslag]] is 740&nbsp;mm. In het noorden valt de meeste neerslag en in het zuiden de minste. De maanden mei en juni zijn het zonnigst, terwijl juli en augustus het warmst zijn. In augustus en december valt de meeste neerslag. Sneeuw van betekenis valt er vooral in het hoger gelegen noordelijk deel van het land.

== Bevolking ==
=== Bevolkingsopbouw ===
[[Bestand:Luxembourg demography.png|miniatuur|Bevolkingsontwikkeling van Luxemburg in de periode 1961-2020]]
De inwoners van Luxemburg worden Luxemburgers genoemd. Het totaal aantal inwoners bedraagt {{statsland-schattingkort}}. De bevolkingsgroei in 2011 bedroeg 1,135%.<ref>[http://www.indexmundi.com/nl/luxemburg/bevolkingsgroei.html Index Mundi: bevolkingsgroei Luxemburg 2011]</ref>

Het aantal immigranten onder de bevolking is in de [[20e eeuw]] fors toegenomen door de komst van immigranten uit België, Frankrijk, Duitsland, Italië en vooral [[Portugal]]. Aanvankelijk trok de [[staalindustrie]] immigranten en gastarbeiders aan, nadien hebben de [[Europese Unie]] als werkgever en de [[financiële dienstverlening|financiële sector]] het stokje overgenomen. Ten tijde van de [[Joegoslavische oorlogen]] heeft Luxemburg ook vele immigranten zien komen uit [[Bosnië en Herzegovina]], [[Montenegro]] en [[Servië]].

Op 1 januari 2015 was 45,9% van de bevolking van buitenlandse afkomst.<ref name="inw">{{en}}[http://www.statistiques.public.lu/stat/TableViewer/tableView.aspx?ReportId=384&IF_Language=eng Statistics Portal Grand Duchy of Luxembourg], geraadpleegd op 20 mei 2015</ref> Onder de allochtone bevolking is de grootste groep van [[Portugezen|Portugese]] afkomst (16,4% van de totale bevolking). Daarna komen de [[Fransen]] (7%), de [[Italianen]] (3,5%), de [[Belgen]] (3,3%), de [[Duitsers]] (2,3%) en de [[Britten (volk)|Britten]] (1,1%).<ref name="inw" /> In de gemeente [[Larochette]] is meer dan 60% van buitenlandse afkomst en hiermee is het de Europese gemeente met (percentueel gezien) het grootste aantal buitenlanders. In Luxemburg leven verder nog circa 2500 [[Jenische]] als minderheid zonder eigen status. In de Luxemburgse stadswijk [[Weimerskirch]] wonen al sinds vele generaties Jenische. De meeste migranten zijn afkomstig uit EU-landen, sommigen komen van buiten de EU. Zo zijn er onder meer enkele duizenden Amerikanen en enkele duizenden Chinezen in Luxemburg.

18,5% van de Luxemburgers is jonger dan 15 jaar, 66,7% is tussen de 15 en 64 jaar en 14,8% is boven de 65 (2008).<ref name="CIA">{{en}}[https://web.archive.org/web/20151117022402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lu.html CIA World Factbook], geraadpleegd op 12 november 2009</ref> De gemiddelde leeftijd bedraagt 39,2 jaar. De levensverwachting bij de geboorte ligt op 76,1 voor mannen en 82,8 jaar voor vrouwen.<ref name="CIA" />

=== Talen ===
{{Tabel horizontaal staafdiagram
| float = right
| title = Moedertalen in Luxemburg
| caption = <small>bron: taalbarometer van de EU (2012)</small>
| width = 200px
| bars =
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Luxemburgs|red|52}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Portugees|green|19}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Frans|blue|16}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Italiaans|orange|5}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Duits|teal|2}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Engels|violet|2}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Nederlands|grey|2}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Spaans|maroon|1}}
{{Tabel horizontaal staafdiagram/balk|Zweeds|skyblue|1}}
}}Volgens een wet van 24 februari 1984 is het [[Luxemburgs]] de ''nationale'' taal. Daarnaast werd [[Frans]] als ''wettelijke'' taal vastgelegd en [[Duits]], Frans en "''dans la mesure du possible''" (in de mate van het mogelijke, voor zover mogelijk) Luxemburgs als ''administratieve'' talen. Bij de onafhankelijkheid spraken vier dorpen langs de grens Waals, ze zijn overgeschakeld op Luxemburgs.

[[Bestand:Luxemburgkrise.jpg|miniatuur|links|Het nationale motto, "Wij willen blijven wat wij zijn" in het [[Luxemburgs]], op een gevel in de hoofdstad]]
Het Luxemburgs is een Germaanse taal. 52% van de bevolking heeft het als moedertaal (2012) en de taal wordt door zeker 70% van de bevolking begrepen. Voor de onderlinge communicatie speelt het Luxemburgs een belangrijke rol, echter voornamelijk in gesproken vorm. In geschreven vorm wordt het Luxemburgs veel minder gebruikt en is het Frans een veel gebruikte taal, naast het Duits. 16% van de bevolking heeft het Frans als moedertaal en deze taal wordt door circa 88% van de bevolking begrepen. Het Duits daarentegen is de primaire taal binnen de media (85% van de kranten is in het Duits) en de Kerk.<ref>{{en}}[http://www.gouvernement.lu/publications/luxembourg/a_propos_des_langues/a_propos_des_langues_2008_EN.pdf Gouvernement Luxembourg: à propos... des langues au Luxembourg], geraadpleegd op 12 november 2009</ref>

Het [[Portugees]], dat de moedertaal is van 19% van de Luxemburgers, is geen officiële taal in het land en heeft zodoende geen functie als algemene communicatietaal. Andere belangrijke immigrantentalen zijn het [[Italiaans (taal)|Italiaans]] en het [[Kaapverdisch Creools]], met respectievelijk 20.800 en 3.000 sprekers. Het [[Engels]] wordt door een groot deel van de bevolking verstaan en ook het [[Nederlands]] wordt vaak begrepen, vooral in het bankwezen en de toeristische sector. Het [[Jenisch]] wordt in Luxemburg gesproken door de kleine Jenische minderheid.

=== Religie ===
[[Bestand:Luxembourg, Gëlle Fra full moon (101).jpg|miniatuur|De [[kathedraal van Luxemburg]]]]
Een grote meerderheid van de bevolking van Luxemburg is [[Rooms-Katholieke Kerk|rooms-katholiek]]. Sinds 1980 is het de Luxemburgse overheid bij wet niet meer toegestaan om gegevens te verzamelen over de geloofsovertuigingen van de bevolking. Naar een schatting uit 2000 is 87% van de bevolking katholiek.<ref name="CIA" /> De overige 13% bestaat voornamelijk uit [[protestantisme|protestanten]], [[jodendom|joden]], [[islam|moslims]], [[Oosters-orthodoxe kerken|orthodoxe christenen]] en [[atheïsten]]. Volgens de [[Eurobarometer]] van 2005 gelooft 44% van de Luxemburgers in God, gelooft verder nog 28% dat er ‘iets’ is en is 22% van de Luxemburgers ongelovig.<ref>{{en}}[http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Eurobarometer 225: Social Values, Science & Technology], geraadpleegd op 12 november 2009</ref>

De Luxemburgse grondwet voorziet in [[godsdienstvrijheid]]. Het katholicisme, het jodendom, de [[Grieks-Orthodoxe Kerk]], het [[anglicanisme]], de [[Russisch-Orthodoxe Kerk]] en de [[islam]] worden officieel erkend.

De [[Katholieke Kerk in Luxemburg]] heeft een lange geschiedenis: het land werd reeds gekerstend in de vierde eeuw. In 1988 werd het [[Katholieke Kerk in Luxemburg|bisdom Luxemburg]] door [[paus Johannes Paulus II]] tot aartsbisdom verheven. De heiligen [[Cunegonde van Luxemburg|Cunegonde]], [[Filippus (apostel)|Filippus]] en [[Willibrord]]us zijn de patroonheiligen van Luxemburg.

== Politiek en bestuur ==
=== Staatsinrichting ===
[[Bestand:Palacio Gran Ducal de Luxemburgo.jpg|alt=Vooraanzicht van het Groothertogelijk Paleis|miniatuur|Het [[Groothertogelijk Paleis]], de officiële [[residentie]] van de [[Hendrik van Luxemburg|groothertog van Luxemburg]], het staatshoofd.]]
Luxemburg is een [[parlementaire democratie]] met als [[staatshoofd]] een [[constitutionele monarchie|constitutioneel monarch]], de [[groothertog]], wiens opvolging [[Lijst van heersers van Luxemburg|erfelijk bepaald]] is. De huidige groothertog van Luxemburg is [[Henri van Luxemburg|Henri]]. Luxemburg is het enige land in de wereld dat een groothertog als staatshoofd heeft. Formeel heeft de groothertog verreikende uitvoerende en wetgevende bevoegdheden. Hij benoemt en ontslaat de regering en hij ondertekent alle wetten. In de praktijk neemt de groothertog bijna alleen representatieve taken waar. De groothertog staat boven alle partijen. Van zijn recht om de [[Kamer van Afgevaardigden (Luxemburg)|Chambre des Députés]] (de Kamer van Afgevaardigden) naar huis te sturen, heeft hij nog nooit gebruikgemaakt. In 2008 weigerde de groothertog een nieuwe wet te ondertekenen die [[euthanasie]] legaliseerde en daarom stemde het parlement van Luxemburg datzelfde jaar in met een wijziging van de grondwet waardoor ondertekening van een wet door de groothertog niet meer nodig is.<ref>{{en}} [http://www.theguardian.com/world/2008/dec/12/luxembourg-monarchy 'Luxembourg strips monarch of legislative role'], ''The Guardian'' 12 december 2008, laatst geraadpleegd op 24 december 2013.</ref>

Volgens de grondwet van 1868 ligt de uitvoerende macht bij de groothertog en het [[Kabinet (politiek)|kabinet]], dat bestaat uit een [[premier (regeringsleider)|eerste minister]], die de [[Lijst van premiers van Luxemburg|staatsminister]] wordt genoemd, en veertien andere ministers.
De wetgevende macht ligt bij de [[Kamer van Afgevaardigden (Luxemburg)|Kamer van Afgevaardigden]], de Chambre des Députés (de Chamber), die voor een periode van vijf jaar direct wordt verkozen (gelijktijdig met de verkiezingen voor het [[Europees Parlement]]). De voorzitter van de Chamber vanaf december 2013 tot in de 2018, was [[Mars Di Bartolomeo]] van de LSAP. De voorzitter draagt de titel 'Eerste Burger van Luxemburg'.

De regering van 2013 tot 2018 stond onder leiding van [[Xavier Bettel]] van de liberale [[Demokratesch Partei|DP]] en is op 4 december 2013 ingesteld, na de [[Luxemburgse parlementsverkiezingen 2013|verkiezingen van 20 oktober 2013]]. De regering was gevormd uit een coalitie van liberalen (DP), sociaaldemocraten ([[Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei|LSAP]]) en groenen ([[Déi Gréng|DG]]). [[Etienne Schneider]] van de LSAP was [[Lijst van vicepremiers van Luxemburg|vice-premier]], [[Jean Asselborn]] van de LSAP was [[Lijst van Luxemburgse ministers van Buitenlandse Zaken|minister van Buitenlandse Zaken]] en [[Pierre Gramegna]] (partijloos) was [[ministerie van Financiën|minister van Financiën]].

Bettel trouwde op 15 mei 2015 met zijn vriend en was daarmee de eerste regeringsleider in de EU die trouwde met iemand van hetzelfde geslacht.<ref>[http://nos.nl/artikel/2035890-premier-bettel-van-luxemburg-trouwt-met-zijn-vriend.html 'Premier Bettel van Luxemburg trouwt met zijn vriend'], ''NOS'', 15 mei 2015.</ref>
[[Bestand:Luxembourg City Chambre des députés Nov 2009.jpg|miniatuur|De [[Kamer van Afgevaardigden (Luxemburg)|Kamer van Afgevaardigden]] of ''Chamber'']]

De Chamber bestaat uit 60 zetels, die sinds de laatste verkiezingen (oktober 2018) als volgt over de [[Partijvorming in Luxemburg|Luxemburgse partijen]] verdeeld zijn: de [[Chrëschtlech Sozial Vollekspartei]] (CSV) heeft 21 zetels, de [[Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei]] (LSAP) 10, de liberale [[Demokratesch Partei]] (DP) 12, de groenen ([[Déi Gréng]]) 9, de rechtsconservatieve [[Alternativ Demokratesch Reformpartei]] (ADR) 4, de Piratenpartij heeft 2, en de socialistische [[Déi Lénk]] 2. De [[Communistische Partij van Luxemburg|Kommunistesch Partei Lëtzebuerg]] (KPL) is niet in het parlement vertegenwoordigd.

De Lëtzebuerger Sozialistesch Aarbechterpartei, Demokratesch Partei en Déi Gréng vormen de huidige coalitie waarop de regering-Bettel-Schneider II steunt. De voorzitter van de Chamber is sinds 2018 Fernand Etgen van de Demokratesch Partei (DP).

Voor de verkiezingen van de Chamber is het land verdeeld in [[Lijst van kiesdistricten van Luxemburg (land)|vier kiesdistricten]] die elk een bepaald aantal afgevaardigden leveren: [[Kiesdistrict Sud]] 23, [[Kiesdistrict Centre]] 21, [[Kiesdistrict Nord]] 9 en [[Kiesdistrict Est]] 7. Kiezers kunnen naast op een partij te stemmen ook op een specifieke persoon stemmen. Sinds 1919 bestaat er een stemplicht voor alle burgers van 18 jaar en ouder. Men kan echter enkel stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen als resident en niet-houder van de Luxemburgse nationaliteit. 

De [[Staatsraad (Luxemburg)|Staatsraad]] of ''Conseil d'État'', bestaande uit 21 burgers, heeft als taak de groothertog te adviseren alvorens hij een wetartikel ondertekent. De leden worden benoemd door de groothertog en voorgedragen door de regering en de Kamer van Afgevaardigden.

Het groothertogdom heeft een [[Hooggerechtshof]] dat gevestigd is in de stad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]]. Daarnaast zijn er drie lagere tribunalen (Justice de paix) in [[Esch-sur-Alzette]], [[Diekirch]] en de stad Luxemburg. Diekirch en de stad Luxemburg bevatten ook nog elk een districtstribunaal.

=== Bestuurlijke indeling ===
{{Zie hoofdartikel|Bestuurlijke indeling van Luxemburg (land)}}
[[Bestand:Cantons du Luxembourg.svg|miniatuur|De kantons van Luxemburg]]
Luxemburg is opgedeeld in twaalf [[Lijst van kantons in Luxemburg (land)|kantons]]. De kantons bestaan gezamenlijk uit 105 [[Lijst van gemeenten in Luxemburg (land)|gemeenten]], waarvan er twaalf een plaats bevatten die stadsrechten heeft.

Tot 3 oktober 2015 waren de kantons ondergebracht in drie [[districten van Luxemburg (land)|districten]]: [[District Diekirch|Diekirch]], [[District Grevenmacher|Grevenmacher]] en [[District Luxemburg|Luxemburg]]. Deze districten zijn per die datum opgeheven.

De verstedelijking in Luxemburg is zeer groot; ongeveer 82% van de inwoners woont in een stad (in 2008).<ref name="CIA" /> De grootste stad van het land is de hoofdstad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] met ruim 107.000 inwoners (>160.000 in de hele agglomeratie). Andere [[Lijst van plaatsen in Luxemburg (land)|grote plaatsen]] zijn [[Esch-sur-Alzette]] (35.500 inwoners), [[Differdange]] (24.500 inwoners) en [[Dudelange]] (21.000 inwoners). De grootste plaatsen in het noorden van het land (die beide stadsrechten hebben) zijn [[Ettelbruck]] (7.500 inwoners) en [[Diekirch]] (6.500 inwoners), die samen met nog vier andere gemeenten de [[Nordstad]] vormen.

=== Defensie ===
{{Zie hoofdartikel|Strijdkrachten van Luxemburg}}
Op het [[Congres van Londen (1867)|Congres van Londen]] van 1867 werd de eeuwige neutraliteit van Luxemburg uitgesproken, tevens werd bepaald dat Luxemburg onbewapend zou moeten zijn. Vanwege slechte ervaringen in beide wereldoorlogen, waarin tot tweemaal toe de Luxemburgse neutraliteit werd geschonden, werd in 1948 de neutraliteit opgeheven en de dienstplicht ingevoerd. In 1967 werd de dienstplicht echter weer afgeschaft.

Vandaag de dag heeft Luxemburg een klein leger dat ongeveer 1200 man groot is. Er is één infanteriebataljon en er zijn twee verkenningsbataljons. Vanwege het feit dat het land niet aan zee grenst, is er geen [[Marine (strijdmacht)|marine]]. Er is geen [[luchtmacht]], echter de 17 [[Airborne Warning And Control System|AWACS]] van de [[Noord-Atlantische Verdragsorganisatie|NAVO]] staan wel in Luxemburg geregistreerd en samen met België heeft het land geld geïnvesteerd in een [[Airbus A400M]] militair vrachtvliegtuig dat in oktober 2020 in gebruik is genomen. Ook heeft Luxemburg samen met Nederland twee Airbus 330 MRTT tanker-/transportvliegtuigen aangeschaft. Deze toestellen zijn gestationeerd op Vliegbasis Eindhoven.<ref>[https://www.defensie.nl/actueel/nieuws/2016/07/28/nederland-en-luxemburg-kopen-samen-tankvliegtuigen Nederland en Luxemburg kopen samen tankvliegtuigen], Nieuwsbericht Ministerie van Defensie, 28 juli 2016</ref>

Binnen de NAVO en binnen [[Verenigde Naties|VN-verband]] heeft Luxemburg meegedaan aan diverse operaties, zoals [[Kosovo Force|KFOR]] in [[Kosovo]], [[EUFOR Althea|EUFOR]] in [[Bosnië en Herzegovina]] en [[International Security Assistance Force|ISAF]] in [[Afghanistan]]. Sinds enkele jaren is het iedere inwoner van de [[Europese Unie]] toegestaan dienst te nemen in het Luxemburgse leger zonder dat hij of zij de Luxemburgse nationaliteit hoeft aan te nemen. Wel wordt er geëist dat men minimaal drie jaar ononderbroken in Luxemburg woonachtig is en dat men de Luxemburgse taal beheerst.

Luxemburg beschikt niet over een opleidingscentrum voor officieren. Luxemburgse officieren worden gevormd aan de [[Koninklijke Militaire School (België)|Koninklijke Militaire School]] in België.

=== Inlichtingendienst ===
De [[Service de Renseignement de l'État]] (SRE) is de inlichtingendienst van Luxemburg. Ze moet informatie verzamelen en benutten om terroristische aanslagen in Luxemburg te voorkomen en is speciaal voor dit doel na de [[aanslagen op 11 september 2001]] omgevormd.

=== Internationale samenwerking ===
[[Bestand:EU Court of Justice overview.jpg|alt=Hoofdkantoor van het Hof van Justitie van de EU, panoramabeeld.|miniatuur|Het [[Hof van Justitie van de Europese Unie]] is gevestigd in Luxemburg-stad.]]
Luxemburg is lid van diverse internationale organisaties zoals de [[Benelux]], de [[Europese Unie]], de [[Raad van Europa]], het [[Internationaal Atoomenergieagentschap|IAEA]], de [[NAVO]], de [[Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa|OVSE]], de [[Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling|OESO]], de [[UNESCO]], [[UNICEF]], de [[Verenigde Naties]], de [[Wereldbank]] en de [[Wereldgezondheidsorganisatie|WHO]].

Luxemburg huisvest diverse belangrijke Europese instellingen zoals het [[Europees Gerechtshof]], de [[Europese Rekenkamer]], de [[Europese Investeringsbank]] en het [[Secretariaat van het Europees Parlement]]. Binnen de EU is Luxemburg dan ook een actief lid en het zet zich fors in om als klein land toch volop mee te kunnen praten binnen de unie. Het land is een groot voorstander van Europese samenwerking en ratificeerde ook als eerste het [[Verdrag van Maastricht (1992)|Verdrag van Maastricht]].

=== Diplomatieke betrekkingen met Nederland en België ===
Het groothertogdom onderhoudt intensieve betrekkingen met Nederland en België. Nederland heeft een ambassade in de hoofdstad Luxemburg, aan de Rue Sainte Zithe, en het groothertogdom in Den Haag, sinds 2013 aan de [[Nassaulaan (Den Haag)|Nassaulaan]]. Tevens zijn er honorair-consuls in Maastricht, Rotterdam, Ommen en Amsterdam. De Belgische ambassade in Luxemburg is in de Rue des Girondins, het groothertogdom heeft z'n vertegenwoordiging in de Kortenberglaan in Brussel. Ereconsulaten zijn er verder in Antwerpen, Gent, Oostende, Neupré en La Bruyère bij Namen.

== Economie en onderwijs ==
=== Economie ===
[[Bestand:Eschbelval1.jpg|miniatuur|Industrie bij Esch-sur-Alzette]]
Voor de komst van de [[euro]] was de [[Luxemburgse frank]] de officiële munt van het land. Deze was gekoppeld en gelijk aan de [[Belgische frank]]. De euro heeft het belang van de in 1921 opgerichte [[Belgisch-Luxemburgse Economische Unie]] (BLEU) flink verminderd.

De stabiele [[economie als systeem|economie]] met hoge inkomens vertoont een gestage groei, lage [[inflatie]] en een lage [[werkloosheid]]. De industrie werd tot voor kort{{Wanneer?||2019|08|28}} gedomineerd door staal. Het is nadien steeds diverser geworden en omvat nu ook chemicaliën, rubber en andere producten. Tijdens de afgelopen decennia was de groei in de financiële sector groter dan de terugval in de staalsector. Diensten, in het bijzonder het bankwezen, maken nu een belangrijk deel uit van de Luxemburgse economie. Een tiende van de banen bevindt zich in het bankwezen en een vierde van het [[bruto nationaal inkomen|bni]] wordt door deze sector gegenereerd. Het succes van de Luxemburgse banken wordt voornamelijk verklaard door het [[bankgeheim]] dat veel vermogen heeft aangetrokken. Daarbij heeft Luxemburg een gunstig belastingstelsel voor de vestiging van investeringsfondsen, [[holding]]s en [[securitisatie]]vennootschappen. Hierdoor zijn er in Luxemburg zeer veel trustkantoren: van kleine lokale spelers tot vestigingen van grotere wereldwijd opererende bedrijven. De Luxemburgse regering tracht te streven naar een belastingstelsel dat enerzijds aantrekkelijk is voor de vestiging van vennootschappen maar anderzijds wel voldoet aan Europese en OESO-normen.

De financiële sector heeft nu een aandeel van 28% van het [[bruto binnenlands product|bbp]] van Luxemburg, het aandeel van de industrie is 13,6% (2008).<ref name="CIA" /> De [[landbouw]] is gebaseerd op kleine familiale boerderijen en bedraagt slechts 0,4% van het bbp. In de zuidelijke gemeente [[Esch-sur-Alzette]] werd vroeger [[ijzererts]] gewonnen uit de [[Gaalgebierg]]. Deze mijnen zijn sinds 1981 gesloten.

Luxemburg heeft nauwe handelsbanden met de buurlanden en geniet als lid van de EU de voordelen van een open Europese markt. Het staat met een [[bruto binnenlands product|bbp]] van 113.044 [[Amerikaanse dollar|dollar]] per hoofd van de bevolking (2008) bovenaan de lijst van het [[Internationaal Monetair Fonds|IMF]].<ref name="IMF GDP" /> Ter vergelijking: [[Nederland]] staat op deze lijst met 52.500 dollar op de negende plaats en [[België (hoofdbetekenis)|België]] staat met 47.289 dollar op de veertiende plaats. Verder staat Luxemburg op de elfde plaats van de [[Index van de menselijke ontwikkeling|Human Development Index]] van 2009<ref>{{en}}[http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2009_EN_Complete.pdf UNDP Human Development Report 2009], geraadpleegd op 13 november 2009</ref> en op de vierde plaats in de [[Quality-of-life index]] (2005).<ref>{{en}}[http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf Economist Quality of Life Index], geraadpleegd op 13 november 2009</ref>

Vanwege de lage belastingen op brandstof komen er ieder jaar veel automobilisten uit de omringende landen in Luxemburg tanken. Jaarlijks levert dit de Luxemburgse staatskas ongeveer 600 miljoen euro op. En ook de verkoop van tabak brengt veel geld op: ongeveer 400 miljoen euro op jaarbasis. Daarnaast hebben diverse internetbedrijven zoals [[eBay]], [[Amazon.com|Amazon]] en [[PayPal]] zich uit belastingoverwegingen in Luxemburg gevestigd.

Van de ongeveer 207.000 mensen (in 2008) die in Luxemburg werkzaam zijn, woont 60% in een van de buurlanden.<ref name="CIA" /> 52% van deze niet-Luxemburgers komt uit het Franse [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]], 27% uit België en 21% uit een van de Duitse bondslanden ([[Rijnland-Palts]] en [[Saarland]]). Circa 7.500 niet-Luxemburgers werken in Luxemburg bij een van de Europese instellingen.

=== Verkeer en vervoer ===
[[Bestand:Luxembourg City train station 7.jpg|miniatuur|[[Station Luxemburg (Luxemburg)|Station Luxembourg]]]]
Luxemburg heeft een efficiënt wegennet van in totaal [[Lijst van Luxemburgse autosnelwegen|2873&nbsp;km lengte]], waarvan 165&nbsp;km autosnelwegen zijn. De snelwegen zijn de naar Duitsland lopende [[A1 (Luxemburg)|A1]], de naar Frankrijk lopende [[A3 (Luxemburg)|A3]], de [[A4 (Luxemburg)|A4]], de naar België lopende [[A6 (Luxemburg)|A6]], de [[A7 (Luxemburg)|A7]], de [[B7 (Luxemburg)|B7]] en de naar Duitsland lopende [[A13 (Luxemburg)|A13]].

Het land heeft een internationale luchthaven in [[Findel (plaats)|Findel]], [[Aéroport de Luxembourg]], 6&nbsp;km buiten de stad Luxemburg. [[Luxair]] is de nationale luchtvaartmaatschappij van het land en [[Cargolux]] is de vrachtmaatschappij. Op het gebied van vracht is Luxemburg een van de drukste luchthavens van Europa en het staat op de wereldranglijst binnen de top 10 van drukste luchthavens. In 2006 telde Luxemburg-Findel 1.605.540 passagiersbewegingen en werd er 751.645 ton vracht vervoerd.

In 1964 werd de Moezelhaven [[Mertert]] heropend en sindsdien speelt de binnenvaart weer een rol in het land. Er zijn ongeveer 70 zeeschepen die onder Luxemburgse vlag varen.

Het treinverkeer wordt verzorgd door de nationale maatschappij [[Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois|CFL]] (Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois). Totaal is er 275&nbsp;km spoor.<ref name="CIA" /> Verder zijn er de busmaatschappijen [[Autobus de la Ville de Luxembourg|AVL]] (Autobus de la Ville de Luxembourg), [[Régime général des transports routiers|RGTR]] (Régime général des transports routiers) en [[Transport intercommunal de personnes dans le canton d'Esch-sur-Alzette|TICE]] (Transport intercommunal de personnes dans le canton d'Esch-sur-Alzette). De komst van de [[Train à Grande Vitesse|TGV]] naar [[Parijs]] heeft geleid tot een renovatie van het [[Station Luxemburg (Luxemburg)|Station Luxembourg]]. Een rit met de TGV van de stad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] naar Parijs duurt sinds de aanleg van de hogesnelheidslijn twee uur. Plannen zijn er ook voor hogesnelheidsverbindingen met [[Straatsburg]],<ref>Er zijn rechtstreekse hogesnelheidstreinen naar Straatsburg die voor een gedeelte van het traject gebruik maken van de hogesnelheidslijn [[spoorlijn Parijs - Straatsburg (LGV)|Parijs - Straatsburg]].</ref> met [[Brussel (stad)|Brussel]] en richting Duitsland. Om de drukke spoorlijn naar Bettembourg te ontlasten wordt een nieuwe spoorlijn gebouwd via een kortere route tussen [[Howald]] en [[Bettembourg]] van 7 kilometer.<ref>[https://groupe.cfl.lu/en-gb/project/detail/new-line-bettembourg-luxembourg New line Bettembourg – Luxembourg]; groupe.cfl.lu website, Geraadpleegd 15 juli 2021</ref>

Er is een tramverbinding in de stad Luxemburg en er zijn plannen voor de aanleg van een [[lightrail]]verbinding naar de omliggende plaatsen.<ref>{{Citeer web |url=https://www.transdev.com/en/press-release/transdev-wins-luxembourg-light-rail-operation-assistance-contract-in-a-consortium-with-transamo-and-semitan/ |titel=Transdev wins Luxembourg light rail operation assistance contract in a consortium with Transamo and Semitan |datum=29 juni 2021 |bezochtdatum=16 februari 2023 |werk=transdev.com |taal=en}}</ref>

Met ingang van 29 februari 2020 hoeven reizigers in bus, tram en trein geen kaartje meer te kopen. Luxemburg is het eerste land dat openbaar vervoer gratis maakt voor iedereen. Deze maatregel is ingevoerd om de files op de wegen te verminderen en mensen te verlokken de auto voor het openbaar vervoer te verruilen.<ref>[https://nos.nl/artikel/2325151-gratis-openbaar-vervoer-voor-iedereen-in-luxemburg.html Gratis openbaar vervoer voor iedereen in Luxemburg], www.nos.nl; 29 februari 2020</ref>

=== Onderwijs ===
[[Bestand:University luxemburg lmp main.jpg|miniatuur|De [[universiteit van Luxemburg]] heeft een zeer internationaal karakter]]
Het onderwijssysteem in Luxemburg is drietalig en van hoogstaand niveau. De eerste jaren van het [[basisonderwijs (algemeen)|basisonderwijs]] zijn in het Luxemburgs, daarna gaat men over op het Duits, om vervolgens bij het [[secundair onderwijs]] over te gaan op het Frans. Leerlingen worden geacht aan het einde van het secundair onderwijs alle drie de talen alsmede Engels te spreken.

In Luxemburg geldt een leerplicht van vier tot zestien jaar. Van het vierde tot en met het elfde levensjaar gaan leerlingen naar het primair onderwijs dat verdeeld is in vier cycli. De eerste cyclus bestaat uit een eenjarige facultatieve ''éducation précoce'' en de verplichte tweejarige ''éducation préscolaire'' en is vergelijkbaar met de kleuterschool. Cycli twee tot en met vier duren elk twee jaar en vormen gezamenlijk de ''enseignement primaire'' (primair onderwijs).

Vanaf twaalf jaar gaan leerlingen naar het ''enseignement postprimaire'' (secundair onderwijs) dat tot ten minste het zestiende levensjaar duurt. Ongeveer twee derde van de leerlingen kiest hierbij voor het ''enseignement secondaire technique'' (lyceum). Dit lyceum is opgedeeld in het ''classe modulaire du régime préparatoire de l’enseignement secondaire technique'' dat minstens vijf jaar duurt en toegang geeft tot diverse beroepsopleidingen en het ''lycée technique general'' dat naast de beroepsopleidingen ook toegang verleent tot een studie aan een hogeschool. De overigen, een derde van de leerlingen, kiezen voor het ''lycée classique'' (het [[gymnasium]]), dat na zeven jaar leidt tot het ''diplôme de fin d’études secondaires'' en toegang tot de universiteit geeft.

In verschillende steden (Luxemburg-stad en Esch-sur-Alzette) zijn er middelbare beroepsopleidingen op allerhande gebied. Van zorg tot techniek en van mode tot horeca. Dit is vergelijkbaar met het MBO in Nederland.

In Luxemburg is er een [[conservatorium]], het "Conservatoire de musique de la Ville de Luxembourg"<ref>[http://www.cml.lu/ CML]</ref> en een "FOM-Hochschule" voor business, marketing en techniek.<ref>[http://www.fom.de/nocache/luxemburg.html FOM]</ref>
Ziekenhuizen verzorgen op hbo-niveau opleidingen op het gebied van verpleegkunde, laborant en andere disciplines.
Daarnaast fungeert de hierna genoemde universiteit ook als [[hogeschool]] op bachelorniveau voor verschillende vakgebieden.

In Luxemburg bestaat sinds 2003 een universiteit, de [[Universiteit Luxemburg]], waar studies te volgen zijn in de natuurwetenschappen, techniek, biomedische wetenschappen, rechten, economie en in de sociale en pedagogische wetenschappen. De universiteit herbergt studenten uit de hele wereld, kent een uitgebreide campus, verschillende vestigingen in de stad en genereert een actief studentenleven in Luxemburg-stad. Alle [[bachelor]]- en [[master (graad)|masterstudies]] zoals vermeld zijn aan deze universiteit te volgen en te voltooien.

== Cultuur ==
=== Tradities en feestdagen ===
[[Bestand:EchternachDancingProcession.jpg|miniatuur|Dansers tijdens de [[processie van Echternach]]]]
Van eind augustus tot begin september vindt het [[Schueberfouer]] plaats, een belangrijke jaarmarkt in de wijk [[Limpertsberg]] in de stad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]], die zijn oorsprong vindt in de [[14e eeuw]]. Met [[Émaischen]], het traditionele Emmausfeest op [[Paasmaandag|Tweede Paasdag]] trekken mensen naar het plein bij de vismarkt om daar de alleen op deze dag verkrijgbare keramiekpijpen in vogelvorm te verkrijgen, de [[Péckvillchen]]. Op [[Invocabit]], de eerste zondag van de [[Vastentijd|Veertigdagentijd]], wordt in veel plaatsen het [[Buergbrennen]] gevierd, waarbij een groot vuur gemaakt wordt en symbolisch de winter wordt verbrand. Er op dat moment ook kermis op de Glacis, een plein dicht bij Limpertsberg.

Het belangrijkste religieuze feest in Luxemburg is het [[Octaaffeest]] dat van de derde tot de vijfde zondag na [[Pasen]] gevierd wordt en waarbij [[Maria (moeder van Jezus)|Maria]], beschermheilige van Luxemburg, aanbeden wordt. Tijdens het feest is er een jaarmarkt, de Oktavmäertchen, op de [[Knuedler]], een plein in de stad Luxemburg. De [[Processie van Echternach]] is een religieuze processie die ieder jaar op de dinsdag na [[Pinksteren]] plaatsvindt. De deelnemers springen hierbij op een polkamelodie in rijen door de stad tot aan de [[Abdij van Echternach|Sint-Willibrordusbasiliek]] met het graf van de heilige [[Willibrord]].

National Feierdaag is de nationale feestdag van Luxemburg en vindt plaats op 23 juni, vijf maanden na de geboortedag van groothertogin [[Charlotte van Luxemburg|Charlotte]] (1896-1985). Andere nationale feestdagen in Luxemburg zijn [[Nieuwjaar]]sdag (1 januari), [[Pasen|Eerste en Tweede Paasdag]] (Émaischen), [[Dag van de Arbeid]] (1 mei), [[Hemelvaartsdag|Hemelvaart]], [[Pinksteren|Eerste en Tweede Pinksterdag]], [[Maria-Tenhemelopneming|Maria Hemelvaart]] (15 augustus), [[Allerheiligen]] (1 november) en [[eerste kerstdag|eerste]] en [[tweede kerstdag]] (25 en 26 december).

=== Musea en werelderfgoed ===
[[Bestand:Luxemburg.jpg|miniatuur|Het centrum van de stad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] staat op de [[UNESCO]]-[[werelderfgoedlijst]]]]
Luxemburg kent diverse musea waarvan de meeste zich bevinden in de [[Luxemburg (stad)|hoofdstad]]. Hieronder vallen het natuurhistorisch museum [[Musée national d'histoire naturelle]] (MNHN), het museum voor kunstvoorwerpen uit de Luxemburgse geschiedenis [[Musée National d'Histoire et d'Art]] (MNHA) en het museum voor moderne kunst [[Musée d'Art Moderne Grand-Duc Jean]] (Mudam). Het [[Nationales Militärgeschichtliches Museum]] (Frans: Musée national d'histoire militaire, MHNM) in [[Diekirch]] staat bekend om zijn weergave van de [[Slag om de Ardennen]].

De binnenstad van de stad Luxemburg staat sinds 1994 op de [[werelderfgoedlijst]] van de [[UNESCO]] vanwege het historische belang van haar [[verdedigingswerk]]en en oude wijken. De stad was tweemaal in de geschiedenis [[culturele hoofdstad van Europa]]. De eerste maal was in 1995 en de tweede maal in 2007 toen het grensoverschrijdende gebied van het Groothertogdom Luxemburg, het [[Rijnland-Palts]] en het [[Saarland]] in Duitsland, de Franstalige en Duitstalige regio's in België en de [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]] in Frankrijk alle als zodanig werden aangemerkt. Het evenement was een poging om de mobiliteit en uitwisseling van ideeën te promoten en daarmee fysiek, psychologisch, artistiek en emotioneel de grenzen te overschrijden.

=== Schilderkunst, fotografie en film ===
[[Bestand:Steichen above Lexington, by Jorgensen, 11-1943.png|miniatuur|De fotograaf en schilder [[Edward Steichen]], hier op een Amerikaans vliegdekschip in 1943]]
Het land heeft een aantal internationaal bekende kunstenaars voortgebracht zoals de schilders [[Joseph Kutter]] en [[Michel Majerus]] alsook de fotograaf [[Edward Steichen]]. De [[The Family of Man (tentoonstelling)|The Family of Man]]-tentoonstelling van Steichen is permanent ondergebracht in [[Clervaux]] en is op UNESCO's [[werelderfgoedlijst voor documenten]] geplaatst.

De Luxemburgse filmindustrie is zeer klein en er komen dan ook zelden films in het Luxemburgs uit. Eentje ervan is de speelfilm ''[[Perl oder Pica]]'' uit 2006 van [[Pol Cruchten]]. Wel zijn er diverse buitenlandse filmproducties geweest die Luxemburg als decor hebben gebruikt. Hieronder vallen ''[[Girl with a Pearl Earring (film)|Girl with a Pearl Earring]]'' uit 2003 met [[Scarlett Johansson]] en de met drie [[Oscar (filmprijs)|Oscars]] genomineerde film ''[[Shadow of a Vampire]]''. Internationaal bekende Luxemburgse acteurs zijn onder andere [[André Jung]] en [[Thierry van Werveke]]. Deze laatste vertolkte de rol van Henk in de film ''[[Knockin' on Heaven's Door (film)|Knockin' on Heaven's Door]]''. De Luxemburgse regisseur [[Andy Bausch]] is ook in Duitsland bij diverse series en televisiefilms actief.

=== Literatuur ===
Vanwege het feit dat de grenzen van Luxemburg in de loop der tijd gewijzigd zijn en doordat er drie verschillende talen gesproken worden, is het moeilijk te bepalen wat precies deel uitmaakt van de Luxemburgse literatuur. Uit de periode voor het [[Verdrag van Londen (1839)]] is daarom weinig Luxemburgse literatuur aan te wijzen. Wel is van rond 1290 de in het Oudluxemburgs geschreven [[Codex Mariendalensis]] bekend. Dit is een gedicht over [[Yolande van Vianden]] en is waarschijnlijk geschreven door de monnik [[Hermann von Veldenz]]. Uit latere tijd is de ''Historia Luxemburgensis'', een beschrijving van de geschiedenis van Luxemburg, die geschreven is door de in 1544 in [[Leuven]] geboren abt [[Johannes Bertelius]].

In de [[19e eeuw]] werd de Luxemburgse literatuur gedomineerd door de drie bekende klassieke schrijvers [[Michel Lentz]] (1820–1893), [[Edmond de la Fontaine]] (1823–1891) en [[Michel Rodange]] (1827–1876). Lentz staat vooral bekend om het schrijven van het Luxemburgse volkslied [[Ons Heemecht]], hij schreef daarnaast ook diverse andere (patriottische) gedichten. Edmond de la Fontaine staat beter bekend onder zijn pseudoniem Dicks en wordt gezien als de grondlegger van het theater in het Luxemburgs. Rondange ten slotte schreef onder andere de fabel ''Renert oder de Fuuß am Frack an a Ma’ansgrëßt'' dat gebaseerd is op [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethes]] ''Reineke Fuchs''.

De dichter, politicus en grootindustrieel [[Caspar Mathias Spoo]] (1837–1914) was behalve schrijver ook de vader van het [[socialisme]] in Luxemburg. Een bekend Luxemburgse schrijver uit de [[20e eeuw]] is [[Lex Jacoby]]. Hij debuteerde in 1952 met ''Die Sehnsucht des Schamanen'' een verzameling [[gedicht]]en en korte [[poëzie|poëtische]] verhalen. Naast poëzie schreef hij ook diverse [[reisverhaal|reisverhalen]] en [[Roman (literatuur)|romans]]. Zijn werken zijn vooral in het Duits, of in het Frans. Andere 20e-eeuwse Luxemburgse schrijvers zijn [[Fernand Hoffmann]] (1929–2000), [[Adolf Berens]] (1880–1956), [[Roger Manderscheid]] (1933), [[Josy Braun]] (1938), [[Jhemp Hoscheit]] (1951) en de politicus [[Albert Borschette]] (1920–1976). [[Lucien Czuga]] en [[Roger Leiner]] zijn de bedenkers van de in Luxemburg populaire, op [[Superman]] gebaseerde stripfiguur [[De Superjhemp]].

=== Muziek ===
Wat voor de literatuur geldt, geldt in zekere zin ook voor de muziek: er zijn voor 1900 weinig componisten te noemen, al heeft het land wel een aantal componisten voortgebracht, waaronder [[Helen Buchholtz]].

Buiten Luxemburg hebben de Luxemburgse bands nog weinig bekendheid verworven, in het land zelf hebben ze de laatste jaren wel meer aan populariteit gewonnen. Een van hen is de band [[Eternal Tango]]. Klassieke muziek staat in Luxemburg hoog aangeschreven. Het [[Orchestre Philharmonique du Luxembourg]] (het voormalige RTL Symfonieorkest) en het [[Musique militaire grand-ducale]] (Lëtzebuerger Militärmusek) zijn orkesten van belang. Bovendien heeft Luxemburg diverse solisten voortgebracht die met de [[Solistes Européens]] onder leiding van [[Jack Martin Händler]] optreden.

Luxemburg won vijf keer het [[Eurovisiesongfestival|Eurovisie Songfestival]]. Altijd gebeurde dat met artiesten die niet in het land geboren waren. In 1961 werd gewonnen door [[Jean-Claude Pascal]], in 1965 door [[France Gall]], in 1972 door [[Vicky Leandros]], in 1973 door [[Anne-Marie David]] en in 1983 door [[Corinne Hermès|Corinne Hermes]]. Sinds de laatste Luxemburgse deelname, in 1993 met [[Modern Times (band)|Modern Times]], doet het land niet meer mee aan het liedjesfestijn, omdat openbare omroep over onvoldoende financiële [[Luxemburg op het Eurovisiesongfestival#:~:text=Omdat deze kosten worden berekend,songfestival ook niet kunnen bekostigen.|reserves]] beschikt voor de kosten van de organisatie, indien er weer zou worden gewonnen.

=== Gastronomie ===
[[Bestand:JuddMatGaardebounen Beer.jpg|miniatuur|Judd mat Gaardebounen]]
Typisch Luxemburgse gerechten zijn ''Judd mat Gaardebounen'' (gerookt varkensvlees met [[tuinboon|tuinbonen]]), ''Bouneschlupp'' (bonensoep met aardappels) en de zogenaamde ''Kniddelen'' (grote [[knödel]]s bestaande uit meel, water, ei en zout). Luxemburgse nagerechten zijn ''Quetschentaart'' (pruimentaart) en ''Omelette soufflée au kirsch'' (luchtige omelet met [[kirsch]]). De gebakken vis uit de [[Moezel (rivier)|Moezel]] en de [[Sûre]] is in Luxemburg een specialiteit. Een andere specialiteit is ''Kachkéis'', gekookte kaas die vaak met kruiden verfijnd wordt.

De [[wijnbouw in Luxemburg]] vindt plaats langs de zuidoostgrens van het land. Het zijn overwegend lichte, frisse witte zomerwijnen. Er worden ook veel [[mousserende wijn]]en gemaakt.

Volgens het [[Guinness Book of Records]] van 2008 wordt in Luxemburg de meeste alcohol per hoofd van de bevolking geconsumeerd. In 2003 kwam het alcoholgebruik neer op 12,6 liter pure alcohol per inwoner per jaar. Dit zijn echter vooral statistische gegevens en ze liggen waarschijnlijk ver af van de werkelijkheid aangezien veel alcohol gekocht wordt door Belgen, Fransen en Duitsers van over de grens, die vanwege de lagere belastingen in Luxemburg daar hun alcoholische producten kopen. Om dezelfde reden liggen ook de tabak- en benzineverkoop per inwoner extreem hoog.

=== Sport ===
De meest beoefende sport in Luxemburg is [[voetbal]], dat alleen op amateurniveau gespeeld wordt. Soms is er deelname in Europa; zoals de [[F91 Dudelange]] aan de [[UEFA Europa League|Europa League]] in 2018/19. De enige professionals in het [[Luxemburgs voetbalelftal (mannen)|Luxemburgs voetbalelftal]] zijn [[Mario Mutsch]], [[Gilles Bettmer]] en [[Aurélien Joachim]]. Het mannenelftal staat op de 95e plaats (oktober 2020)<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20180715171048/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/men/index.html FIFA World Ranking - Men's Ranking], geraadpleegd op 29 november 2017</ref> van de [[FIFA-wereldranglijst mannen|FIFA-wereldranglijst]] en het dameselftal op de 119e plaats (oktober 2020).<ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20180616231320/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/ranking-table/women/index.html FIFA World Ranking - Women's Ranking], geraadpleegd op 29 november 2017</ref> De hoogste competitie in het land heet de [[Nationaldivisioun (Luxemburg)|Nationaldivisioun]]. De wedstrijden van het nationale elftal vinden plaats in het [[Stade Josy Barthel]]. De nationale voetbalbond van Luxemburg is de [[Luxemburgse voetbalbond|Fédération Luxembourgeoise de Football]] (FLF).

[[Bestand:Nicolas Frantz.jpg|miniatuur|Tweevoudig [[Tour de France]]-winnaar [[Nicolas Frantz]]]]
De succesvolste sport in Luxemburg is het [[Wielersport|wielrennen]]. Zo won er vijfmaal een Luxemburger de [[Ronde van Frankrijk|Tour de France]]: [[François Faber]] in [[Ronde van Frankrijk 1909|1909]], [[Nicolas Frantz]] in [[Ronde van Frankrijk 1927|1927]] en [[Ronde van Frankrijk 1928|1928]], [[Charly Gaul]] in [[Ronde van Frankrijk 1958|1958]] en [[Andy Schleck]] in [[Ronde van Frankrijk 2010|2010]], na diskwalificatie van Alberto Contador. Bekende wielrenners van na 2000 zijn [[Jempy Drucker]], [[Ben Gastauer]], [[Benoît Joachim]], [[Bob Jungels]], [[Kim Kirchen]] en de broers [[Andy Schleck|Andy]] en [[Fränk Schleck]]. Luxemburg heeft al een hele tijd een continentale wielerploeg, [[Team Differdange-Losch]]. Sinds 2011 heeft het land ook een World Tour-ploeg: [[Trek-Segafredo|Team Leopard-Trek]]. De [[Ronde van Luxemburg]] is een meerdaagse wielerwedstrijd die jaarlijks in Luxemburg wordt verreden.

De [[Luxemburg op de Olympische Spelen|medaillespiegel van Luxemburg]] op de [[Olympische Spelen]] bevat twee gouden medailles, beide behaald in de atletiek. [[Michel Théato]] behaalde bij de [[Luxemburg op de Olympische Zomerspelen 1900|Olympische Zomerspelen van 1900]] goud op de marathon en [[Josy Barthel]] won in 1952 bij de [[Luxemburg op de Olympische Zomerspelen 1952|Spelen in Helsinki]] goud op de [[1500 meter (atletiek)|1500 meter]]. De medaille van Théato staat echter officieel op naam van [[Frankrijk]] in plaats van Luxemburg, omdat men lang gedacht heeft dat hij een Fransman was. De enige andere medaille die Luxemburg ooit op de Zomerspelen gehaald heeft, was de zilveren medaille op de [[Luxemburg op de Olympische Zomerspelen 1920|Spelen van 1920]] bij het [[gewichtheffen]]. Het beste resultaat op de [[Olympische Winterspelen]] zijn de twee zilveren medailles van [[Marc Girardelli]] bij het [[alpineskiën]] op de [[Luxemburg op de Olympische Winterspelen 1992|Winterspelen van 1992]].

Bekende Luxemburgse sporters zijn verder de proftennissers [[Gilles Müller]], [[Mandy Minella]] en [[Claudine Schaul]] en de schaakgrootmeester [[Alberto David]].

== Media en communicatie ==
=== Kranten en tijdschriften ===
Luxemburg heeft een divers perslandschap met een gezamenlijke oplage van ongeveer 160.000 kranten. De grootste krant van het land is de op christendemocratische grondslag liggende ''[[Luxemburger Wort]]'' met een oplage van 75.000 exemplaren (2005).<ref>{{en}}[http://www.gouvernement.lu/publications/luxembourg/a_propos_des_langues/AP_medias_2007_EN.pdf Gouvernement Luxembourg: à propos... the media in Luxembourg], geraadpleegd op 15 november 2009</ref> Andere kranten zijn het aan de vakbond [[OGBL]] gelieerde ''[[Tageblatt]]'', het liberale ''[[Lëtzebuerger Journal]]'', het communistische ''[[Zeitung vum Lëtzebuerger Vollek]]'' en de gratis krant ''[[Point24]]''. Daarnaast zijn er nog de weekbladen ''[[woxx]]'' en ''[[d'Lëtzebuerger Land]]''. Belangrijke weekbladen zijn het satirische ''[[Den neie Feierkrop]]'', het boulevardblad ''[[Lëtzebuerger Privat]]'' en de magazines ''[[Télécran (weekblad)|Télécran]]'' en ''[[Revue (weekblad)|Revue]]''. De meeste kranten en tijdschriften in Luxemburg zijn meertalig, de artikelen zijn overwegend in het Duits. Er zijn echter ook een paar geheel Franstalige kranten: ''[[Le Jeudi]]'', ''[[La Voix du Luxembourg]]'', ''[[Le Quotidien]]'' en de gratis krant ''[[l'essentiel]]''.

=== Radio en televisie ===
Vanwege de soepele mediawetgeving hebben een flink aantal televisie- en radiostations zich in Luxemburg gevestigd, waarvan die van de [[RTL Group]], Europa´s grootste tv- en radioproductiebedrijf, het bekendste zijn. In Luxemburg is ook [[SES Astra]] gevestigd, een belangrijke satellietdienst in onder andere [[Duitsland]] en [[Verenigd Koninkrijk|Groot-Brittannië]].

Een beperkt aantal televisiezenders richt zich specifiek op de Luxemburgse markt en deze zenden dan ook in het [[Luxemburgs]] uit. Het grootse marktaandeel hiervan heeft [[RTL Télé Lëtzebuerg]]. Andere zenders zijn: [[RTL Zwee]], [[.dok]] (Den Oppene Kanal), [[Luxe TV]], de parlementszender [[Chamber TV]] en het regionale [[Nordliicht TV]]. De RTL Group heeft verder nog diverse andere kanalen die zich richten op het buitenland, die hun licentie in Luxemburg hebben liggen. Hieronder vallen het op [[Wallonië]] richtende [[Club RTL]], [[Plug RTL]] en [[RTL TVI]]; het op Nederland richtende [[RTL 4]], [[RTL 5]], [[RTL 7 (Nederland)|RTL 7]] en [[RTL 8]] en het op Frankrijk richtende [[RTL9]].

Luxemburg heeft een divers aantal radiozenders, waarvan [[RTL Radio Lëtzebuerg]] de bekendste is. Andere radiostations zijn [[Eldoradio]], [[DNR (radiostation)|DNR]] (Den Neie Radio), Radio LRB, het Portugeestalige [[Radio Latina]] en het culturele [[Radio 100,7]]. Het Duitstalige [[RTL Radio (Duitstalig)|RTL Radio]] richt zich behalve op Luxemburg ook op de aangrenzende regio’s in Duitsland. Verder was er in Luxemburg tot december 1992 het internationale [[Radio Luxembourg]] gevestigd.

=== Telefonie en internet ===
In Luxemburg zijn er ruim 360.000 telefoonaansluitingen.<ref name="CIA" /> Het internationale voorkiesnummer is +352. Er zijn geen netnummers. Daarnaast zijn er ruim 707.000 gsm-aansluitingen (2008).<ref name="CIA" /> De aanbieders zijn [[LUXGSM]] (dochteronderneming van post- en telecommunicatiebedrijf [[P&TLuxembourg]]), [[Tango (telecom)|Tango]] (dochteronderneming van [[Proximus Groep]]) en [[Orange (bedrijf)|Orange]] (zusterbedrijf van [[Orange België|Mobistar]]). Met 141 gsm-aansluitingen per 100 inwoners staat Luxemburg qua gebruik op de eerste plaats in de wereld.

In Luxemburg heeft volgens RTL Télé Lëtzebuerg in september 2014 ruim 95,5% van alle woningen internet, waarmee ook het aantal internetaansluitingen per inwoner tot de hoogste ter wereld behoort.

== Externe links ==
* [http://www.luxembourg.lu Officiële website]
* [http://www.ont.lu/home-nl.html Luxemburgs Nationaal Verkeersbureau in diverse talen]
* [http://www.landenalmanak.nl/luxemburg.php Luxemburg in de Landenalmanak]
* [http://www.gouvernement.lu Website van de Luxemburgse regering]
* [https://web.archive.org/web/20151117022402/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/lu.html Website van de CIA over Luxemburg]

{{Appendix}}