Brontekst bekijken van Lood (element)

{{Infobox element
| Afbeelding = Metal cube lead.jpg
| Bijschrift = Lood
| Naam = Lood / Plumbum
| Symbool = Pb
| Atoomnummer = 82
| Groep = [[Koolstofgroep]]
| Periode = [[Periode-6-element|Periode 6]]
| Blok = [[P-blok]]
| Reeks = [[Hoofdgroepmetaal|Hoofdgroepmetalen]]
| Kleur = Donkergrijs
| Atoommassa = 207,2
| Elektronenconfiguratie = <nowiki>[</nowiki>[[Xenon|Xe]]<nowiki>]</nowiki>4f<sup>14</sup> 5d<sup>10</sup> 6s<sup>2</sup> 6p<sup>2</sup>
| Oxidatietoestanden = +2, +4
| Elektronegativiteit = 2,10
| Atoomstraal = 146
| Ionisatiepotentiaal1 = 715,60
| Ionisatiepotentiaal2 = 1450,40
| Ionisatiepotentiaal3 = 3081,50
| Dichtheid = 11340
| Hardheid = 1,5
| Smeltpunt = 600
| Kookpunt = 2024
| Aggregatietoestand = Vast
| Smeltwarmte = 4,8
| Verdampingswarmte = 177,7
| vdWstraal = 202
| Kristalstructuur = Kub
| Molair volume = 18,17 · 10<sup>−6</sup>
| Dampdruk =
| Geluidssnelheid = 1260
| Specifieke warmte = 130
| Weerstand = 20,6
| Warmtegeleiding = 35,3
}}
[[Bestand:FlammenfärbungPb.png|thumb|100px|[[Atomaire-emissiespectrometrie]] van lood.]]
[[Bestand:Red lead.jpg|thumb|100px|Roodlood is een mengsel van Pb(II)-oxide en Pb(IV)-oxide.]]
'''Lood''' is een [[scheikundig element]] met symbool '''Pb''' en [[atoomnummer]] 82. Het symbool Pb is afkomstig van de [[Latijn]]se naam, ''Plumbum''. Lood is een donkergrijs [[hoofdgroepmetaal]].

== Ontdekking ==
Lood wordt sinds [[5000-4500 v.Chr.]] gebruikt omdat het wijdverspreid op aarde voorkomt en eenvoudig kan worden bewerkt. [[Alchemie|Alchemisten]] dachten dat lood het oudste metaal was en associeerden het met de [[planeet]] [[Saturnus (planeet)|Saturnus]]. In het [[Romeinse Rijk]] werden loden pijpen gebruikt om water te transporteren die in sommige gevallen 2000 jaar later nog steeds in gebruik zijn.

In de [[1980-1989|jaren tachtig]] ontstond het besef dat lood schadelijk is voor het milieu met als gevolg dat het gebruik ervan aan banden werd gelegd. In autobrandstoffen werd lood vervangen door andere stoffen en loden pijpleidingen werden vervangen door pijpleidingen in [[kunststof]], (verzinkt) staal of [[koper (element)|koper]].

== Toepassingen ==
Lood, een [[zwaar metaal]], is schadelijk voor het milieu. Om die reden is het gebruik ervan teruggedrongen, maar het gebruik is in de bouw in Nederland (weer) toegestaan vanwege de recycleerbaarheid.<ref>[https://www.bodemplus.nl/onderwerpen/wet-regelgeving/bbk/vragen/bouwstoffen-metalen/ Ministerie Infrastructuur en Milieu: Bouwmetalen koper, lood en zink zijn toegestaan]. [https://web.archive.org/web/20231204192710/https://www.bodemplus.nl/onderwerpen/wet-regelgeving/bbk/vragen/bouwstoffen-metalen/ Gearchiveerd] op 4 december 2023.</ref>

Er zijn (of waren) legio toepassingen:
* In oplaadbare [[loodaccu]]'s dient lood als elektrode.
* Omdat lood goede bescherming biedt tegen [[gammastraling]] worden loden omhulsels vaak gebruikt om [[radioactief|radioactieve]] bronnen veilig te bewaren en als afscherming bij [[röntgenfoto]]'s en [[radiotherapie]].
* In de elektronica als [[Soldeertin|soldeerverbinding]] in een legering van bijvoorbeeld 60% lood, 38% tin en 2% zilver (sinds 2006 niet meer in consumentenartikelen).
* Laagalfalood straalt minder dan 0,02 [[alfadeeltje]]s per cm² per uur uit. Het is meestal oud lood of lood uit bepaalde mijnen en zeer waardevol voor [[geïntegreerde schakeling]]en.
* Geplakt op gips of geperst hout, ook wel [[gipslood]] genaamd, als stralingwerend materiaal voor ruimten in ziekenhuizen, tandartspraktijken of dierenklinieken.
* In de legering [[woodsmetaal]] voor diverse toepassingen.
* [[Bladlood]] is dun lood dat kan worden gebruikt als waterkering in muren en boven [[raamkozijn]]en. Het wordt vooral gebruikt in de buitenlucht, waar het vaak wordt blootgesteld aan temperatuurwisselingen. Het vindt ook toepassing als dakbedekking van historische gebouwen en eigentijdse architectuur.
* De hoge buigzaamheid maakt lood geschikt om bij woningbouw kieren te dichten (loodslab). Van deze eigenschap werd ook gebruikgemaakt in ramen van [[glas in lood]], waarbij het stukje [[glas]] in een loden vatting opgesloten zit en de loodstrippen aan elkaar gesoldeerd worden.
* [[Ballast (verzwaring)|Ballastlood]] voor veel verschillende doeleinden, zoals [[hard lood]] en [[zacht lood]] dat gebruikt wordt door duikers. Ook lood onderaan [[Gordijn (afscherming)|gordijnen]] en in de [[Kiel (schip)|kiel]] van schepen.
* In [[onderzeekabel]]s dient lood als bescherming tegen corrosie door zeewater.
* Als koelmiddel in een [[loodgekoelde reactor]].
* In [[Hagelpatroon|hagelpatronen]] voor de [[Jacht (activiteit)|jacht]].
* In [[benzine]] werd [[loodtetraethyl]] gebruikt om het [[octaangetal]] te verbeteren. In de EU is dat sinds 1999 verboden.
* Lood werd toegepast in [[verf]] om het beter bestendig te maken tegen weersinvloeden. Sinds 1990 is dat in de EU verboden. Als [[pigment]] werden [[loodwit]] (loodoxide) en het oranjerode [[loodmenie]] veel toegepast.
* Legering met tin voor [[pijporgel|orgelpijpen]].
* Legeringen van lood met 1-20% [[tin (element)|tin]] en 2-30% [[antimoon]] werden vanaf midden 15e eeuw tot ver in de 20e eeuw gebruikt om [[loden letter]]s te gieten en veel ander typografisch materiaal.
* Lood wordt al sinds de oudheid gebruikt voor leidingen, vanwege de plooibaarheid en de vorstbestendigheid. Daar komt ook de benaming [[loodgieter]] vandaan.
* Lood werd vroeger gebruikt in een [[schietlood]], vandaar de benaming [[loodrecht (meetkunde)|loodrecht]].
* Vroeger gebruikten schepen een [[dieplood]] om de diepte te peilen.
* Een [[potlood]] bevatte oorspronkelijk lood, maar dat werd vervangen door [[grafiet]].
* Het [[lodenkamerproces]] gebruikte een reactor van met lood beklede wanden om [[zwavelzuur]] te produceren.
* In de sportvisserij wordt lood in verschillende vormen gebruikt als [[Sportvissen#Lood|ballast]] voor een vislijn of dobber.
* In de auto-industrie om autowielen uit te balanceren.

== Opmerkelijke eigenschappen ==
Lood is een zacht, buigzaam en kneedbaar donkerblauw-grijs metaal dat bij kamertemperatuur een slechte geleider van elektriciteit is. Het is zeer corrosiebestendig, zelfs tegen geconcentreerde oplossingen van [[zwavelzuur]]. Door lood te legeren met [[antimoon]] of andere metalen kan het harder worden gemaakt.

Bij 7,2 [[Kelvin (eenheid)|K]] wordt lood een [[supergeleider]] en [[IBM]] wilde het gebruiken voor een computer gebaseerd op de [[Josephson-junctie]].

Lood is het element met het hoogste atoomnummer dat stabiele isotopen heeft. Alle elementen met hogere atoomnummers zijn radioactief, hoewel [[bismut-209]] en [[uranium-238]] door hun zeer lange halveringstijd ook als stabiel kunnen worden beschouwd. Elementen met hogere atoomnummers [[Radioactief verval|vervallen]] uiteindelijk naar lood of naar elementen met een lager atoomnummer. Een deel van het lood is dus ontstaan uit deze elementen volgens de [[uraniumreeks]]. Dit gegeven vormt de grondslag van de [[uranium-looddatering]].

== Verschijning ==
Ongebonden lood is vrij zeldzaam in de aardkorst. Veelal wordt het aangetroffen in ertsen die naast lood ook [[zink (element)|zink]], [[zilver]] en [[Koper (element)|koper]] bevatten. Het meest voorkomende loodhoudende [[Mineraal (geologie)|mineraal]] is [[Galeniet|galena]] dat ruim 86% lood bevat. Andere mineralen die als loodbron worden gebruik zijn [[cerussiet]] en [[anglesiet]]. In oostelijk België werd lood gewonnen bij de [[Mijnzetel van Blieberg]]. Een andere – steeds belangrijker wordende – bron van lood is de [[recycling]] van afgedankte loodhoudende materialen. De inzamelingsgraad van lood is 95%, hoogste onder alle [[non-ferro metalen]].

== Wereldproductie ==
{| class="wikitable" align=center
! colspan=3|Topproducenten van lood 2019<ref>[https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-lead.pdf USGS]. [https://web.archive.org/web/20240208161717/https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-lead.pdf Gearchiveerd] op 8 februari 2024.</ref>
|-
! Positie
! Land
! Productie ([[Ton (massa)|duizend ton]])
|-
| 1 || {{CN}}||align=right| 2000
|-
| 2 || {{AU}}||align=right| 509
|-
| 3 || {{PE}}||align=right| 308
|-
| 4 || {{US}}||align=right| 274
|-
| 5 || {{MX}}||align=right| 259
|-
| 6 || {{RU}}||align=right| 230
|-
| 7 || {{IN}}||align=right| 200
|-
| 8 || {{BO}}||align=right| 88
|-
| 9 || {{TR}}||align=right| 71
|-
| 10 || {{SE}}||align=right| 69
|}

== Isotopen ==
{{Zie hoofdartikel|Isotopen van lood}}
{| class="wikitable" style="font-size:90%;"
! colspan="6" | Stabielste isotopen
|-
! [[Isotoop|Iso]]
! [[Relatieve aanwezigheid|RA]] (%)
! [[Halveringstijd]]
! [[vervalvorm|VV]]
! [[vervalenergie|VE]] (M[[elektronvolt|eV]])
! [[vervalproduct|VP]]
|-
| <sup>202</sup>Pb
| [[Synthetische radio-isotoop|syn]]
| 52,5·10<sup>3</sup> [[jaar|j]]
| [[Alfastraling|α]]
| 1,364
| <sup>198</sup>Hg
|-
| <sup>204</sup>Pb
| 1,4
| 1,4·10<sup>17</sup> [[jaar|j]]
| [[Alfastraling|α]]
| 3,800
| <sup>200</sup>Hg
|-
| <sup>205</sup>Pb
| [[Synthetische radio-isotoop|syn]]
| 1,53·10<sup>7</sup> [[jaar|j]]
| [[Elektronenvangst|EV]]
| 1,531
| <sup>205</sup>Tl
|-
| <sup>206</sup>Pb
| 24,1
| colspan=4 | stabiel met 124 neutronen
|-
| <sup>207</sup>Pb
| 22,1
| colspan=4 | stabiel met 125 neutronen
|-
| <sup>208</sup>Pb
| 52,4
| colspan=4 | stabiel met 126 neutronen
|-
| <sup>210</sup>Pb
| [[Spoor (scheikunde)|sporen]]
| 22,2 [[jaar|j]]
| [[Betastraling|β<sup>−</sup>]]
| 
| <sup>210</sup>Bi
|}
Op aarde komen drie stabiele loodisotopen voor, één radioactieve isotoop met een dusdanig lange [[halveringstijd]] dat het ook als stabiel kan worden beschouwd en een aantal radioactieve isotopen met kortere halveringstijden.

== Toxicologie en veiligheid ==
Langdurige blootstelling aan lood en loodverbindingen kan hersenbeschadigingen veroorzaken en tot bijvoorbeeld [[dementie]] leiden. Loodcarbonaat werd in verf gebruikt maar ook als decoratie op behang. Schilfers met loodcarbonaat hebben een beetje zoete smaak. In de negentiende eeuw kwam het vaak voor dat kleine kinderen hierop kauwden, voor een zich ontwikkelend brein is de mentale schade zeer groot en blijvend. Om dezelfde redenen is het niet meer toegestaan lood te gebruiken voor [[drinkwater]]leidingen of om drinkwaterleidingen te [[solderen]].

Lood en loodverbindingen, zoals verbrandingsproducten uit gelode [[benzine]], hebben een schadelijke werking op de [[hersenen]]. Dit kan leiden tot allerlei [[ontwikkelingsstoornis]]sen, met name bij kinderen. Dit uit zich in een lager [[Intelligentiemeting|IQ]] en een verhoogde kans op crimineel gedrag op latere leeftijd. Opmerkelijk genoeg zijn de effecten van het toevoegen van lood aan benzine in de statistieken zichtbaar door een stijging van de [[criminaliteit]].<ref>[https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/2785286/criminaliteit-gedaald-door-verbod-op-gelode-benzine] ''Criminaliteit gedaald door verbod op gelode benzine'', RTL-nieuwsartikel, 4 januari 2013. [https://web.archive.org/web/20230709191749/https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/artikel/2785286/criminaliteit-gedaald-door-verbod-op-gelode-benzine Gearchiveerd] op 9 juli 2023.</ref>

== Gezondheidsrisico's door lood in de omgeving ==
Lood is vooral een gezondheidsrisico voor kinderen. Als ongeboren kinderen en jonge kinderen het binnenkrijgen, heeft dat gevolgen voor de ontwikkeling van de hersenen. Hierdoor krijgen deze kinderen een iets lager IQ. Het is daarom belangrijk dat kinderen zo weinig mogelijk lood binnenkrijgen. Dat geldt ook voor zwangere vrouwen. Doordat lood vroeger veel werd toegepast is het op veel plekken in het milieu terecht gekomen. Kinderen kunnen in aanraking komen met lood;

* als ze spelen op grond waar lood in zit
* als ze water drinken uit een loden waterleiding
* of als ze juist water drinken uit een hele nieuwe leiding of uit nieuwe kranen
* als mensen in hun omgeving hobbyen met lood

Het is belangrijk om loden waterleidingen te laten vervangen. Als er lood in de grond zit dan is het belangrijke kinderen bepaalde maatregelen aan te leren, zoals handen wassen na het buitenspelen. 

== Zie ook ==
* [[Thoriumreeks]]

== Externe links ==
* {{Link International Chemical Safety Card|id=0052|label=lood}}
*[https://ggdleefomgeving.nl/schadelijke-stoffen/lood/lood-en-gezondheid/ Gezondheidsrisico's van lood· GGD Leefomgeving]. Informatie van de Nederlandse GGD-en.
* {{Link elementinformatie|id=Pb|label=Lood}}

{{Appendix}}
{{Navigatie koolstofgroep}}
{{Navigatie elementen}}

[[Categorie:Lood| ]][[Categorie:Elementenlijst]]