Brontekst bekijken van Kolonie (staatkundig)

{{Zie artikel|Voor de Griekse en Romeinse koloniën, zie [[kolonisatie]]}}
[[Bestand:World 1898 empires colonies territory.png|thumb|350px|Kolonisatie en imperialisme in 1898]]
Een '''kolonie''' (meervoud: '''koloniën''', '''kolonies''') is een [[Territorium (afhankelijk gebied)|territorium]] onder bestuur van een [[soevereine staat]], maar vallend buiten het eigenlijke grondgebied van dat [[moederland]]. Oorspronkelijk was [[kolonisatie]] de vestiging van een deel van een bevolking buiten het eigenlijke territorium van dat volk. Bij latere kolonisaties werd ook de inheemse bevolking onderworpen.

== Geschiedenis Europese kolonies ==
{{Zie hoofdartikel|Europese kolonisatie}}
Vanaf de veroveringen in de 16e eeuw door West-Europese landen in Amerika worden ook overzees veroverde gebieden doorgaans aangeduid als koloniën. Naast de meeste West-Europese landen stichtten tussen de 16e en 19e eeuw ook Rusland en Japan koloniën. Tot in de twintigste eeuw was het bezit van koloniën voor West-Europese landen tamelijk algemeen geaccepteerd, niet alleen uit economische overwegingen; ook nationaal prestige speelde mee, naast culturele en godsdienstige zendingsdrang.

De meeste van de in de loop der eeuwen gestichte koloniën zijn inmiddels onafhankelijke staten. Vooral in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog werden veel koloniën onafhankelijk (zie [[Dekolonisatie (staatkundig)|dekolonisatie]]). Niettemin wordt er nog gesproken van [[neokolonialisme]] om de economische afhankelijkheid van de [[Derde wereld]] (meest voormalige koloniën) van het Westen of [[China]] aan te duiden.

Twee fasen van kolonialisme zijn in de geschiedenis te onderscheiden. In de eerste fase bezetten Europese mogendheden slechts de kuststroken en kuststeden op andere continenten. Tropische ziekten, onbekend en moeilijk begaanbaar terrein en een vijandige bevolking eisten gewoon een te hoge tol. Ook de Spanjaarden en de Portugezen, die als eersten begonnen met ontdekkingsreizen en kolonisatie, drongen maar langzaam in de Zuid-Amerikaanse binnenlanden door. Slechts in de gebieden waar het klimaat gunstig voor Europeanen was (Noord-Amerika), vestigden Europeanen zich diep in de binnenlanden.

In de tweede fase, die ruwweg halverwege de 19e eeuw begon, konden de Europese mogendheden dankzij verbeterde bewapening, communicatie, transport en gezondheidszorg, enorme gebieden opeisen, en deden dat ook. [[Japan]] maakte zich in de [[Meijiperiode]] als enig niet-westerse land zelfstandig een aantal westerse verworvenheden eigen en bouwde een koloniaal rijk op in China en op het [[Koreaans Schiereiland|Koreaanse schiereiland]]; in 1905 verbaasde het de wereld door de [[Russisch-Japanse Oorlog]] te winnen. China was nog een zelfstandig rijk, maar had veel territoriale en commerciële concessies moeten doen aan Japan en aan diverse Europese mogendheden. Europese mogendheden verdeelden vrijwel heel Afrika onder elkaar. Rond 1900 was een kwart van de totale bevolking Brits onderdaan. De wereld was toen grotendeels in de macht en onder invloed van Europese koloniale mogendheden of was een ex-Europese kolonie (dat laatste vooral in Noord- en Zuid-Amerika). Dat zou pas werkelijk veranderen na de Tweede Wereldoorlog.

Koloniale mogendheden waren [[Nederland]], [[Verenigd Koninkrijk]], [[Portugal]], [[Frankrijk]], [[Spanje]], [[Duitsland]], [[Rusland]] (in [[Siberië]], [[Centraal-Azië]] en [[Alaska]]), [[België (hoofdbetekenis)|België]], [[Italië]], [[Japan]], de [[Verenigde Staten]] en - minder bekend - zelfs de Scandinavische landen [[Denemarken]] ([[Groenland]], de [[Faeröer]], de huidige [[Amerikaanse Maagdeneilanden]], [[Tharangambadi]] in [[India]], en de [[Deense Goudkust|Deense Goudskust]]), [[Zweden]] (het latere [[Delaware]] en [[Saint-Barthélemy (eiland)|Saint-Barthélemy]]) en Noorwegen ([[Spitsbergen]], [[Jan Mayen]] en [[Bouvet (eiland)|Bouvet]]). Zelfs het kleine hertogdom [[Koerland]] verwierf twee koloniën ([[Nieuw-Koerland]] en [[Koerlandse Gambia|Gambia]]).

== Iberische koloniën ==
[[Bestand:Portugal Império total.png|thumb|Kaart met de gebieden die Portugees waren (1410-1999)]]
[[Bestand:Imperio español.png|thumb|Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang. Het rood omvat het Spaanse Rijk]]
{{Zie hoofdartikel|Spaanse Rijk|Lijst van Portugese koloniën}}
De Iberische staten Spanje en Portugal waren de eerste koloniale machten. Na de [[Reconquista (Iberië)|Reconquista]] zaten zij met enorme aantallen werkloze soldaten, die als conquistador hun geluk in de [[Nieuwe Wereld]] zochten. Bij het [[Verdrag van Tordesillas]] in 1494 verdeelde [[Paus Alexander VI]] de niet-Europese gebieden tussen Spanje en Portugal. In de [[Tachtigjarige Oorlog]] (1568-1668) verschenen echter twee rivalen ten tonele: Groot-Brittannië en Nederland. Deze landen wisten met name in Azië de Spanjaarden en Portugezen weg te concurreren, waarop deze landen hun koloniale rijken in Zuid-Amerika consolideerden. Na de bezetting door Napoleon ging heel [[Zuid-Amerika]] in een reeks bevrijdingsoorlogen en coups verloren. Na de verloren oorlog tegen de Amerikanen in 1898 om [[Spaans-Oost-Indië]] restten Spanje slechts de Afrikaanse kolonies [[Spaans-Marokko]], [[Spaans-West-Afrika]] en [[Spaans-Guinea]].

Portugal speelde een belangrijker rol in de 19e eeuw, en breidde uit in [[Angola]] en [[Mozambique]]. De Britten verhinderden echter de eenwording van beide gebieden. Na de Tweede Wereldoorlog bleef Portugal in Afrika als laatste koloniale mogendheid over: pas in 1975 werden [[Kaapverdië]], [[Guinee-Bissau]], [[Sao Tomé en Principe]], Angola en Mozambique onafhankelijk. In Azië bleven [[Oost-Timor]] en [[Macau]] als laatste over.

De voormalige Portugese kolonies hebben zich verenigd in een taalunie de [[Gemeenschap van Portugeessprekende Landen]] (CPLP) en de voormalige Spaanse kolonies [[Hispanofonie]]. Beide landen en hun voormalige kolonies hebben zich verenigd in de [[Organisatie van Ibero-Amerikaanse landen]] (OEI).

== Britse koloniën ==
[[Bestand:BritishEmpire1919.png|thumb|Het Britse Rijk in 1919]]
{{Zie hoofdartikel|Britse koloniën|Britse Rijk|Brits protectoraat}}
Groot-Brittannië speelde allereerst een marginale rol naast Spanje, Portugal en Nederland. De Britse activiteiten beperkten zich hoofdzakelijk tot [[Piraterij (zeeroverij)|piraterij]]. In de 17e en 18<sup>e</sup> eeuw manifesteerden de Britten zich echter in Amerika, India en [[Brits-West-Indië]]. Delen van het huidige [[Canada]] werden op de Fransen veroverd. De Kaap en de Franse gebieden in India kwamen aan Engeland na 1815. In het Victoriaanse Tijdperk bereikte het Britse Rijk (British Empire) zijn hoogtepunt met de consolidatie van macht in India. In Afrika trachtte [[Cecil Rhodes]] zijn droom te verwezenlijken om van [[Caïro (stad)|Caïro]] tot [[Kaapstad]] Britse koloniën te vestigen. Australië werd gekoloniseerd, hoewel het oorspronkelijk een [[strafkolonie]] was (waar de meeste Australiërs zich nog voor schamen). Na de Tweede Wereldoorlog ging het Empire echter verloren, en werd het [[Gemenebest van Naties]] (Commonwealth) ervoor in de plaats gesteld. De [[Britse overzeese gebieden|overige niet-onafhankelijk gebieden]] bleven onder Britse bestuur.

De Britten zijn wel de laatste kolonisatoren op het Europese vasteland te [[Gibraltar]].

== Nederlandse koloniën ==
[[Bestand:DutchEmpire15.png|thumb|Kaart met alle gebieden die ooit Nederlands zijn geweest]]
{{Zie ook|Zie ook [[Nederlandse koloniën]] en [[Lijst van Nederlandse koloniën en handelsposten]]}}
[[Nederland]] had via de [[Vereenigde Oostindische Compagnie]] (VOC) en de [[West-Indische Compagnie]] (WIC) al vroeg koloniën. Koloniën van Nederland waren [[Nederlands-Indië]], [[Nederlands-Nieuw-Guinea]], [[Suriname]] en de [[Nederlandse Antillen]] ([[Aruba]], [[Bonaire]], [[Curaçao]], [[Sint Maarten (land)|Sint Maarten]], [[Sint Eustatius]] en [[Saba]]). In eerdere tijden had Nederland ook koloniale bezittingen in [[New York (staat)|New York]], [[Brazilië]], langs de kust van [[Guinee]], de [[Kaapkolonie]] ([[Zuid-Afrika]]), een aantal Nederlandse factorijen aan de [[Goudkust (gebied)|Goudkust]], [[Sri Lanka]] en Formosa (het huidige [[Taiwan]]). Bovendien was de kolonie in de Guiana's tot 1815 groter (zie [[Nederlands-Guiana]]).

Tegenwoordig zijn de Nederlandse Antillen nog steeds een onderdeel van het [[Koninkrijk der Nederlanden]].

== Franse koloniën ==
[[Bestand:131Etendue de l'Empire Français.svg|thumb|Franse koloniale rijk <br /> {{legenda|#FF0000|Frankrijk}} {{legenda|#228B22|Eerste Franse koloniale rijk}} {{legenda|#0000FF|Tweede Franse koloniale rijk}}]]
{{Zie hoofdartikel|Franse koloniale rijk}}
De Franse koningen organiseerden ontdekkingsreizen naar Amerika en richtten naar Brits-Nederlands voorbeeld compagnieën op. De Fransen manifesteerden zich in Noord-Amerika, West-Indië en India dat het eerst Franse koloniale rijk vormde, maar verloren hun rijk na de val van [[Napoleon Bonaparte]].

Het tweede Franse koloniale rijk was enorm, maar omvatte vooral oerwoud en woestijn in Afrika. Dit was begonnen met de bezetting van piratennest [[Algiers]] in 1830, maar onder Duitse goedkeuring volgde in 1881 ook [[Tunis]]. De Fransen verbonden hun gebieden in Afrika tot een groot rijk, en voegden hier [[Unie van Indochina|Frans-Indochina]] aan toe. Na de bloederige bevrijdingsoorlogen in [[Algerije]] en [[Vietnam]] lieten de Fransen hun overige koloniën makkelijk onafhankelijk worden. De [[Franse overzeese gebieden|overige niet-onafhankelijk gebieden]] bleven onder Franse bestuur.

Tegenwoordig zijn heel wat voormalige Franse kolonies verenigd in de [[Francophonie]].

== Belgische koloniën ==
[[Bestand:Belgian colonial empire.png|miniatuur|Locatiekaart met de Belgische koloniën rond 1925: Belgisch-Congo, Ruanda-Urundi en de [[Belgische concessie in Tianjin|concessie in Tien-Tsin]] (China)]]
{{Zie hoofdartikel|Belgische koloniën}}
Koloniën van België waren [[Belgisch-Congo]] en de mandaatgebieden [[Ruanda-Urundi]] (het huidige [[Rwanda]] en [[Burundi]]) en de [[Lado-enclave]] in [[Soedan]]. Dit was hoofdzakelijk te wijten aan koning [[Leopold II van België|Leopold II]] (1835 - 1909), die graag een kolonie voor zijn land wilde vestigen. Op de Conferentie van Berlijn werd de Congo aan hem toegewezen. De aldus ontstane [[Onafhankelijke Congostaat]] werd door de koning als privébezit persoonlijk geëxploiteerd als een wingewest met een humanitaire ramp tot gevolg. In 1908 nam België Congo over.

In de jaren 1840 kende de Compagnie belge de colonisation een kort koloniaal avontuur in [[Santo Tomás de Castilla|Santo Tomas]] aan de kust van [[Guatemala]].

Tussen 1880 en 1940 trokken meerdere landbouwfamilies naar Argentinië. De Colonia Belga te Villaguay in de provincie Entre Ríos, gesticht op 13 januari 1882 door Eugeen Schepers, had relatief veel succes. In de buurt bevond zich ook een kolonie Esperanza.

Van 1902 tot 1932 had België ook de [[Belgische concessie in Tianjin]] (China).

== Duitse koloniën ==
[[Bestand:German colonial.png|thumb|Het [[Duitse Keizerrijk]] en de Duitse Koloniën in 1914]]
{{Zie hoofdartikel|Duitse koloniën}}
[[Duitse Keizerrijk|Duitsland]] was een relatieve laatkomer. Vóór de [[Duitse eenwording]] in 1871 had [[Brandenburg-Pruisen]] een kleine kolonie gehad, maar deze al vrij snel verkocht aan Nederland. [[Otto von Bismarck|Bismarck]] was ook helemaal geen voorstander van kolonialisme: het zou Engeland in de wielen rijden. Bovendien wilde hij nu juist Frankrijk aanmoedigen tot kolonialisme, om dit land het verlies van [[Elzas-Lotharingen]] te doen vergeten. De bevolking, legerstaf en keizer dachten hier echter anders over. Een actieve kolonisatiepolitiek was het gevolg, waarbij Duitsland echter genoegen moest nemen met de overgebleven resten: [[Duits-Zuidwest-Afrika]], Duits-[[Togoland]], [[Duits-Oost-Afrika]], [[Duits-Kameroen]], en een aantal Pacifische eilanden. De oude koloniale machten waren daar niet gelukkig mee; zo waren de Britten woedend over [[Duits-Oost-Afrika]], dat hun plannen doorkruiste om van [[Alexandrië]] tot [[Kaapstad]] een continentale spoorlijn aan te leggen die al haar Afrikaanse koloniën verbond. Dit voedde weer de gedachte dat andere landen Duitsland zijn "plek onder de zon" misgunden. Na de [[Eerste Wereldoorlog]] verloor Duitsland zijn koloniale rijk, en werden zijn koloniën tot geallieerde [[mandaatgebied]]en verklaard.

== Italiaanse koloniën ==
[[Bestand:Italian empire 1940.png|thumb|Italië en kolonies in 1940]]
{{Zie hoofdartikel|Italiaanse koloniën}}
Ook [[Koninkrijk Italië (1861-1946)|Italië]] was een laatkomer omdat het land, net als Duitsland, pas laat in 1870 verenigd werd. Het veroverde [[Italiaans-Somaliland]], maar werd in 1896 bij [[Adwa (stad)|Adowa]] door de Ethiopische keizer [[Menelik II]] verslagen. Dit was de eerste overwinning van een "gekleurd" land op een "blank" land, nog voor de [[Russisch-Japanse Oorlog]] (1904-1905). In een korte oorlog werd vervolgens in 1912 het [[Ottomaanse Rijk]] gedwongen [[Libië]] en een aantal eilanden af te staan. Na de Eerste Wereldoorlog trachtte Italië een koloniaal rijk in [[Turkije]] op te bouwen, maar liet dit land al vrij snel aan [[Mustafa Kemal Atatürk]]. In 1936 besloot [[Benito Mussolini]] de nederlaag van Adowa te wreken en heel [[Ethiopië]] te bezetten. Dit ging gepaard met een zeer vuile oorlog, waarin Ethiopiërs [[Rode Kruis]]-gebouwen bombardeerden en Italianen [[mosterdgas]] gebruikten. In 1939 werd het overzeese [[Albanië]] bezet. In de Tweede Wereldoorlog bereikte het Italiaanse koloniale rijk met de bezetting van [[Brits-Somaliland]] zijn grootste omvang, maar ging vervolgens geheel verloren aan de Geallieerden.

== Russische koloniën ==
[[Bestand:Russian Empire (1867).svg|thumb|Russische rijk van 1790 tot 1860. In lichtgroen de invloedssfeer.]]
{{Zie hoofdartikel|Russische koloniën}}
In 1581 veroverde de [[Kozakken]]hoofdman [[Jermak (kozakkenleider)|Jermak]] het [[kanaat Sibir]], en bood de [[tsaar]] deze verovering aan. Dit maakte de weg vrij voor een Russische penetratie tot aan de Stille Oceaan. In de 18<sup>e</sup> eeuw werd zelfs [[Alaska]] gekoloniseerd, en zakten de Russen af tot in [[Californië]], waar ze de Spanjaarden ontmoetten. Na de [[Krimoorlog]] (1853-1856) werd Alaska aan de Verenigde Staten verkocht, maar breidde Rusland sterk uit in Centraal-Azië. In de [[Russisch-Japanse Oorlog]] (1904-1905) leed Rusland echter een nederlaag tegen Japan, en bereikte zijn maximale omvang. Ruwweg dit gebied zou de uiteindelijke [[Sovjet-Unie]] worden, die in 1991 uiteenviel.

Na het [[uiteenvallen van de Sovjet-Unie]] verenigden een aantal [[Lijst van Sovjet-republieken|voormalige Sovjet-staten]] zich in het [[Gemenebest van Onafhankelijke Staten]] (GOS), met uitzondering van de [[Baltische staten]] dat de [[Baltische Assemblee]] vormde.

De extreemrechtse [[Liberaal-Democratische Partij van Rusland]] streeft naar de grenzen van het Russische rijk met de voormalige Russische kolonies.

== Amerikaanse koloniën ==
[[Bestand:GreaterAmericaMap.jpg|thumb|Situatie in 1899]]
{{Zie hoofdartikel|Amerikaanse koloniën}}
De Verenigde Staten waren vroeger een kolonie geweest en keken met minachting neer op de Europese hebzucht.{{Bron?||2021|03|27}} Ondertussen breidden de VS zichzelf wel in de 19e eeuw in hoog tempo uit. Na de oorlogen met [[Mexico (land)|Mexico]] was een enorm gebied beschikbaar, dat voortvarend door de Amerikanen bevolkt werd. In 1867 volgde de aankoop van Alaska, dat zeer waardevolle hulpbronnen bleek te hebben. De Amerikaanse marine breidde zich uit tot zij de omvang van de Britse naderde. Militaire steunpunten werden ingericht: in de Stille Oceaan zelfs bijna tot de kust van Japan. Na de [[Spaans-Amerikaanse Oorlog|oorlog met Spanje]] van 1898 werden de [[Filipijnen]] een Amerikaanse kolonie, die echter na de Tweede Wereldoorlog de onafhankelijkheid verkreeg.

De niet-onafhankelijke gebieden in de Caraïben en Oceanië vormen het [[Eilandgebied (Verenigde Staten)|Eilandgebied van de Verenigde Staten]].

== Zie ook ==
* [[Lijst van voormalige koloniën]]

{{Navigatie kolonialisme}}

[[Categorie:Staat]]
[[Categorie:Kolonie| ]]
[[Categorie:Nederzettingstype]]