Brontekst bekijken van Kerstboom

[[Bestand:XmasTreeExhibitChicagoMuseumOfScienceIndustry.jpg|thumb|Kerstboom in het Museum of Science and Industry in Chicago]]
[[Bestand:Arbol Navidad 01.jpg|thumb|Een kerstboom met [[kerstbal]]len]]
[[Bestand:Christmas tree.jpg|thumb|[[Nordmann-spar]] als kerstboom]]
[[Bestand:13645523.jpg|thumb|In 2006 stond de grootste 'kerstboom' van Europa in Lissabon]]
[[Bestand:Abies fraseri plantation.jpg|thumb|[[Fraserspar]]]]
Een '''kerstboom''' is een naaldboom die traditioneel voor [[Kerstmis]] in huis wordt gehaald en met [[kaars]]jes, [[kerstbal|ballen]], slingers, [[Engelenhaar (decoratie)|engelenhaar]], uiteenlopende decoratieve figuren zoals engelen, rendieren, pakjes, en eventueel een [[Piek (kerstversiering)|piek]] wordt versierd. De traditie van de kerstboom is allengs uitgebreid tot verlichte en versierde bomen op pleinen en in parken, straten en tuinen.

In veel steden en dorpen wordt een grote verlichte kerstboom neergezet, meestal op een markt, plein of andere centrale plaats. Een van de bekendste voorbeelden hiervan is de [[fijnspar]] die elk jaar in [[Rockefeller Center]] in [[New York (stad)|New York]] wordt neergezet. De boom, die meestal tussen de 22 en 28 meter hoog is, wordt versierd met tienduizenden lichtjes. Het aanzetten van die lichtjes vindt plaats tijdens een twee uur durende show op de woensdag na [[Thanksgiving Day|Thanksgiving]] en wordt live op tv uitgezonden.

Het moment waarop de kerstboom wordt opgetuigd verschilt van streek tot streek en van religie tot religie. In [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en [[België (hoofdbetekenis)|België]] geldt de ongeschreven regel dat kerstbomen en andere kerstversieringen pas na het [[sinterklaasfeest]] ([[5 december|5]]-[[6 december]]) mogen worden aangebracht.<ref>'Driekwart van de bevolking ergert zich aan kerstversieringen bij winkels terwijl Sinterklaas nog in het land is', [[TNS NIPO]], 5 december 1997</ref> Uiterlijk met [[Driekoningen]] ([[6 januari]]) wordt de boom weggehaald. Vroeger liet men de boom ook wel staan tot het feest van [[Maria-Lichtmis]]. Soms wordt weleens gezegd dat het weghalen van de boom vóór Driekoningen ongeluk zou brengen, doch deze opvatting lijkt minder wijdverbreid; veel Nederlanders doen de kerstboom rond de jaarwisseling al de deur uit.<ref>[https://www.ad.nl/ad/nl/1012/Nederland/article/detail/1893235/2011/01/03/Meeste-kerstbomen-al-weg-voor-Driekoningen.dhtml Meeste kerstbomen al weg vóór Driekoningen], ''Algemeen Dagblad'', 3 januari 2011</ref> In Duitsland wordt volgens de traditie de kerstboom pas op de morgen van 24 december opgetuigd, om er dan 's avonds de kerstcadeaus onder te kunnen leggen.<ref>Jochen Müssig: [https://www.sueddeutsche.de/leben/weihnachtstradition-weltweit-durch-baum-und-zeit-1.246132 ''Weihnachtstradition weltweit – Durch Baum und Zeit''], Süddeutschen Zeitung,  20 december 2006. [https://web.archive.org/web/20211214113354/https://www.sueddeutsche.de/leben/weihnachtstradition-weltweit-durch-baum-und-zeit-1.246132 Gearchiveerd] op 14 december 2021.</ref>

==Oorsprong en ouderdom van het gebruik==
In de [[Romantiek (stroming)|Romantiek]] doken theorieën op dat de kerstboom een [[Germanen|Oudgermaanse]] oorsprong zou hebben, waarbij de boom ([[eik]]) centraal stond in een [[Zonnewende|midwinter]]viering (eigenlijk de [[kortste dag]]). Als de boom in de winter te oud was, werd deze verbrand voor warmte. Voor deze speculaties ontbreekt bewijs. In een [[Franken (gebied)|Frankische]] tekst uit de [[13e eeuw]] wordt voor het eerst een groene boom vol kaarsen beschreven. Vanaf de zestiende eeuw zijn er daadwerkelijk kerstbomen bekend. Later plaatsten inwoners van de [[Elzas]] een boom, versierd met kaarsen, [[klatergoud]], gekleurd papier, appels, koek en suikergoed in hun huis. Dit gebruik waaide pas halverwege de [[19e eeuw]] over naar andere West-Europese landen, waaronder Nederland en België.<ref>[https://www.trouw.nl/tr/nl/4512/Cultuur/article/detail/1813474/2010/10/23/Kerstboom-dook-pas-op-in-19de-eeuw.dhtml 'Kerstboom dook pas op in 19de eeuw'], ''Trouw'', 23 oktober 2010</ref><ref>Ron van Gelderen, [https://www.onsamsterdam.nl/component/content/article/32-winter-special-november-december-2010.html?start=5 De zegetocht van de kerstboom], ''Ons Amsterdam'', november-december 2010</ref><ref>{{en}} [https://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas-trees History of Christmas trees], History. [https://web.archive.org/web/20230610115320/https://www.history.com/topics/christmas/history-of-christmas-trees Gearchiveerd] op 10 juni 2023.</ref>

In [[christendom|christelijke]] kerken speelde de kerstboom lange tijd geen rol. De kerstboom heeft met de inhoud van het christelijke [[Kerstmis|kerstfeest]] immers niets te maken. Hoewel er sprake is dat [[Maarten Luther|Luther]] de kerstboom introduceerde is dit verhaal een verzinsel. Zijn uiteindelijke doorbraak beleefde de kerstboom in de 18<sup>e</sup> eeuw, toen de populaire schrijver [[Johann Wolfgang Goethe]] hem een rol gaf in zijn werken. In de 19e eeuw verschenen er zelfs kerstbomen in Duitse Lutherse kerken. In de negentiende eeuw heeft [[het Réveil]] een belangrijke rol gespeeld bij de introductie van de kerstboom. Rond die tijd begon de kerstboom ook buiten Duitsland te wortelen: Duitse winkeliers die in het buitenland woonden, namen de traditie mee. In Groot-Brittannië drukte de krant ''[[Illustrated London News]]'' in 1848 een prent af van de Britse koninklijke familie rond een kerstboom.  De tekening van [[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|koningin Victoria]] en [[Albert van Saksen-Coburg en Gotha|prins Albert]] bezorgde de kerstboom volgens historici zijn doorbraak in Engeland, al was het niet de eerste keer dat er een in [[Windsor Castle]] stond. Als kind had koningin Victoria namelijk kennisgemaakt met de kerstboom: haar grootmoeder van vaderszijde, [[Charlotte van Mecklenburg-Strelitz]], was een Duitse prinses. In de jaren 1840 zetten Victoria en haar man, een prins uit Duitsland, de kersttraditie voort. Maar ook aan het Nederlandse hof deed de kerstboom zijn intree bij kroonprins [[Willem III der Nederlanden|Willem]] en zijn Duitse vrouw [[Sophie van Württemberg|Sophie]]. 

Vooral de protestanten hebben de kerstboom in de 19e eeuw omarmd. Katholieken deden dat pas in de jaren '50 van de 20e eeuw. Voor katholieken speelde tot dan toe alleen de [[kerststal|kerstgroep]] een centrale rol. Kenden in Nederland in eerste instantie alleen rijke [[Vrijzinnig protestantisme|vrijzinnige protestantse]] gezinnen het gebruik van een spar in huis, de [[zondagsschool]] bezorgde hem brede populariteit. De zondagsschool, opgericht door figuren uit het Réveil, was niet alleen een geschikte manier om het evangelie te verspreiden maar ook om armen van middelen te voorzien. Sindsdien staat de kerstboom volgens sommige kerken symbool voor 'het Licht'.{{Bron?||2016|12|15}}

==Heden==
In 2009 baarde [[De Haagse Hogeschool]] opzien met de maatregel om dat jaar voor het eerst geen kerstboom te plaatsen, vanwege het 'internationale karakter en de diversiteit' binnen de school. De school vond een kerstboom 'redelijk gerelateerd (...) aan een christelijk feest' en hing alleen slingers en lampjes op, naar het thema 'licht en warmte', dat volgens de directie door iedereen op zijn eigen manier kon worden ingevuld.<ref>[https://web.archive.org/web/20091213045120/http://www.nd.nl/artikelen/2009/december/07/hogeschool-vindt-kerstboom-te-christelijk Hogeschool vindt kerstboom te christelijk], [[Nederlands Dagblad]], 7 december 2009 (via Wayback Machine, geraadpleegd 14 november 2012)</ref> Studenten besloten daarop zelf kerstbomen in het schoolgebouw neer te zetten. In [[Brussel (stad)|Brussel]] stuitten eind 2012 plannen om de traditionele kerstboom op de [[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt]] te vervangen door een object met lichtgevende kubussen, op veel weerstand.<ref>[https://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20121113_00367981 Al bijna 20.000 handtekeningen tegen moderne kerstboom op Grote Markt], Het Nieuwsblad, 14 november 2012</ref>

== Kerstbomenverkoop ==
De traditionele straathandel als verkoopkanaal van kerstbomen is de laatste jaren verschoven naar het grootwinkelbedrijf, [[tuincentrum|tuincentra]] en internet. Dit heeft vooral te maken met de huidige cultuur van 'one-stop shopping'. Men heeft steeds minder tijd om een kerstboom op straat te kopen. Men gaat liever naar een centraal punt waar men tevens de rest van de dagelijkse boodschappen kan doen. Het verkopen van kerstbomen via internet begint ook steeds populairder te worden.

Tuincentra en grootwinkelbedrijven gebruiken de kerstboom als middel om bezoekers naar hun winkel te lokken. De kerstboom wordt daar tegen een concurrerende prijs aangeboden. De winst tijdens de kerstdagen wordt niet gemaakt op de kerstbomen, maar meer op kerstversiering en andere toebehoren.

Uit milieuoverwegingen maken adoptie-, huur- of statiegeldbomen opgang. De bomen (met kluit) worden gehuurd en kunnen na de kerstdagen weer ingeleverd worden, waarna ze herplant worden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.rtlnieuws.nl/editienl/artikel/5196630/kerstbomen-duurzaam-beter-boompje-breda-maakt-mij-blij|titel=Groene kerst door statiegeld op kerstboom: 'Terug de grond in'|bezochtdatum=2021-10-01|datum=2020-11-19|werk=RTL Nieuws|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211001230924/https://www.rtlnieuws.nl/editienl/artikel/5196630/kerstbomen-duurzaam-beter-boompje-breda-maakt-mij-blij|archiefdatum=2021-10-01}}</ref>

Het gros van de kerstbomen komt uit [[Scandinavië]], de [[Ardennen]] en het [[Sauerland]].

== Boomsoort ==
Kerstboomverkopers verkopen anno 2013 voornamelijk de [[fijnspar]] (''Picea abies''), de [[Nordmann-spar]] (''Abies nordmanniana''), de [[Servische spar]] (''Picea omorika''), de [[blauwspar]] (''Picea pungens'') en de [[fraserspar]] (''Abies fraseri'').<ref>De Rekenkamer: Wat kost een kerstboom? KRO, 5 december 2013</ref> De naalden van de Nordmann-spar vallen minder snel uit dan die van de fijnspar. Ook andere soorten uit de geslachten [[zilverspar]], [[spar]], [[Den (geslacht)|den]] en ''[[Pseudotsuga]]'' zijn in gebruik als kerstboom. Het Duitse [[Kerstmuziek|kerstlied]] ''[[O dennenboom|O, Tannenbaum]]'' is vertaald als ''O, dennenboom'', wat vermoedelijk terecht is, aangezien zowel ''spar'' als ''den'' oude Nederlandse woorden voor ''naaldboom'' waren. De laatste decennia wordt de naam ''den'' meestal gereserveerd voor wat vroeger ''pijnboom'' heette (het [[Den (geslacht)|genus ''Pinus'']]).

== Kunstkerstboom ==
Naast de levende kerstboom bestaan er ook [[Kunstkerstboom|kunstkerstbomen]], die vooral in tuincentra en webwinkels te koop zijn. Dergelijke bomen zijn meestal opgebouwd uit een metalen frame en [[Vlamvertrager|vlamvertragende kunststof]]. Soms zijn in de punten van de takken lichtjes ingewerkt. Dit is gedaan om de boom een zo afgewerkt mogelijke vorm te geven.
Tegenwoordig kan men bij de kunstkerstboom een spuitbus met de geur van een echte boom kopen om de illusie te wekken een 'echte' boom te hebben. Een voordeel van een kunstkerstboom is dat deze elk jaar opnieuw kan worden gebruikt. Een kunstkerstboom (gelijkend op een levende boom) is gemaakt van [[plastic]]. Voor de productie is (eindige) fossiele brandstof benodigd, waardoor deze in ecologische zin niet per se [[duurzaamheid|duurzamer]] is/beter is voor het milieu ondanks dat deze meermaals kan worden gebruikt.<ref>[https://www.milieucentraal.nl/bewust-winkelen/spullen-en-diensten/kerstbomen/ Kerstbomen], Milieu Centraal. Geraadpleegd 31 januari 2020.</ref>

== Versiering ==
[[Bestand:Gezin bij de kerstboom.jpg|thumb|Gezin bij de kerstboom: [[Lijst van sprookjes en overige vertellingen van Hans Christian Andersen|Sprookjes van H.C. Andersen]], werelduitgave, 1899-1900]]
Een kerstboom wordt vaak versierd. Enkele bekende onderdelen van de versiering:
* [[Slinger (versiering)|slingers]] om de kerstboom;
* [[kerstbal]]len en andere hangende versiersels;
* een [[Piek (kerstversiering)|piek]], ster of engel op de punt van de kerstboom;
* een [[kerststal]] onder de boom (vaak bij gelovigen);
* [[cadeau]]s onder de kerstboom;
* [[Engelenhaar (decoratie)|engelenhaar]];
* [[kerstboomverlichting]], vaak slingers van lampjes die om de boom gewikkeld worden;
* [[kerstdorp]], aardewerken miniatuurhuisjes.
* [[lametta]], metalen stroken die de ijspegels aan de boom symboliseren.

In vele landen en regio's komen vaak eigen kerstboomgewoonten voor. In Scandinavië bijvoorbeeld worden traditioneel ook gevlochten papieren hartjes en/of kleine figuurtjes van stro of berkenbast in de boom gehangen en staat er tegenwoordig ook vaak een zelfgebakken [[Ontbijtkoek|peperkoek]]huisje of een strooien [[Joelbok|kerstbok]] bij de boom.

== Kerstboomverbranding ==
[[Bestand:Kerstbomen inleveren.jpg|thumb|Kerstbomen inleveren te Diemen]]
In veel Nederlandse en Vlaamse gemeenten worden aan het begin van het nieuwe jaar de kerstbomen verbrand bij een zogeheten [[kerstboomverbranding]]. Vooral jongeren verzamelen dan kerstbomen en leveren ze in op een bepaalde plaats. Vervolgens worden de kerstbomen op een avond in het bijzijn van de brandweer aangestoken en verbrand.

In de jaren zeventig en tachtig was het populair bij grote groepen jongeren om kerstbomen te verzamelen en die in "eigen beheer" op een kruispunt of plein te verbranden. Deze traditie werd vooral in Den Haag door veel buurtjongeren actief beleefd. Het kon er in die tijd heftig aan toe gaan tussen buurtgroepen onderling met gewonden tot gevolg. Deze traditie stond beter bekend als "Kerstbomen rausen"; op z'n Haags: "kegsbaume rausen". Vanaf de jaren negentig werd het in eigen beheer verbranden van kerstbomen steeds minder toegestaan vanwege de hoge kosten van asfaltreparaties en de onveilige situatie voor bewoners in de directe omgeving van de kerstboomverbranding.

Om kerstboomverbrandingen tegen te gaan kunnen in veel gemeenten rond [[Driekoningen]] kinderen kerstbomen inleveren bij de gemeente, waarbij ze een bedrag (vaak €1 of €0,50 per boom), een waardebon of een [[loterij|lot]] krijgen. De bomen worden dan vernietigd met een [[Versnipperaar|houtversnipperaar]].

== Grootste ==
[[Bestand:Lopik zendmast in kersttijd.jpg|thumb|De [[Gerbrandytoren]] in IJsselstein]]
Sinds 1992 is tijdens de kerstperiode in het Nederlandse [[IJsselstein]] de grootste 'kerstboom' ter wereld te zien dankzij zo'n 120 lampen in de tuidraden van de [[Gerbrandytoren]]. De Gerbrandytoren is een 366,8 meter hoge zendmast in het Nederlandse IJsselstein voor FM-radio- en televisie-uitzendingen. De toren is goed zichtbaar vanaf de [[Rijksweg 2|A2]], de [[Rijksweg 12|A12]] en de [[Rijksweg 27|A27]]. Ook in dorpen en steden rondom IJsselstein is de verlichte mast goed te zien, bij gunstige weersomstandigheden tot op ruim 30 kilometer afstand. Het is ieder jaar maar de vraag of de lichtjes weer gaan branden, omdat het optuigen en afbreken van de "boom" zo'n €65.000,- kost en volledig door sponsoren betaald wordt.<ref>[https://www.radiofreak.nl/nieuws/13362/Gerbrandytoren-ook-dit-jaar-weer-Grootste-Kerstboom/ Gerbrandytoren ook dit jaar weer Grootste Kerstboom], RF Radiofreak, 9 november 2014</ref> Ieder jaar wordt de grootste kerstboom ontstoken op de eerste zaterdag na Sinterklaas en brandt dan tot 6 januari ([[Driekoningen]]).

De 'kerstboom' wordt ontstoken tijdens een speciale ceremonie die plaatsvindt op het Podiumterrein in IJsselstein. Tijdens deze ceremonie, waarbij verschillende artiesten optreden ontsteekt een BN'er de boom door op het podium op een grote knop te drukken.

De kerstboom bleef achterwege in 1995 (defect aan tuidraden), 1999 en 2001 (te hoge kosten), 2002 (werkzaamheden aan de toren), 2006 (probleem met organisatie) en 2017 (blikseminslag op dag van het ontstekingsevenement).<ref>https://web.archive.org/web/20171226020951/https://degrootstekerstboom.nl/lampen-grootste-kerstboom-getroffen-door-blikseminslag/</ref> In 2011 bleef de kerstboom in de traditionele vormgeving achterwege wegens herstelwerkzaamheden aan de eerder door brand getroffen antenne-installatie.<ref>[https://www.totaaltv.nl/nieuws/6876/Geen_zendmast_kerstboom_vanwege_de_brand.html Geen zendmastkerstboom vanwege de brand], Totaal TV, 11 november 2011</ref> Wel was boven op de toren de "piek" geplaatst (net als in andere jaren in de vorm van een felle witte lamp) en er waren aan de voeten van de tuidraden zoeklichten geplaatst die naar de top gericht waren. Hiermee werd getracht toch een soort kerstboom te creëren, maar het effect was minder spectaculair dan in voorgaande jaren. In 2012 werd de grootste kerstboom weer zichtbaar.  In 2020 en 2021 werden vanwege de [[Coronacrisis in Nederland|coronacrisis]], die in 2020 begon en Nederland deze jaren rond Kerstmis stillegde, camera's opgehangen in de kerstboom, zodat deze gedurende de brandperiode gestreamd kon worden via internet. De mensen konden dan de kerstboom thuis zien branden. Hiermee vormde de kerstboom in deze jaren een 'lichtpuntje' tijdens deze voor iedereen zware lockdowns, waarin het zeer moeilijk was om samen Kerstmis te vieren.

== Externe links ==
*[http://www.kro-ncrv.nl/inspiratie/katholiek-abc/k/370-7883-kerstboom Kerstboom] kro-ncrv.nl, katholiek-abc
*[https://www.degrootstekerstboom.nl/ Site Grootste Kerstboom]

{{Appendix}}
{{Navigatie Kerst}}
{{Commons|Christmas tree}}

[[Categorie:Folklore]]
[[Categorie:Kerst]]