Brontekst bekijken van Kerspel

De betekenis van het in oorsprong [[Middelnederlands]]e woord '''kerspel''' (ook: ''karspel'', ''kerspil'', ''carspel'' of ''carspil'') is tweeledig. Enerzijds kan het de benaming zijn voor het gebied dat onder het gezag van een bepaalde [[parochiekerk]] of wijkkapel viel. Anderzijds betrof het een gebied dat op basis van het kerkelijke begrip onder de jurisdictie viel van een burgerlijke overheid.<ref name="INT">Instituut voor de Nederlandse taal, ''Vroegmiddelnederlands Woordenboek'' (VMNW) en ''Middelnederlandsch Woordenboek'' (MNW), lemma 'kerspel'.</ref>

== Kerspel (kerkelijk) ==
In de betekenis van kerkelijk, geestelijk ambtsgebied - een [[gemeente (kerk)|kerkgemeente]], een [[Parochie (kerk)|parochie]] of een onderdeel daarvan - hoort het woord historisch thuis in de Noord-Nederlandse (Hollands-Friese, Friese, noordoostelijke en oostelijke) gewesten. In mindere mate kwam het ook voor in Noord-Brabant en Limburg.{{Bron?|De voorgaande twee zinnen lijken elke grond te missen. Het begrip kerspel is bijvoorbeeld in de Maastrichtse context overbekend, met zowel kerkelijke als wereldlijke aspecten. Wie bepaalt dan dat het begrip historisch elders thuishoort? Spreekt hier niet een zekere vooringenomenheid? Overigens beschrijven alle in dit artikel genoemde bronnen de Zuid-Nederlandse situatie.|2023|02|14}} 

[[Bestand:Maastricht, OLV-kapittel, repertorium resoluties 1400-ca 1776 (02a).jpg|thumb|Vijf kerspelkapellen onderhorig aan het Maastrichtse Onze-Lieve-Vrouwekapittel, genoemd in een 18e-eeuws repertorium: [[Sint-Gillishospitaal|Sint-Egidius]], [[Sint-Hilariuskapel|Sint-Hilarius]], [[Sint-Evergisluskapel|Sint-Evergislus]], [[Maria-ten-Oeverenkapel|Maria minor]] en [[Bogaardenklooster (Maastricht)|Sint-Bartolomeüs]]]]
Het kerkelijk kerspel viel onder het territorium van een parochie en maakte op die manier deel uit van de kerkelijke organisatie van een bisdom. De grenzen dateerden veelal uit de 11e of 12e eeuw. Door bevolkingsgroei en ontginning van woeste gronden, of door splitsing, konden deze grenzen worden gewijzigd.<ref name="INT"/>

Het kerkelijk kerspel beschikte over een kerspelkapel, vaak door de omwonende gelovigen bekostigd en onderhouden. Zij betaalden tevens voor het levensonderhoud van de daar dienstdoende geestelijke. Schenkingen en legaten droegen daaraan bij. De kerspelkapellen hadden niet de volledige zielzorg van de parochianen. Deze werd beperkt door de [[stoolrechten]] (privileges) van de parochiepastoor.{{Refn|group=noot|De hoogtepunten van het kerkelijk leven van de gelovigen vielen onder de zogenaamde stoolrechten van de pastoor van de parochie waarin de kerspelkapel lag. Dopen, vormen, huwelijk en begrafenis waren zijn privilege en mochten niet worden uitgevoerd door de geestelijke die aan de kerspelkapel verbonden was. Dit gold ook voor klooster- en hospitaalkapellen. In sommige gevallen konden de stoolrechten wel worden afgekocht.}} In deze kapellen werden geen [[sacrament]]en toegediend; voor doop, vormsel, huwelijk of begrafenis moest men naar de [[parochiekerk]]. Wel mocht er de Heilige Mis worden opgedragen, het naamfeest van de patroonheilige en andere religieuze ceremoniën worden gevierd, en godsdienstonderricht worden gegeven.{{Refn|group=noot|Of men in de kerspelkapel de (jaarlijkse) [[biecht]] kon laten horen, of de [[Eerste Communie|eerste heilige communie]] doen, is onduidelijk. Het waren sacramenten en die vielen theoretisch onder de stoolrechten. De jaarlijkse biecht was onderdeel van de paasplicht. De eerste heilige communie deed men tot 1910 eerst op twaalfjarige leeftijd.}}  

In de middelgrote stad [[Maastricht]] bestonden in de veertiende eeuw vier parochies en acht kerspelen. In de vijftiende eeuw (1442) telde de in omvang en bevolking gegroeide stad dertien kerspelen.<ref>Ubachs/Evers (2005), pp. 69-70: 'bevolking, omvang; kerspelen'.</ref> {{Refn|group=noot|De meervoudsvorm 'kerspelen' heeft de voorkeur boven 'kerspels'.}} Het dertiende kerspel werd gevormd door de voorstad Wyck, op de rechter Maasoever. Omstreeks 1600 is Wyck opgedeeld in twee kerspelen, waardoor het aantal Brabantse en Luikse kerspelen in de [[Tweeherigheid|tweeherige]] stad werd gelijkgetrokken. {{Refn|group=noot|De vier parochies waren: [[Sint-Nicolaaskerk (Maastricht)|Sint-Nicolaas]], [[Sint-Janskerk (Maastricht)|Sint-Jan]], [[Sint-Matthiaskerk (Maastricht)|Sint-Matthias]] en [[Sint-Martinuskerk (Maastricht)|Sint-Martinus]]. De kerspelen waren in 1442: Sint-Everardus, Sint-Joris, Sint-Vincent of Sint-Lenart, Sint Jacob, Sinter Claes kerspel Twembergen, Sint Matthijs, Sint Hilarius, Sint-Amor, Sint-Johan, Sint-Maria letteren, Witte Vrouwen, Sint-Anthonis en Wyck.<ref>Eversen (1882), pp. 17-20.</ref>. Omstreeks 1600: [[Maria-ten-Oeverenkapel|Maria-ten-Oever]], [[Sint-Evergisluskapel|Sint-Evergislus]], [[Sint-Vincentiuskapel (Maastricht)|Sint-Vincent]], [[Sint-Hilariuskapel|Sint-Hilarius]], [[Sint-Gillishospitaal|Sint-Gillis]] (Wyck), [[Sint-Jacobsgasthuis (Maastricht)|Sint-Jacob]], [[Sint-Joriskapel (Maastricht)|Sint-Joris]], [[Heilige Geestkapel (Maastricht)|Heilige Geest]], [[Sint-Amorkapel (Maastricht)|Sint-Amor]], [[Wittevrouwenklooster (Maastricht)|Wittevrouwen]], [[Sint-Catharinakapel (Maastricht)|Sint-Catharina]] en Sint-Martinus (Wyck) <ref>Ubachs/Evers (2006), pp. 114-118.</ref>}}

== Kerspel (burgerlijk) ==
Een burgerlijk kerspel was een gebied binnen een burgerlijke gemeente, uit - of op het gebied van - een kerkelijk kerspel ontstaan en zeker in de hoge middeleeuwen samenvallend met hetzelfde territoir. In de Noordnederlandse [[Gewest (Nederland)|gewesten]] was het burgerlijk kerspel de kleinste bestuurlijke eenheid, maar de organisatie en dagelijkse werking ervan wisselde in de gewesten en zelfs binnen de gewesten. In het [[Kwartier van Nijmegen]] lag de dagelijkse leiding vanouds in handen van twee of meer 'buurmeesters', die door de geërfden waren aangesteld. De meeste kerspelen in de [[Bommelerwaard|Bommeler]]- en [[Tielerwaard]]en en ook enkele in de [[Neder-Betuwe (streek)|Neder-Betuwe]] en het [[Land van Maas en Waal]] waren [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheden]]. Naast de buurmeesters trad een richter of schout op namens de heer.<ref>Kuys (1987), p. 29.</ref> Omdat de grenzen van een kerspel vaak samenvielen met die van het richter- of schoutambt, is het woord kerspelmeester ook wel als synoniem voor de [[schout]] of richter gebruikt.{{bron?||2020|06|28}}

Na de [[Reformatie]] kwam het bij de protestants geworden parochies ook tot grenswijzigingen. Vanaf de zestiende eeuw begon men het begrip kerspel steeds meer te gebruiken om een bestuurlijke eenheid aan te geven, die vanaf de [[Bataafse Revolutie]] [[1795]] de burgerlijke [[gemeente (bestuur)|gemeente]] zou gaan vormen. Soms zijn na die tijd bij de vorming van burgerlijke gemeenten kerspelen samengevoegd tot een gemeente.{{bron?||2020|06|28}}

=== Kerspel (burgerlijk) in Maastricht ===
De reikwijdte van het burgerlijke begrip kerspel was boven de grote rivieren wezenlijk verschillend van die in de stad Maastricht. Hier  vielen de grenzen van het burgerlijk kerspel samen met die van het weinig omvangrijke kerkelijk kerspel. Het burgerlijk kerspel had een taak in de handhaving van de openbare veiligheid, de brandveiligheid en de verdediging van de stad en het omringende gebied. In de veertiende eeuw stond aan het hoofd van elk kerspel een 'overhoofdman', die afhankelijk van de grootte of bevolkingsdichtheid van het kerspel werd bijgestaan door drie tot vijf hoofdlieden. Zij werden aangesteld door het stadsbestuur en waren vóór de inlegering van een garnizoen (1567) aanvoerders van hun compagnieën bij de verdediging. In later tijd deden zij tevens dienst als brandmeesters en wijkmeesters.<ref>Eversen (1882), pp. 17-21 (origineel: pp. 385-389).</ref> Alle weerbare mannen van een kerspel die burger waren,{{Refn|group=noot|Niet alle stedelingen hadden burgerrechten, maar wie burger was, geboren of door inschrijving, had verplichtingen jegens de gemeenschap. <ref>Ubachs/Evers (2005), pp. 105-106: 'burger, algemeen', 'burger, inschrijving', 'burger, verwerving burgerschap'.</ref>}} waren in principe verplicht in een der compagnieën van hun kerspel deel te nemen aan de verdediging van poorten en stadsmuren. De oudst bekende verordening hiertoe dateert van 27 augustus 1380.<ref>Van der Eerden-Vonk (1992), p. 42, nr. 51A.</ref> De dienstplicht werd geregeld via de ambachten.<ref>Van der Eerden-Vonk (1992), p. xxiv.</ref> De wijkmeester was binnen zijn kerspel ook de bewaker van de openbare veiligheid en de  uitvoerder van volkstellingen. In de jaren van [[Contrareformatie|rekatholisering]] na de [[Beleg van Maastricht (1579)|verovering]] van de stad door [[Alexander Farnese]], prins van Parma, traden de wijkmeesters ook op als controleur op de rechtgelovigheid.<ref>Ubachs/Evers (2006), pp. 114-118: 'rekatholisering'.</ref> De burgerlijke kerspelorganisatie is in Maastricht als wijkorganisatie intact gebleven tot en met 1850.<ref>Ubachs/Evers (2005), p. 276: 'kerspel', 'kerspelmeester'; p. 439: 'rekatholisering'.</ref> {{Refn|group=noot|In 1851 trad de [[Gemeentewet]] in werking, die consequenties had voor de bestuurlijke inrichting van gemeenten.}}

== Hedendaagse herinnering in geografische namen ==
In de Nederlandse noordelijke en oostelijke provincies is het begrip kerspel in geografische namen nog veelvuldig aanwezig. Zo was het gebied rond de stad [[Zwolle (Overijssel)|Zwolle]] tot 1967 een zelfstandige gemeente onder de naam [[Zwollerkerspel]] en bestond tot 1966 ten zuiden van [[Weesp]] de gemeente [[Weesperkarspel]]. Ook de namen van de gemeente [[Achtkarspelen]] ([[Friesland (hoofdbetekenis)|Friesland]]), de voormalige gemeente [[Harenkarspel]] ([[Noord-Holland]]) en de Noord-Hollandse plaatsen [[Bovenkarspel]], [[Hoogkarspel]], [[Oudkarspel]] en [[Sijbekarspel]] verwijzen nog naar de kerkelijke geschiedenis. Soms ook valt een kerspel onder de parochie van een plaats terwijl het gelegen is in een andere gemeente. Zo was [[Kerspel Goor]] een onderdeel van het richterambt [[Kedingen]] en later de gemeente [[Markelo]], maar vielen de gelovigen onder de parochie van [[Goor]]. 

Streekaanduidingen voor het gebied dat samenviel met het kerspel, of dat het niveau boven of onder het kerspel vormde:
*[[ambacht (gebiedsnaam)|ambacht]]
*[[boermarke|(boer)marke]]
*[[buurschap]] of boerschap
*[[gerecht (bestuursvorm)|gerecht]]
*[[grietenij]]
*[[kluft]]
*[[schoutambt|schultambt/schoutambt]]

== Zie ook ==
*[[Dingspel]]
*[[Miskoorn]]

{{Appendix||2=
== Geraadpleegde literatuur, noten en verwijzingen ==
* {{aut|Eerden-Vonk, M.A.van der}} (1992), ''Raadsverdragen van Maastricht, 1367-1428''. Instituut van Nederlandse Geschiedenis, 's-Gravenhage (Rijks Geschiedkundige Publicatiën, Grote Serie, nr. 218). {{ISBN|09-5216-032-5}}
* {{aut|Eversen, H.P.H.}} (1882): 'Limietbeschrijvingen van Maastricht, den Vroenhof, Tweebergen en St. Pieter, gevolgd door een paar wijkverdelingen', in: ''Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg (PSHAL)'' 19 (1882) pp. 371-450. Hier is een overdruk gebruikt (uitgave Romen, Roermond), met autonome paginering. 
* {{aut|Kuys, J.}} (1987): ''De ambtman in het Kwartier van Nijmegen (ca. 1250-1543)''. Gerard Noodt Instituut, Nijmegen. Proefschrift RU. {{ISBN|90-71478-03-3}}
* {{aut|[[Pierre Ubachs|Ubachs, Pierre J.H.]], en [[Ingrid Evers|Ingrid M.H. Evers]]}} (2005): ''[[Historische Encyclopedie Maastricht]]''. Walburg Pers, Zutphen / [[Regionaal Historisch Centrum Limburg|RHCL]], Maastricht. {{ISBN|90-5730-399-X}}
* {{aut|Ubachs, Pierre J.H., en Ingrid M.H. Evers}} (2006): ''Tweeduizend jaar Maastricht. Een stadsgeschiedenis''. Walburg Pers, Zutphen. {{ISBN|90-5730-441-4}}
----
{{References|group=noot}}
----
{{References|2=3|90%}}
}}

[[Categorie:Kerspel| ]]