Brontekst bekijken van Kerkorgel

Een '''kerkorgel''' is een [[orgel]] dat zich in een [[kerkgebouw]] bevindt.

==Gebruik==
=== Geschiedenis ===
In grote delen van de kerkgeschiedenis was instrumentale muziek tijdens de kerkdienst verboden. De instrumenten waren namelijk een te pijnlijke herinnering aan de vervolging van christenen in het Romeinse circus, waar het geluid van een trompet of orgel te horen was. Aan het eind van de achtste eeuw, vond het orgel langzaam zijn weg naar de kerken. Ze werden oorspronkelijk niet gebruikt als begeleidingsinstrument, maar om op geëigende plekken in de [[liturgie]] muziekstukken te laten horen. Met name in de [[16e eeuw|zestiende]]- en [[17e eeuw|zeventiende-eeuwse]] Nederlanden werd het kerkorgel zelfs überhaupt niet gebruikt tijdens kerkdiensten of [[Heilige Mis]]sen, maar alleen voor concerten, en ter opluistering van seculiere evenementen. De reformatoren [[Huldrych Zwingli]] en [[Johannes Calvijn]] waren bepaald niet enthousiast over het orgelspel tijdens de dienst. In Genève werd het orgel in 1536 zelfs uit de kerk gesloopt. In Nederland wilde de Nationale [[Synode]] van 1578 te [[Dordrecht]] dat de orgels uit de kerken zouden worden gesloopt. [[Gisbertus Voetius]] was een groot tegenstander van het orgel;<ref> [https://www.digibron.nl/inkijken/eyJpdiI6InNCbVc1S2N4RDlhanZkTUkxZVd2RUE9PSIsInZhbHVlIjoiL1IzRVdwQlB6U2QrZ3A1K0UrbkdDelg5SFBqL3VPbklBRk5SaGJlL3pleCs0UVNqaGJHWTV3VTgzYTdVclhUTTdrTWQyMHRYa0pycDdsUEhUSEt4NExXVnJSVmZXZTlwZ3hHWXQwZmI0SlVQMmRXY29wNGlZalhwbEJOUllMazFkSm81UmcrdnVxRHNyb1lEamxYNTdQTStoK0h6dHcxWjJlT3Vuem5zUWNPRGxGVmR1c2xrS1Nudm9JRU95RmJlcmtMUkRWRUd3VUJ6SHA3OUVHd2ZRUWN3aDlUZjludU9PQ2cwUjNTc05rY0l2Q1pGWGFxS2pBc0xYWEk3ZjkybEFOTkM0RmdueDN1SW9nY282RkZYM0E2cmdSR1c2QlBUR1Z6SUZBZnpiRWx0ZHY1S2M5UTl6b1BEa3pWdFJmYThsdlBnTUQ1cG9rWGc2MG5zM1JESkVwZFRWa1Z0SEZsMzNXMjRLN2JrV1lYNzh3ajlBMGszcGl2OWNNeGpNdUFZM0lTWWkxV0JDK3VYWXM5cDFPUHgwcUtkK0U5bUtabFVDcC9LMncyR2VLWT0iLCJtYWMiOiI2YzZlOWYzMGE3MjA4ZGFhOTdkMzY1MzJkNzk2Y2FmYzhhNzhmOWZiMjU4NTg4YTU2ZDMxZWM3NWM2MTViNjhhIiwidGFnIjoiIn0=  ''Gisbertus Voetius, 350 jaar geleden: "Geen orgelgebruik tijdens eredienst"''], Reformatorisch Dagblad, 18 juni 1986</ref> hij vond dat het tot de joodse en roomse gebruiken behoorde en dat muziekinstrumenten teveel afleidden van de inhoud.<ref>{{Aut|Van den Berg, M.}} (2015, 13 april). [https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20150413:newsml_f6466e43174c9ababab8600b480d87dc Kerkorgel niet zo vanzelfsprekend in de eredienst.] ''Reformatorisch Dagblad'', 2. Geraadpleegd van digibron.nl. [https://web.archive.org/web/20230319193640/https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,20150413:newsml_f6466e43174c9ababab8600b480d87dc Gearchiveerd] op 19 maart 2023.</ref>

Dat veel orgels niet gesloopt werden, wordt verklaard doordat het orgel in de belangrijkste kerk(en) vaak het eigendom was van het stadsbestuur, en de organist in dienst was van de wereldlijke overheid. Aan kerkorgels werd al in de 17e eeuw ook een [[sociale status]] toegekend, waarmee steden elkaar probeerden te overtroeven.<ref>{{Aut|Dijkhuis, H.}} (2022). [https://www.google.nl/books/edition/Descartes/eSRmEAAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=kerkorgel+rooms+voetius&pg=PT199 ''Descartes: Zijn Nederlandse jaren''], p. 199. Singel Uitgeverijen. [https://web.archive.org/web/20230816094710/https://www.google.nl/books/edition/Descartes/eSRmEAAAQBAJ?hl=nl&gbpv=1&dq=kerkorgel+rooms+voetius&pg=PT199 Gearchiveerd] op 16 augustus 2023.</ref> Toch werd de voornaamste taak van het kerkorgel het begeleiden van de volkszang, allereerst in de protestantse kerken, en later ook in de meeste ''Rooms-katholieke'' kerken. Hoofddoel werd het begeleiden van menselijke stemmen (een [[koor (zang)|koor]] of solist) en het kerkorgel werd dan ook voor deze taak uitgerust.

=== Kerkorgeltypes ===
De meeste kerkorgels betreffen [[pijporgels]].<ref>[https://anw.ivdnt.org/article/kerkorgel#520289 ''Kerkorgel 2.0''] in ''Algemeen Nederlands Woordenboek''. Geraadpleegd van anw.ivdnt.org</ref> Grotere kerken hebben vaak meerdere orgels. Naast het hoofdorgel staat er dan vaak ook een [[koor (priesterkoor)|koor]]orgel en soms ook nog een [[kistorgel]]. In de ''Evangelische'' [[Kerkgebouw|kerk]]en (lidkerken van de [[Gemeenschap van Protestantse Kerken in Europa]]) staat soms een [[altaar (religie)|altaar]]orgel.

==Techniek==
{{Zie hoofdartikel|pijporgel}}

=== Pijporgel ===
Het [[orgel]] is een blaasinstrument. Dat betekent dat het geluid in een pijporgel wordt voortgebracht doordat er geperste lucht (in vakkringen ‘wind’ genoemd) door een (aantal) pijp(en) wordt geblazen. Het lijkt qua principe dus erg op een [[blokfluit]], behalve dat de windvoorziening mechanisch of elektrisch tot stand komt. Het soort geluid, de [[timbre|klankkleur]], hangt af van de wijze van klankopwekking, de vorm van de pijp en het materiaal waar de pijp van gemaakt is. Wanneer een fluitist van toonhoogte wil veranderen sluit hij één of meerdere gaatjes. Eigenlijk verandert hij daarmee voortdurend de lengte van de trillende luchtkolom in de fluit (zodat men verschillende toonhoogtes hoort). Bij een orgelpijp is dit niet mogelijk. Voor iedere toonhoogte moet dus een pijp met een andere lengte worden aangeblazen (vergelijk de [[panfluit]]). Heeft een [[klavier (toetsen)|toetsenbord]] (klavier) 51 toetsen, dan moet elk [[Register (orgel)|register]] ook 51 pijpen hebben. Deze pijpen worden van hout ([[eik]] dan wel [[pinus|den]]) of metaal ([[lood (element)|lood]] dan wel [[tin (element)|tin]]) gemaakt.

=== Nieuwe techniek ===
{{Zie hoofdartikel|elektronisch orgel}}
{{Zie hoofdartikel|hybride orgel}}
{{Zie hoofdartikel|virtueel pijporgel}}

Al sinds de jaren zestig worden pijporgels via elektronische weg nagebootst. Ook in kerken heeft die techniek ingang gevonden. Daarbij wordt de klank via een digitale techniek verkregen, namelijk door [[sample|sampling]]. De klank is dan redelijk natuurgetrouw. Een andere techniek die gebruikt wordt om een pijporgel na te bootsen wordt [[acoustic modelling]] genoemd. Eigenlijk vallen dit soort digitale orgels onder de synthesizers.

==Galerij==
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="8">
Courbevoie - Église Saint-Maurice de Bécon - orgue.jpg|Kerkorgel van [[Aristide Cavaillé-Coll]] in de Église Saint-Maurice de Bécon in [[Courbevoie]]
4784380 Ferwert Orgel.jpg|[[Arp Schnitger|Schnitger]]-[[Adema (orgels)|Adema]]-kerkorgel in de [[Sint-Martinuskerk (Ferwerd)]]
Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 454 - Farmsum - 20348348 - RCE.jpg|[[Lohman (orgelbouwer)|Lohman]]-hoofdorgel en [[Roelf Meijer|Meijer]]-koororgel in de [[kerk van Farmsum]]
Saulieu - Saint-Andoche - Orgues.jpg|Kerkorgel in de Basilique Saint-Andoche in [[Saulieu]] in [[Bourgondië (regio)|Bourgondië]]
Schijndel-067.jpg|Kerkorgel van [[Franciscus Cornelius Smits|F.C. Smits]] in de [[Sint-Servatiuskerk (Schijndel)]]
9-2-018-0106 Grootte Kerk Adderley street Cape Town.jpg|Het [[Pels & Van Leeuwen|Pels]]-orgel uit 1956 in de [[Groote Kerk (Kaapstad)]]
20100706 tongeren33.jpg|Kerkorgel van [[Jean-Baptiste Le Picard]] in de [[Onze-Lieve-Vrouwebasiliek (Tongeren)]]
</gallery>

==Zie ook==
* [[Lijst van Nederlandse orgels]]
* [[Lijst van Belgische orgels]]
* [[Lijst van orgelbouwers]]

== Externe links ==
* [https://www.hetorgel.nl/ Internettijdschrift ''Het Orgel'' over orgelmuziek en orgelbouw]
* [https://www.orgelkunst.be/ Vlaams tijdschrift voor orgelcultuur]

{{Appendix|1=bron|2=
{{References}}
}}
{{Commonscat|Church organs}}

[[Categorie:Orgel naar type]]
[[Categorie:Onderdeel van een kerkgebouw]]
[[Categorie:Kerkmuziek]]