Brontekst bekijken van Kennistheorie

{{Zijbalk filosofie}}'''Kennistheorie''' of '''epistemologie''' ([[Oudgrieks]]: ἐπιστήμη, ''epistēmē'': [[kennis]] en λόγος, ''logos'': leer), ook wel ''kentheorie'', ''kennisleer'', ''kenleer'' of ''criteriologie'' <ref>[https://www.persee.fr/doc/phlou_0776-5541_1896_num_3_10_1488 {{aut|Mercier, D.}}, Sommaire du cours de critériologie ou d'épistémologie professé, ''Revue néo-scolastique'', 1896, Volume 3, nr. 10, p. 210-214]. [https://web.archive.org/web/20230522211808/https://www.persee.fr/doc/phlou_0776-5541_1896_num_3_10_1488 Gearchiveerd] op 22 mei 2023.</ref>  genaamd, is de tak van de [[filosofie]] die de aard, oorsprong, voorwaarden voor en reikwijdte van [[kennis]] en het weten onderzoekt. Het vakgebied is vooral vooraanstaand binnen de [[analytische filosofie]], die verbanden legt met inzichten vanuit de [[logica]]. Ook bij verscheidene [[continentale filosofie|continentale filosofen]] komt het probleem van de [[Mens|menselijke]] kennis aan de orde, voornamelijk in de [[fenomenologie]]. De [[wetenschapsfilosofie]] onderzoekt de houdbaarheid en de ontwikkeling van wetenschappelijke theorieën, en vormt een deelgebied van de epistemologie. De centrale vragen binnen de epistemologie zijn:
* "Wat is kennis?"
* "Wat kan ik weten?"
* "Hoe wordt kennis vergaard?"
Daarnaast onderzoekt de kennisleer aan kennis verwante [[begrip|concepten]] als [[Geloof|overtuiging]], [[Rechtvaardiging (kennistheorie)|rechtvaardiging]], [[waarheid]] en [[waarneming (perceptie)|waarneming]]. Vaak wordt er gezocht naar een criterium, hetzij in de mens zelf, hetzij ergens in de buitenwereld, om als fundament van zekere, betrouwbare kennis te kunnen dienen. De epistemologie houdt zich ook bezig met het [[Gettier-probleem]] ofwel het probleem van 'schijnbare kennis', en met het [[filosofisch scepticisme]], de filosofische stroming die meent dat de wereld onkenbaar is.

== Geschiedenis ==
=== Oude Grieken ===
De epistemologie is bijna zo oud als de filosofie zelf. De [[oude Griekenland|Griekse]] filosofie begint met de [[natuurfilosofie|natuurfilosofen]] [[Thales van Milete]] en [[Anaximander]]. Anders dan de [[mythe]] benaderden zij de natuur op een radicaal [[naturalisme (filosofie)|naturalistische]] en [[materialisme (filosofie)|materialistische]] wijze: alles valt te herleiden tot één [[oerstof]], bijvoorbeeld water, lucht of 'het onbepaalde' (''[[apeiron]]''). Reflectie op de fundamenten van "kennis" van de kosmos valt bij hen echter nog niet te bespeuren.

De eerste aanzetten daartoe vindt men bij [[Xenophanes]], die sterke kritiek uitte op de traditionele godsdienst, maar ook op de [[School van Milete|Ionische natuurfilosofen]]. Hij bekritiseert het [[antropomorfisme|antropomorfe]] (menselijk-feilbare) karakter van de Griekse goden en stelt dat men niets met zekerheid over de goden kan weten. Hierom staat Xenophanes te boek als de eerste [[agnosticisme|agnost]] en [[filosofisch scepticisme|scepticus]]. <ref>{{aut|Lesher, James H.}}, "[http://www.jstor.org/stable/4182025 Xenophanes' Scepticism]", ''Phronesis'', Vol. '''23''', No. 1 ,1978, p. 1-21.</ref>  Echter pas bij [[Heraclitus]] is er voor het eerst sprake van een volwaardige kenleer. Ook Heraclitus duidt steeds één oerelement aan, namelijk het vuur, als basis van de kosmos. Het vuur moet volgens Heraclitus echter niet zozeer als de ''basisbouwsteen'', maar als ''ordenend principe'' van de kosmos worden opgevat: de eeuwige strijd, en tegelijkertijd eenheid, van tegengestelden ordent de kosmos. Xenophanes past het idee van vuur als ordenend principe ook toe op de mens: de mens is in staat om kennis te vergaren omdat ook de menselijke ziel een vurige [[substantie]] is, en het gelijke (de mens) kan het gelijke (de kosmos) nu eenmaal begrijpen. Verwante ideeën zijn terug te vinden bij [[Anaxagoras]] en [[Empedocles]].

De [[sofistiek|sofist]]en waren de eerste Griekse filosofen die de aard van menselijke kennis als probleem stelden. Sofisten waren rondtrekkende leraren, zoals [[Protagoras (filosoof)|Protagoras]] en [[Gorgias]], die, door hun contact met verschillende culturen, kennis als iets [[relativisme|relatiefs]] zagen. Zekere kennis was eigenlijk niet mogelijk: alles is subjectief, alles is relatief. Het hangt van mens tot mens af of iets warm of koud is, enzovoort. [[antieke filosofie|Antieke filosofen]] zoals [[Socrates (filosoof)|Socrates]], [[Plato]] en [[Aristoteles]] reageerden hierop: voor hen was er wel degelijk een vast fundament, dat moest echter nog gevonden worden door de filosofen. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', Universitaire Pers Leuven, 1989, p. 35.</ref> 

;Plato
[[Bestand:Klassieke-def-van-kennis.svg|thumb|250px|right|Volgens Plato situeert kennis zich op het [[doorsnede (verzamelingenleer)|snijvlak]] van  [[waarheid]] en [[geloof]].]]
Net als de sofisten en relativisten vraagt Plato zich af of kennis überhaupt mogelijk is. De epistemologie die door Plato wordt ontwikkeld is onlosmakelijk verbonden met zijn ethiek; in navolging van zijn leermeester Socrates, stelt Plato dat om bijvoorbeeld rechtvaardig te zijn, het noodzakelijk is om eerst te weten en te definiëren wat "[[rechtvaardigheid]]" überhaupt is. Om kennis van dergelijke begrippen te kunnen funderen, introduceert Plato zijn [[ideeënleer]], waarin hij stelt dat onze ziel voor de geboorte in de Ideeënwereld was en daar volmaakte kennis van de Ideeën heeft opgedaan. Bij onze geboorte zijn we deze kennis echter weer vergeten. Het komt er nu op aan om via de [[dialectiek|dialectische]] en [[socratische methode]] deze kennis, die ergens diep in de mens zit, terug naar boven te halen. Het vermogen tot kennis van de noodzakelijke en universele principes is volgens Plato in ieder mens aanwezig, men moet het zich echter weer herinneren (''[[anamnese (Plato)|anamnese]]''). Volgens Plato is kennis niet achteraf gebaseerd op aardse ervaring (''[[a posteriori]]''), maar gaat alle kennis aan de aardse ervaring vooraf (''[[a priori]]''). <ref>{{aut|Kraut, Richard}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/spr2015/entries/plato/ Plato]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2015, {{aut|Zalta, Edward N.}} (red.), bezocht op 11-01-2017. [https://web.archive.org/web/20230407051147/https://plato.stanford.edu/archives/spr2015/entries/plato/ Gearchiveerd] op 7 april 2023.</ref> 

In de dialoog ''[[Theaetetus (Plato)|Theaetetus]]'' introduceert Plato een andere definitie van kennis, namelijk kennis als een "gerechtvaardigde ware opvatting" (justified true belief). Deze definitie van kennis is tot op heden een veel besproken notie van kennis in de epistemologie en de analytische filosofie.

[[Bestand:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|[[Aristoteles]].]]
;Aristoteles
Aristoteles hanteert een geheel andere visie op kennis dan Plato, maar ook Aristoteles stelt dat kennis wel degelijk mogelijk is. Het begrip "rechtvaardigheid" en de kennis van wat het inhoudt, haalt de mens volgens Aristoteles via een [[inductie (filosofie)|abstractieproces]] uit concreet beleefde situaties. Kennis moet dus niet gezocht worden in een andere wereld ([[transcendentie (filosofie)|transcendentie]]), maar zit in deze wereld zelf ([[immanentie]]). <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 37-38.</ref>  Kennis komt bij hem voort uit de waarneming, en Aristoteles kan dan ook beschouwd worden als de eerste [[empirisme|empirist]]. Hij schreef systematische verhandelingen, gebaseerd op de waarneming (empirie), over de [[biologie]] en de [[natuurkunde|fysica]].

In het eerste hoofdstuk van zijn ''[[Metafysica (Aristoteles)|Metaphysica]]'' (A1-2) betoogt Aristoteles dat de mens van nature naar kennis verlangt, hetgeen blijkt uit het plezier dat hij ontleent aan [[zintuiglijke indrukken|zintuiglijke waarneming]] (''aisthêsis''). Uit de waarneming ontstaat het geheugen (''mnêmê''), een soort innerlijk nabeeld dat door herinnering is op te roepen. Vele waarnemingen en de herinnering daaraan leiden tot ervaring (''empeiria''). Vakkundigheid of "kunst" (''technê'') komt voort uit veel herhaalde ervaring van gelijksoortige situaties; een voorbeeld dat Aristoteles uitwerkt is de geneeskunde. ''Technê'' is volgens hem altijd praktisch of productief. Veel vaklui doen hun werk zonder precies te weten wat zij doen, routinematig, maar de meesters weten wél wat zij doen en zijn om die reden in staat hun vakkennis over te dragen. Wetenschappelijke kennis (''epistêmê'') is niet productief, maar altijd theoretisch: ''epistêmê'' is kennis om de kennis en nooit gericht op praktisch nut of genot. Aristoteles geeft geen definitie van kennis, maar herleidt haar tot de eigenschap 'nieuws- of weetgierigheid'.

;Klassiek scepticisme
Na Aristoteles was het volgende nieuwe element in de epistemologie het ontstaan van het [[filosofisch scepticisme|scepticisme]]. Binnen dit klassiek Grieks scepticisme moet men twee vormen onderscheiden. Het academisch of dogmatisch scepticisme ontstond binnen de ''[[Akademeia]]'', de school van Plato, waarvan [[Arkesilaos (filosoof)|Arkesilaos]] als eerste scepticus gezien kan worden. Deze sceptici betoogden dat men niets met zekerheid kan kennen en probeerden dan ook de stellingen van de andere scholen te ontkrachten. <ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/190219/epistemology/59226/The-history-of-epistemology epistemology]." ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition.'' Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Bezocht op 16-06-2012. [https://web.archive.org/web/20140728171429/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/190219/epistemology/59226/The-history-of-epistemology/ Gearchiveerd] op 28 juli 2014.</ref>  Ze lieten zich sterk inspireren door de vroegere dialogen van Plato, die steeds in een [[Dubitatio|aporie]] eindigden om de lezer zelf tot nadenken aan te zetten.

De tweede variant van het scepticisme, het [[pyrronisme]] (vernoemd naar [[Pyrrho van Elis]]) verdedigde een andere sceptische positie. Bekend is het werk van [[Sextus Empiricus]] waarin deze de basisprincipes van het pyrronisme uiteenzet. Pyrronisten stellen dat men stellingen kan bevestigen noch ontkennen, en dat men daarom moet afzien van de claim op kennis. Volgens de pyrronistische leer is voor elke stelling evenwaardig bewijs voor zowel vóór als tégen te vinden. De onrust die met het [[Dubitatio|niet weten]] gepaard gaat, kan uiteindelijk overwonnen worden door het oordeel op te schorten. <ref>"epistemology." Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition. Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Bezocht op 16-06-2012. Gearchiveerd op 28 juli 2014.</ref>
[[Bestand:Leucippe (portrait).jpg|thumb|[[Leucippus]].]]
Ook het [[atomisme (natuurfilosofie)|atomisme]] van [[Leucippus]] en [[Democritus]] bevat een uitgewerkte kennisleer, later verder ontwikkeld door [[Epicurus]]. Het atomisme leert dat alles opgebouwd is uit eeuwige en onveranderbare atomen, die enkel verschillen in vorm en grootte. De objecten die wij zien zijn slechts groepen van toevallig aan elkaar geklitte atomen. Dit riep echter de vraag op hoe wij dan nog dingen kunnen kennen, vooral zaken als [[kleur]]en en [[geur]]en, die volgens het Griekse atomisme geen [[materie|materiële]] basis hadden (geen atomen waren).

Democritus antwoordt daarop dat alle voorwerpen voortdurend een soort beeldjes (''eidôla'') afscheiden, waarin de structuur van de atomen nog vervat zit. Onze waarneming, en vervolgens onze kennis, van de objecten wordt veroorzaakt doordat onze zintuigen deze beeldjes opvangen. We zien dus de atomen niet direct, maar indirect, via deze beeldjes. Atomen zelf zijn niet bitter, zoet of rood, maar dat effect ontstaat door onze zintuigen. Op deze wijze maakt Democritus dus als eerste een onderscheid tussen [[Secundaire eigenschap|primaire en secundaire eigenschappen]]. Naast deze beeldjes ruimt Democritus ook plaats in voor het verstand als zetel van de kennis. Immers, op basis van onze waarneming kunnen we iets oneindig kleins als een atoom niet kennen; dat kan slechts via het verstand, hoewel ook de empirie hierin een rol speelt.<ref>Leucippus & Democritus & Taylor, Christopher Charles Whiston (red.), [http://books.google.be/books?id=mIKEsi7GssMC&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q ''The Atomists, Leucippus and Democritus: Fragments : a Text and Translation with a Commentary''], University of Toronto Press, 1999, p. 143, bezocht op 18-06-2012.</ref> <ref>Berryman, Sylvia, "[https://plato.stanford.edu/entries/democritus/#5 Democritus]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2011, Zalta, Edward N. (red.), bezocht op 18-06-2012.</ref> 
Epicurus bouwt op deze opvattingen verder. <ref>Berryman, Sylvia, "[https://plato.stanford.edu/entries/atomism-ancient/#7 Ancient Atomism]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2011, Zalta, Edward N. (red.), bezocht op 18-06-2012.</ref>  Om zijn [[epicurisme]], dat ook uitgaat van atomen, te funderen gaat Epicurus op zoek naar onbetwijfelbare uitgangspunten. Deze zekere fundamenten vond hij in de waarneming: de voorwerpen die wij zien geven hun echte structuur aan ons door, wat blijkt uit het feit dat we vaak juist over hen oordelen. Net als Democritus verklaart hij de waarneming via de eerder genoemde beeldjes en stelt dat ze onbetwijfelbaar is: "elke waarneming is waar" volgens Epicurus; ze wordt veroorzaakt door iets dat werkelijk bestaat in de wereld. Op basis van deze waarnemingen velt de mens vervolgens oordelen, die op hun beurt wel betwijfelbaar zijn. We kunnen echter, zo stelt Epicurus, altijd via hernieuwde waarneming (terugkoppeling) controleren of het gevelde oordeel aan de [[werkelijkheid]] beantwoordt. Zo betoonde hij zich een rasechte [[empirisme|empirist]].

Er zijn daarnaast ook [[lichaam (natuurkunde)|objecten]] die niet rechtstreeks waargenomen kunnen worden, althans niet helder genoeg. Het gaat dan vooral om hemellichamen als de zon, en om [[deeltje|kleine voorwerpen]] als atomen. Epicurus geeft toe dat men deze niet goed kan waarnemen, maar betoogt dat men ze indirect kan toetsen door te kijken naar de gevolgen van hun aanwezigheid, of door het hanteren van [[analogiebewijs|analogiebewijzen]]. Deze indirecte bewijzen kunnen weliswaar niet leiden tot bevestiging van het oordeel, maar soms wel tot weerlegging, en in andere gevallen tot wat hij noemt 'niet-weerlegging' (''ouk antimarturêsis''): de stelling aangaande dit onduidelijk object is ''mogelijk'' waar (niet uitgesloten).

=== Middeleeuwen ===
In de [[middeleeuwen]] treden er onder invloed van de opkomst van het [[christendom]] nieuwe elementen in de epistemologie naar voren. De meeste, om niet te zeggen alle filosofen waren in de middeleeuwen tevens [[theologie|theologen]]: hun filosofie was onlosmakelijk verbonden met het denken over God. Hun epistemologie steunde dan ook vooral op God en christelijke begrippen.

Zo wijst de kerkvader [[Augustinus van Hippo]] op het gegeven van de [[erfzonde]]. Kennis was nog wel mogelijk, maar enkel door toedoen van het licht geschonken door God. Augustinus beroept zich op vele [[Platonisme|Platoonse]] elementen en stelt zo dat kennis bestaat uit tijdloze, onveranderbare [[Idee (filosofie)|Ideeën]], die hij in tegenstelling tot Plato in God plaatst. Daarnaast is Augustinus ook bekend voor zijn bestrijding van het [[filosofisch scepticisme|scepticisme]]. Bekend is zijn stelling dat "als ik bedrogen word, dan besta ik" (''Si fallor, sum'') waarmee hij de beroemde stelling van [[René Descartes]], ''[[cogito ergo sum]]'', 1200 jaar voor was. Dit idee hield in dat als men inderdaad bedrogen wordt, men desondanks zeker kan zijn van het feit dat er iets is dat bedrogen wordt.
[[Bestand:St-thomas-aquinas.jpg|thumb|[[Thomas van Aquino]].]]

Vanaf de 13e eeuw komt het werk van [[Aristoteles]], dat lange tijd grotendeels vergeten was, weer op de voorgrond voornamelijk als gevolg van vertalingen in het Latijn van in het [[Arabieren|Arabisch]] bewaard gebleven werk van deze Griekse filosoof. Door de toenemende populariteit van Aristoteles werd de typisch Platoonse epistemologie dan ook langzamerhand verdrongen door een Aristotelische. Zo is het denken van [[Thomas van Aquino]] sterk geïnspireerd door dat van Aristoteles. Kennis komt volgens Thomas van Aquino tot stand doordat het actieve intellect een [[concept (filosofie)|concept]] van de data abstraheert, die het door de [[zintuigen]] aangereikt krijgt. Dit abstractieproces houdt in dat men van deze waarneming die elementen benadrukt die voor dat type object [[essentie]]el zijn. Als men een [[paard (dier)|paard]] ziet, herkent men dit als een paard door van dit beeld de elementen "levend wezen", "wezen met vier poten" en dergelijke eruit te halen.

Een bredere problematiek in de middeleeuwse epistemologie is het debat over [[universalia]]. Dit debat gaat over de vraag of algemene begrippen zoals "het paard", "de mens" of "de rechtvaardigheid" werkelijk bestaan. Bestaan deze universalia onafhankelijk ergens in de realiteit of bestaan er slechts de particuliere gevallen? Het eerste standpunt, vaak [[realisme (filosofie)|realisme]] genoemd, gaat oorspronkelijk terug op Plato en zijn ideeënleer <ref>{{aut|Klima, Gyula}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2008/entries/universals-medieval/ The Medieval Problem of Universals]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' (Winter 2008 Edition), {{aut|Edward N. Zalta}} (ed.),. [https://web.archive.org/web/20220621010156/https://plato.stanford.edu/archives/win2008/entries/universals-medieval/ Gearchiveerd] op 21 juni 2022.</ref> , en werd ook door vele filosofen in de middeleeuwen verdedigd. In de latere middeleeuwen, in het werk van [[Willem van Ockham]] of [[Roscellinus van Compiègne]] werd de positie van het [[nominalisme]] verdedigd, namelijk dat de algemene begrippen enkel in ons hoofd zitten, en dus iets mentaals zijn. <ref> Iemand als [[Petrus Abaelardus]] zal dan weer de middenpositie van het [[conceptualisme]] uitwerken.</ref>

Voor vele theologen in de middeleeuwen was er ook geen onderscheid tussen theologie en wetenschap (''scientia''). Vanaf de 14e eeuw begonnen bepaalde theologen zich toch te verzetten tegen deze volledige vereenzelviging. Iemand als Ockham wijst erop dat het van een zekere [[Hoofdzonde#Superbia|hoogmoed]] getuigt te denken dat men via de menselijke rede God kan begrijpen. Ockham bekritiseert dan ook sterk de [[metafysica]], die als brugfunctie tussen filosofie en theologie dienstdeed.<ref>Steel, Carlos, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 59.</ref>  De meest radicale positie hierin is het [[fideïsme]]: het geloof staat volledig los van de rede, en de rede heeft er dan ook niets over te zeggen. Voorbeelden hiervan zijn [[Tertullianus]], [[Al-Ghazali]] en [[Gregorius van Rimini]]. Bekend is bijvoorbeeld de leuze van Tertullianus: "Ik geloof omdat het absurd is" (''[[credo quia absurdum]]''). Later zouden filosofen zoals [[Michel de Montaigne]] en [[Blaise Pascal]] gelijkaardige standpunten verdedigen.

Wetenschap en theologie raakten van elkaar gescheiden omdat zij een andere bron van kennis hebben: de wetenschap beroept zich op waarneming en intellect, terwijl de theologie zich met de [[Openbaring (concept)|goddelijke openbaring]] bezighoudt. Hierdoor ging de theologie zich zuiver richten op de [[Bijbel (christendom)|Heilige Geschriften]] en de traditionele [[Dogma (christendom)|geloofsovertuigingen]]. Wetenschap moest zich daarentegen richten op het aardse, en niet het goddelijke, iets wat zou leiden tot de opkomst van de [[moderne wetenschap]].

=== Moderniteit ===
In de [[renaissancefilosofie]] en de [[moderne filosofie]] voltrekt deze scheiding zich. Voornamelijk is dit verbonden met het gegeven van de [[reformatie]] en de bijhorende [[godsdienstoorlog]]en. [[Theoloog|Theologen]] als [[Maarten Luther|Martin Luther]] en [[Johannes Calvijn]] betwijfelden de ultieme autoriteit van de [[Rooms-Katholieke Kerk]]. Hierdoor kwam de vraag op hoe men moest oordelen tussen deze verschillende geloofsovertuigingen. Hier ontstaan het probleem van het [[filosofisch scepticisme|scepticisme]] en de zoektocht naar de vaste fundamenten van de kennis, bekend als het [[foundationalisme]]. <ref>{{aut|Popkin, Richard Henry}}, [http://books.google.be/books?id=7j8PdlgFRDAC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s The ''History of Scepticism: From Savonarola to Bayle''], Oxford University Press, 2003, p. 3.</ref>  Een vroeg voorbeeld hiervan was [[Michel de Montaigne]], bekend om zijn motto ''Que sais-je?'' (wat weet ik?).

Het duidelijkste voorbeeld hiervan is [[René Descartes]] die in zijn werken ''[[Verhandeling over de methode]]'' (1637) en ''[[Meditaties over de eerste filosofie]]'' (1641) een zoektocht naar zekere kennis uiteenzet. Hierin hanteert hij een radicale, maar [[cartesiaanse twijfel|methodologische twijfel]] waarin hij alles wat maar enigszins in vraag gesteld kan worden, verwerpt als onzeker. Uiteindelijk komt hij op zijn beroemde zekerheid: "ik denk dus ik ben" ([[cogito ergo sum]]). <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 81.</ref>  Hieruit trachtte hij dan nog het bestaan van God en de buitenwereld af te leiden. Breder kan Descartes geplaatst worden in de stroming van het [[rationalisme]]: het verstand (ratio) is de uiteindelijke bron van onze kennis. Op basis van denken alleen kunnen we de waarheid van de werkelijkheid achterhalen. Andere denkers van deze stroming zijn [[Gottfried Leibniz]] en [[Baruch Spinoza]].

[[Bestand:Francis Bacon.jpg|thumb|[[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]].]]
Tegenover het rationalisme staat het [[empirisme]]. Deze opvatting stelt dat al onze kennis afkomstig is uit [[zintuiglijke indrukken|zintuiglijke ervaring]] (empirie). Vertegenwoordigers van deze stroming zijn [[Francis Bacon (wetenschapper, 1561)|Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke (filosoof)|John Locke]], [[George Berkeley]] en [[David Hume]]. Hume is ook bekend om zijn radicaal sceptische houding: we zien enkel maar vlekjes of [[Zintuiglijke indrukken|sense data]]. Zaken als [[oorzakelijkheid]], [[persoonsidentiteit]] of God kunnen we niet waarnemen en dus ook niet zeker weten. Toch geloven veel mensen erin, maar dit enkel op basis van gewoonte (''habit'').

;Wetenschappelijke revolutie
Belangrijk voor de epistemologie was ook het plaatsvinden van de [[wetenschappelijke revolutie]] in de [[natuurwetenschappen]], en de daaruit voortgekomen moderne [[wetenschappelijke methode]]. In de filosofie waren vooral de eerder genoemde Francis Bacon en René Descartes belangrijk. Bacon is met name bekend vanwege zijn ''Novum Organum'' (1620) waarin hij poogt deze nieuwe wetenschappelijke methode te beschrijven. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 69.</ref>  In tegenstelling tot Aristoteles die de nadruk legde op [[deductie]], stelt Bacon de [[inductie (filosofie)|inductie]] centraal. In de ''Novum Organum'' tracht hij de wetenschappelijke praktijk, en de manier van het uitvoeren van experimenten uit te leggen en te normeren. Bekend is zijn uitspraak: "kennis is macht" (''scientia potentia est''). Terwijl Bacon belangrijk was voor de empirische wetenschappen, ligt het belang van Descartes vooral in de [[wiskunde]]: samen met denkers als Leibniz en [[Isaac Newton]] stond Descartes aan de basis van de [[Analyse (wiskunde)|wiskundige analyse]]. Feitelijk betekende deze wetenschappelijke revolutie ook het begin van de [[wetenschapsfilosofie]] als onafhankelijke discipline in de filosofie.

;Immanuel Kant en de receptie (nawerking) van zijn oeuvre
De tegenstelling tussen rationalisme en empirisme wordt [[Synthese (filosofie)|overbrugd]] in het werk van [[Immanuel Kant]]. Hij heeft dit [[criticisme]] met name uiteengezet in zijn hoofdwerk, ''[[Kritik der reinen Vernunft|Kritiek van de zuivere rede]]'' (1781). Kant was in zijn "voorkritische periode" (voordat hij de ''Kritiek van de zuivere rede'' schreef) een rationalist, maar na het lezen van het werk van [[David Hume|Hume]] "ontwaakte hij uit zijn dogmatische slaap". Mede door deze "openbaring" kwam hij tot wat hij (in [[metafoor|overdrachtelijke]] zin) een (kennistheoretische) "[[copernicaanse revolutie]]" noemt: niet het [[subject (filosofie)|subject]] (de denkende mens) moet zich onderwerpen aan de [[object (filosofie)|objecten]], maar de objecten moeten zich onderwerpen aan de [[categorie (filosofie)|categorieën]] van het denken. Kennis komt volgens Kant weliswaar voort uit de waarneming, maar kan evenzogoed niet zonder het denken. De gedane waarneming moet immers nog geïnterpreteerd worden: het [[cognitief proces|denken]] legt haar structuur op aan de waarneming. Zo nemen wij geen oorzakelijkheid of eenheid waar, maar zijn dat categorieën van het menselijk denken die we op de wereld plakken. Hoe de werkelijkheid echt is weten wij niet en kunnen we niet weten (''Das [[Ding an sich]] ist ein unbekanntes''). Op deze wijze werd dan ook [[metafysica|metafysische]] speculatie over de ware aard van de werkelijkheid onmogelijk. <ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/311398/Immanuel-Kant Immanuel Kant]", ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online'', Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Bezocht op 20-06-2012.</ref>  <ref>{{aut|Guyer, Paul}}, "[https://web.archive.org/web/20060709220021/http://www.rep.routledge.com/article/DB047 Kant, Immanuel (1724-1804)]" in {{aut|E. Craig}} (red.), ''Routledge Encyclopedia of Philosophy'', London, Routledge, Bezocht op 20-06-2012.</ref> 

Het werk van Kant [[receptie-esthetiek|had grote invloed]] op de verdere filosofie, en zeker ook op de epistemologie. Filosofen konden niet meer op dezelfde "naïeve" wijze op zoek gaan naar 'zekere kennis' omtrent de wereld. Toch zouden er al snel filosofen opduiken die beweren 'kennis van de werkelijkheid op zich' in pacht te hebben. Kants nadruk op het feit dat het de categorieën van het denken zijn die de werkelijkheid zoals ze ons voorkomt bepalen, en dat we niets met zekerheid over het ding an sich kunnen weten, leidde bij sommige filosofen tot de kritische vraag: als we het "ding an sich" niet kunnen kennen, waarom spreekt Kant er dan toch over alsof het bestaat? Hoe kunnen we dan weten dat het bestaat?

Volgens het [[Duits idealisme]] met denkers als [[Johann Gottlieb Fichte]], [[Friedrich von Schelling]] en [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] moest men het concept van het "ding an sich" dan ook laten vallen, of vereenzelvigen met de werkelijkheid zoals die zich aan de mens voordoet. De mens kan de werkelijkheid wel degelijk kennen, omdat de geest de werkelijkheid zelf "maakt": de werkelijkheid vloeit uit de redelijkheid zelf voort. <ref>{{aut|Colin, McQuillan}}, [http://www.iep.utm.edu/germidea/ German Idealism]", ''Internet Encyclopedia of Philosophy, 2012, bezocht op 19-06-2012.</ref>  In zekere zin is dan ook alles "geest". Hegel stelt in zijn hoofdwerk ''[[Phänomenologie des Geistes]]'' (1807) dat er in de geschiedenis sprake is van een [[dialectiek|dialectisch]] en [[historicisme|doelmatig proces]], waardoor de wereldgeest zich langzamerhand van zichzelf bewust wordt, culminerend in Hegels hoogsteigen filosofie. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 89.</ref>  Absolute kennis is dan wel degelijk mogelijk: de werkelijkheid in zijn geheel is [[rationaliteit|redelijk]], en voor de mens toegankelijk, aangezien de mens zelf deel uitmaakt van die wereldgeest.

[[Bestand:Schopenhauer.jpg|thumb|[[Arthur Schopenhauer]].]]
Het [[marxisme]] met denkers als [[Karl Marx]] en [[Friedrich Engels]] zette deze visie van Hegel op zijn kop. Er was inderdaad sprake van een doelmatig proces ([[dialectiek]]) in de geschiedenis, maar dat proces werd gestuurd door de [[historisch materialisme|materiële onderbouw]]: door de economische en sociale situatie waarin de maatschappij zich bevond. Deze maatschappelijke 'onderbouw' bepaalde ook de 'bovenbouw': de cultuur (de kunst en het denken). De mogelijkheid van zekere, betrouwbare kennis werd hierdoor echter problematisch: kennis was immers altijd 'besmet' door de heersende [[ideologie]] die zichzelf constant wilde [[legitimiteit (politiek)|legitimeren]]. De Italiaanse filosoof [[Antonio Gramsci#Politieke theorie|Antonio Gramsci]] werkte in de [[twintigste eeuw]] het gegeven van maatschappelijke [[hegemonie#Culturele hegemonie|ideologische dominantie]] ('culturele hegemonie') door de heersende klasse verder uit.

Andere filosofen, die het niet eens waren met dit ver doorgevoerde hegeliaanse idealisme, grepen sterker terug op Kant. [[Arthur Schopenhauer]] bijvoorbeeld, die weliswaar uitgaat van Kant, maar toch beweert dat men het ding op zich kan kennen, zij het op een andere manier. In ''[[Die Welt als Wille und Vorstellung]]'' blijft Schopenhauer trouw aan Kants dogma van de onkenbaarheid van 'het ding op zich', door te stellen dat de mens het niet kent via het "empirisch bewustzijn" (via de ervaring), maar het wel kan achterhalen, via wat hij noemt het "hogere bewustzijn". Het ding op zich kan men kennen door "de innerlijke ervaring". <ref>{{aut|Rüdiger Safranski|Safranski, Rüdiger}}, ''Arthur Schopenhauer - De woelige jaren van de filosofie'', Olympus, 2010, p. 284.</ref>  Naast het louter empirisch aanschouwen van de werkelijkheid, bevindt er zich volgens Schopenhauer in de mens nog een andere bron van kennis: de mens is een deel van de metafysische Wil die in alle objecten schuilgaat, en kan haar zo dus ook kennen. ''"Men ging naar buiten in alle richtingen in plaats van in zichzelf te keren, waar ieder raadsel moet worden opgelost."'' <ref>{{aut|Schopenhauer, Arthur}}, ''Frühe Manuskripte'', p. 154.</ref> 

Het [[positivisme]] van [[Auguste Comte]] trekt een ander aspect van de ideeën van Kant in zijn uiterste, anti-[[scholastiek|metafysische]] consequentie door. Kant betoogde dat de metafysica als wetenschappelijke discipline ten dode is opgeschreven, en dat de mens geen kennis zonder ervaring kan hebben. Volgens het positivisme kan enkel de [[empirische wetenschap]] adequate kennis leveren. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 99.</ref>  Een gelijkaardige tendens is te bespeuren in de heropleving van de "zuivere" Kant in het [[neokantianisme]] met personen als [[Hermann von Helmholtz]] en [[Johann Friedrich Herbart]].

=== Hedendaagse filosofie ===
De [[hedendaagse filosofie]], waarvan het begin rond 1900 gesitueerd moet worden, kenmerkt zich door een nog grotere fragmentatie van filosofische visies op kennis. In feite is deze fragmentatie het resultaat van het werk van Kant: de grote begrenzingen aan het filosofisch project - voornamelijk doordat de metafysica moest verdwijnen - veroorzaakten in de epistemologie een ware crisis: hoe kunnen filosofen nog de ware werkelijkheid en ware kennis achterhalen? Hegels idealistische oplossing was een vroege optimistische reactie, maar werd op haar beurt al snel weer verlaten. Toch zou zij grote invloed blijven uitoefenen, zelfs in de hedendaagse filosofie: zo werd het [[Brits idealisme]] de opvolger van het [[Duits idealisme]], met personen als [[Thomas Hill Green|T.H. Green]] en [[Francis Herbert Bradley|F.H. Bradley]]. Verder zou dit idealisme ook invloed hebben op verscheidene Amerikaanse denkers zoals [[Josiah Royce]] en [[John Dewey]].
[[Bestand:John Dewey in 1902.jpg|thumb|[[John Dewey]].]]
;Pragmatisme en hermeneutiek
Vroege oplossingen, gedeeltelijk onder invloed van het idealisme, waren het [[pragmatisme]] en de [[hermeneutiek]]. Beide vertrokken van het hegeliaans idealisme, maar lieten er grote delen van vallen. Het ging niet meer om een wereldgeest die via een volledig rationeel proces tot zelfbewustzijn kwam, waardoor de ultieme waarheid zich openbaarde. Kenmerken die werden behouden waren het dialectisch denken en de door Hegel voorgestelde overbrugging van [[lichaam-geestprobleem|lichaam en geest]].

Het [[pragmatisme]] is een Amerikaanse stroming met denkers als [[Charles Sanders Peirce|C.S. Peirce]], [[William James]] en de eerder vernoemde Dewey. <ref>{{aut|Hookway, Christopher}}, "[https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ Pragmatism]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2010, {{aut|Zalta, Edward N.}} (red.), bezocht op 22-06-2012. [https://web.archive.org/web/20230719183220/https://plato.stanford.edu/entries/pragmatism/ Gearchiveerd] op 19 juli 2023.</ref>  Deze denkers stonden ook sterk onder de invloed van de [[evolutietheorie]]: de mens werd gezien als een simpel [[Dieren (biologie)|dier]] dat moest strijden voor zijn bestaan. Het pragmatisme is daarom niet geïnteresseerd in het ware wezen van de werkelijkheid. Zij is vooral probleemgericht en ziet denken dan ook als ''problem-solving'': de mens wordt geconfronteerd met een reeks problemen waarop hij adequaat moet reageren. Het doet er niet toe dat de mens "de werkelijkheid zoals hij echt is" doorgrondt; zolang het probleem verholpen is, is het in orde. Waarheid wordt dan ook gedefinieerd in functie van functionaliteit: iets is waar als het werkt, als het goed functioneert binnen de menselijke maatschappij. Dit pragmatisme kan geïnterpreteerd worden als het opgeven van het klassieke filosofische project naar het zoeken naar de waarheid op zich. Grotendeels om die reden heeft het pragmatisme dan ook veel kritiek te verduren gehad.

De [[hermeneutiek]] daarentegen speelt zich grotendeels in Europa af, en trekt voornamelijk Duitse denkers aan, zoals [[Wilhelm Dilthey]], [[Hans-Georg Gadamer]] en [[Martin Heidegger]]. De hermeneutiek begint feitelijk bij [[Friedrich Schleiermacher]], die het principe op teksten toepast. Teksten moeten verstaan worden vanuit een hermeneutisch proces: de kennis en interpretatie van een tekst verandert tijdens het lezen. Dit komt door de "hermeneutische cirkel": elk deel van de tekst beïnvloedt het geheel en het geheel op haar beurt elk deel. Dit blijkt vooral bij herlezing van een tekst: de delen worden nu sterker geïnterpreteerd in functie van het geheel en het geheel wordt uitgediept aan de hand van herinterpretatie van de delen.

Dilthey breidt dit gegeven uit naar elke [[menswetenschap]]. Hij onderscheidt ''verklaren'' ('ërklaren') in de [[natuurwetenschap]]pen, die zijn gericht op [[causaliteit]] en [[analyse]] van gedane waarnemingen, en ''verstaan'' ('verstehen') in de [[menswetenschappen]], die zijn gericht op het begrijpen van een fenomeen en het plaatsen in een [[context (taal)|groter geheel]]. Heidegger radicaliseert dit in zijn magnum opus ''[[Sein und Zeit]]'' (1927): het hele menselijk bestaan is in zekere zin ''Verstehen''. Waarheid is hier voor Heidegger "onverborgenheid" (''alètheia''): de waarheid van iets komt tot stand doordat het "Zijn" dit zijnde laat zijn zoals het is en haar dus aanwezig maakt, terwijl het Zijn zelf afwezig blijft. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 116.</ref>  Ook hier kan het deel (zijnde) niet los gedacht worden van het geheel (Zijn).

==== Analytische filosofie ====
Deze crisis van de filosofie stond ook aan de oorsprong van het onderscheid tussen de [[continentale filosofie]] en de [[analytische filosofie]]. Beide stromingen probeerden, evenals het pragmatisme en de hermeneutiek, een nieuwe methode te ontwikkelen om tot kennis van de werkelijkheid te komen. De analytische traditie was een Britse reactie tegen het [[Brits idealisme]]: [[Bertrand Russell]] en [[G.E. Moore]] waren het radicaal oneens met hun stellingen. <ref>"[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/22568/analytic-philosophy Analytic Philosophy]", ''Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online Academic Edition'', Encyclopædia Britannica Inc., 2012. Bezocht op 22-06-2012.</ref>  Zowel de idealistische inslag als de bijhorende opvattingen over de werkelijkheid en waarheid waren volgens hen radicaal fout: daartegenover verdedigden zij een sterk [[realisme (filosofie)|realisme]] en een hernieuwde vorm van de [[correspondentietheorie]] van de waarheid.

[[Bestand:Honourable Bertrand Russell.jpg|thumb|175px|[[Bertrand Russell]].]]
Hiervoor ontwikkelde met name Russell de analytische methode: filosofie moest bestaan uit het, met behulp van de [[logica]] en [[taalfilosofie]], analyseren van filosofische termen en problemen. Russell verdedigde het [[logisch atomisme]]: het spreken van de mens over de werkelijkheid kan [[reductionisme|gereduceerd]] worden tot een reeks "atomaire feiten". Deze atomaire feiten corresponderen op hun beurt met iets uit de werkelijkheid. Russells opvatting over de werkelijkheid was realistisch: de werkelijkheid bestaat buiten en los van de mens.

;Wittgenstein en de Wiener Kreis
{{Citaatbox|{{lang|de|''Ich sitze mit einem Philosophen im Garten; er sagt zum wiederholten Male: ‚Ich weiß, dass das ein Baum ist‘, wobei er auf einen Baum in der Nähe zeigt. Ein Dritter kommt daher und hört das, und ich sage ihm: ‚Dieser Mensch ist nicht verrückt: Wir philosophieren nur.‘''}}|[[Ludwig Wittgenstein]]<ref>{{aut|Wittgenstein, Ludwig}}, ''Über Gewißheit'' [1951] (1969), § 467.</ref>}}
De filosoof [[Ludwig Wittgenstein]] zou deze visie verder uitwerken in zijn ''[[Tractatus Logico-Philosophicus]]'' (1922): de betekenis en waarheid, en dus ook kennis komt net als bij Russell voort uit een correspondentie met de werkelijkheid. Wittgenstein verdedigt hier de afbeeldingstheorie (''picture theory of meaning''). <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', p. 119-122.</ref>  De wereld bestaat uit een verzameling feiten en zo'n feit is waar als dat feit correspondeert met een element uit de werkelijkheid. Dit betekent ook dat men enkel zinvol kan spreken over dingen die in de werkelijkheid terug te vinden zijn. Volgens Wittgenstein kan men dan ook niet zinvol spreken over [[ethiek]] en [[esthetica]]: met morele of esthetische uitspraken correspondeert immers niets. Dit wil wel niet zeggen dat deze gebieden niet belangrijk zijn, integendeel. Men kan echter gewoon niet spreken over deze gebieden; men kan er de waarheid echter enkel van ''tonen''.

Verscheidene Duitstalige filosofen en wetenschappers waren sterk onder de indruk van deze visie. Dit betrof met name leden van de ''[[Wiener Kreis]]'': een cirkel Duitstalige intellectuelen, waaronder [[Moritz Schlick]] en [[Rudolf Carnap]]. Zij baseerden dan ook hun [[logisch positivisme]] op dit werk van Wittgenstein gecombineerd met het empirisme van [[David Hume]]. Net als het positivisme van Comte kan men enkel kennis vinden in de empirische uitspraken of in wiskundige of logische uitspraken. Centraal staat het [[verificatiebeginsel]]: men kan enkel zinvol over iets spreken als het empirisch te verifiëren valt. <ref>{{aut|Horsten, Leon}} & {{aut|Douven, Igor}} & {{aut|Weber, Erik}}, ''Wetenschapsfilosofie'', Assen, Van Gorcum, 2007, p. 150.</ref>  In tegenstelling tot Wittgenstein verwierpen zij het hele ethische en esthetische veld, of reduceerden het tot heel enge fenomenen ([[emotivisme]]).

Vanaf de jaren 60 en 70 werd deze sterke nadruk op de logica en het zoeken naar vaste fundamenten voor de kennis langzamerhand verlaten. Dit kwam voornamelijk door de opkomst van de ''[[ordinary language philosophy]]'' die de nadruk legde op het dagelijks gebruik van termen. Ook de filosoof [[Karl Popper]] leverde in zijn werk kritiek op elk project naar zekere kennis. Hij verwerpt die zoektocht, en stelt een [[fallibilisme|fallibilistische]] positie in de plaats: men moet toegeven dat de inzichten die men heeft nooit echt zeker zijn, maar altijd weerlegd of [[Falsifieerbaarheid|gefalsifieerd]] kunnen worden. Ook door [[Willard Van Orman Quine]], een van Carnaps leerlingen, is er kritiek op dit project geleverd, voornamelijk in zijn essay ''Two Dogmas of Empiricism'' (1951). Hierin stelt Quine dat het klassiek onderscheid tussen [[analytisch en synthetisch oordeel]] onhoudbaar is.

Een gelijkaardige reactie was er ook op het klassieke probleem van het [[filosofisch scepticisme]]. Vele hedendaagse analytische filosofen, zoals [[Hilary Putnam]] en [[Peter Strawson]] nemen dit scepticisme niet meer als een serieuze dreiging. Als ze er al over spreken dan willen ze vooral stellen dat het een zinloze en onmogelijke positie is die het overwegen niet waard is. Er zijn echter wel uitzonderingen, zoals [[Thomas Nagel]] die er nog wel sterke aandacht aan schenken. <ref>Zie {{aut|Nagel, Thomas}}, ''The View from Nowhere'', New York, Oxford University Press, 1986, p. 67-71.</ref> 

Ook heeft de voor de rest onbekende filosoof [[Edmund Gettier]] een plaats binnen de hedendaagse epistemologie bemachtigd. Grotendeels komt dit door het reeds klassiek geworden [[Gettier-probleem]] geformuleerd in zijn artikel ''Is Justified True Belief Knowledge?'' (1963). Hier stelde hij enkele voorbeelden voor die de klassieke definitie van kennis als een "ware en gerechtvaardigde overtuiging" (''true justified belief'') omzeilen en dus aantonen dat de definitie onvolmaakt is. Veel onderzoek in de hedendaagse epistemologie is dan ook naar mogelijke oplossingen voor dit probleem.

Recentelijk hebben ook bepaalde filosofen, in de [[pragmatisme|pragmatische traditie]], zoals [[Richard Rorty]] en [[Robert Brandom]] opgeroepen om meer toenadering te zoeken tot de [[continentale filosofie]] en het klassieke epistemologische programma te verlaten. Iemand als Rorty verwerpt in ''Philosophy and the Mirror of Nature'' (1980) de eeuwenoude zoektocht naar een fundament voor ware en zekere kennis als een verkeerde zoektocht. <ref>Zie vooral {{Aut|Rorty, Richard}}, ''Philosophy and the Mirror of Nature'', 1980, Oxford - Basil Blackwell. en {{Aut|Rorty, Richard}}, ''Contingency, Irony, and Solidarity'', 1989, Cambridge University Press.</ref> 

==== Continentale filosofie ====
[[Bestand:Edmund Husserl 1900.jpg|thumb|175px|[[Edmund Husserl]].]]
De [[continentale filosofie]] sloeg een geheel andere richting in, met minder focus op [[logica]] en [[taalfilosofie]]. Filosofen als [[Franz Brentano]] en [[Edmund Husserl]] richtten zich op de zuivere aard van het waarnemen zelf, en zo was de [[fenomenologie]] geboren. De klassieke vraag naar de zekerheid van de relatie tussen de menselijke geest en de buitenwereld moet men "tussen haakjes zetten" (''einklammern'').

Fenomenologen als Husserl, [[Maurice Merleau-Ponty]] en [[Martin Heidegger]], betogen dat de klassieke tegenstelling tussen empirisme en rationalisme een doodlopende weg is. Volgens de fenomenologen vatten beide kennistheoretische stromingen het proces van [[zintuiglijke indrukken|zintuiglijke waarneming]] te intellectualistisch en rationalistisch op. Het ''rationalisme'' betoogt dat de mens de zaken in zijn [[milieu|omgeving]] steeds rationalistisch construeert en analyseert met een zekere wiskundige precisie. Het rationalisme spreekt van waargenomen objecten aan de hand van wiskundige [[parameter]]s als [[inhoud (volume)|uitgebreidheid]] ('[[res extensa]]'). Het ''empirisme'' stelt dat we in de eerste plaats "vlekjes" zien, die we vervolgens via het [[denken]] rationeel reconstrueren. Volgens fenomenologen is echter noch ervaring, noch de rede de fundamentele kennisbron: we dienen de fenomenen zelf te laten spreken, de zuivere aanschouwing van hetgeen ons in het bewustzijn is gegeven.

;Het postmodernisme en poststructuralisme
In ''[[La condition postmoderne|La condition postmoderne: rapport sur le savoir]]'' (1979), een onderzoek naar de huidige stand van zaken in de epistemologie in opdracht van de regering van [[Quebec (provincie)|Quebec]], stelt [[Jean-François Lyotard]] dat de '[[teleologie|grote verhalen]]' dood zijn en daarmee de [[Moderne Tijd|moderniteit]] ten einde is. Hij luidt dan ook de [[postmodernisme|postmoderniteit]] in: een tijd waarin er geen plaats meer is voor zulke grote verhalen en grootschalige projecten die de fundamenten van de kennis onderzoeken.

Ideeën als de "werkelijkheid op zich" of "de ultieme waarheid" worden opgegeven, ze worden gezien als [[totalitarisme|totalitaire]] begrippen. Grote verhalen, zoals de [[Verlichting (stroming)|verlichting]] of het [[marxisme]] laten geen plaats over voor het radicale Andere in de wereld. In de postmoderniteit is er enkel plaats voor "kleine verhalen", en fragmenten van de werkelijkheid die kunnen verschillen van perspectief. De grote inspiratiebron voor de [[postmoderne filosofie]] is de [[classicus]] (en [[dominee]]s-zoon) [[Friedrich Nietzsche]], die de [[dood van God]] proclameerde en daarmee het einde aankondigde van het [[traditie (christendom)|klassieke]], [[heilig|sacrale]], overkoepelende [[christendom|christelijke]] verhaal van [[teleologie|"Gods volk onderweg"]]. Andere postmodernisten zijn [[Jacques Derrida]] en [[Gianni Vattimo]]. Vaak wordt postmodernisten [[relativisme]] verweten: waarheid lijkt volledig af te hangen van de [[subjectiviteit]] van een willekeurig [[individu]], en is daarmee arbitrair geworden.

Een ander belangrijk denker binnen de continentale traditie is de [[poststructuralisme|poststructuralist]] [[Michel Foucault]] die in werken als ''[[Les mots et les choses]]'' (1966) betoogt dat het denken in opeenvolgende periodes in de menselijke geschiedenis wordt beheerst door verschillende ''[[Episteme (filosofie)|epistèmes]]'': een 'epistème' is het geheel van samenhangende kennis en wetenschap van een bepaalde periode. Door de tijd heen komen er [[epistemische breuk]]en voor: het ene ''epistème'' wordt verlaten voor het volgende. Dit houdt ook een radicale verandering van de aard van het denken in. Hij baseerde deze ideeën op denkers als [[Gaston Bachelard]] en [[Louis Althusser]]. De Amerikaanse denker [[Thomas Kuhn]] verdedigt in zijn werk ''[[The Structure of Scientific Revolutions]]'' (1962) een [[paradigma (wetenschapsfilosofie)|gelijkaardig idee]], maar toegespitst op het wetenschappelijke denken. De [[wetenschapsgeschiedenis]] wordt gekenmerkt door [[paradigmaverschuiving|elkaar opvolgende]] paradigma's. Net als bij Foucault houdt voor Kuhn zo'n verschuiving een radicale onvertaalbaarheid, en een verandering van de aard van kennen in.

== Discussiepunten ==
De [[geschiedenis van de filosofie]] overziend, is de epistemologie een van de meest onderzochte en bediscussieerde onderwerpen. De discussie concentreert zich op het analyseren van de aard van de kennis, en hoe deze laatste zich verhoudt tot begrippen als [[waarheid]] en [[overtuiging|geloof]]. Veel van deze discussies gaan over rechtvaardiging: kennistheoretici analyseren de rechtvaardigingsgronden van kennisaanspraken, oftewel de gronden waarop men kan beweren iets te weten. Heel in het kort probeert de kennistheorie de vraag "Hoe weten we, dat wat we weten?" te beantwoorden.

Op het eerste gezicht lijkt epistemologie een abstracte studie die volledig losstaat van het dagelijkse of sociale leven. Veel filosofen delen deze mening echter niet. Zo stelde [[Immanuel Kant]] al dat de vraag "Wat kan ik kennen?" een van de drie belangrijkste vragen is die de mens kan stellen. Filosofen als [[Bertrand Russell]] en [[Karl Popper]] wijzen er dan weer op dat de kenleer die men aanhangt praktische en politieke gevolgen kan hebben. Zo schrijft Popper:
<blockquote>{{lang|en|''I think that ideas are dangerous and powerful things, and that even philosophers have sometimes produced ideas. Indeed I have no doubt that [... the] doctrine of the impotence of all philosophy is amply refuted by the facts.''}} <ref>{{aut|Popper, Karl}}, "Sources of Knowledge and Ignorance" in ''Conjugations and refutations'', Oxford University Press, 1961, p. 5.</ref> </blockquote>
Vaak ook hangt de kenleer van een filosoof samen met de andere vakgebieden zoals [[metafysica]] of [[wijsgerige antropologie]]. Een goed voorbeeld is de [[pragmatisme|pragmatist]] [[John Dewey]] die zijn kenleer ook toepast op zijn [[politieke filosofie]] en [[filosofie van de opvoeding]]. Vaak is het ook omgekeerd: de metafysica van een filosoof, zoals bij [[Plato]] of [[Arthur Schopenhauer]], bepaalt de kenleer.

=== Gettier-probleem ===
{{Zie hoofdartikel|Gettier-probleem}}
In de [[analytische filosofie]] is de standaardanalyse van het [[Concept (filosofie)|concept]] 'kennis' de ''JTB-analyse van kennis''. (Justified True Belief). Volgens deze opvatting zijn de volgende condities de noodzakelijke voorwaarden om te spreken van 'kennis':
# (B): S gelooft dat p
# (T): p is waar
# (J): S is gerechtvaardigd te geloven dat p
[[Bestand:Pump House at Thompson Graving Dock (detail) (2) - geograph.org.uk - 783549.jpg|thumb|175px|Het [[Gettier-probleem]]: men oordeelt op basis van deze klok dat het twaalf uur is. Wat men niet weet is dat de klok stilstaat. ''Toevallig'' is het echter ook net twaalf uur. Is dit echte kennis?]]
De filosoof [[Edmund Gettier]] is bekend geworden om zijn in 1963 gepubliceerd argument dat deze traditionele definitie van kennis in vraag stelt, voornamelijk aan de hand van enkele tegenvoorbeelden. In een artikel dat maar enkele pagina's lang is, beargumenteert Gettier dat er bepaalde situaties zijn waarin iemands geloof wel degelijk zowel gerechtvaardigd als waar is, maar waar men intuïtief toch niet geneigd is om over kennis te spreken. Gettier besluit hieruit niet dat de criteria van gerechtvaardigd en waarheid fout zijn, maar slechts onvoldoende. Dergelijke voorbeelden worden het [[Gettier-probleem]] genoemd. <ref>{{aut|Hetherington, Stephen}}, [http://www.iep.utm.edu/gettier/ Gettier Problems], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', bezocht op 16-06-2012.</ref>  Deze zijn tot op heden nog niet weerlegd en vormen een bron van discussie voor epistemologen.

Gettier stelt twee [[gedachte-experiment]]en voor, die sindsdien bekendstaan als de ''Gettier cases'' waarin hij deze uitzonderingen beschrijft. In een geval wachten twee mannen, Jan en Piet op het resultaat van hun sollicitaties voor dezelfde baan. Elk van beiden heeft een euro op zak. Jan heeft voldoende redenen om te geloven dat zijn concurrent, Piet, de baan zal krijgen en ook weet hij dat Piet die euro op zak heeft. Hieruit besluit Jan dat "de persoon die een euro op zak heeft de baan zal krijgen." Jan is er echter niet bewust dat hijzelf ook een euro op zak heeft. Wanneer de uitslag bekend wordt gemaakt, blijkt het dat Jan de baan krijgt. Jan was dus fout in zijn overtuiging als zou Piet de baan krijgen. Jan heeft echter wel in dit geval een gerechtvaardigde en ware overtuiging dat de persoon met de euro in zijn zak de baan zal krijgen en men zou dus - volgens de definitie - moeten toegeven dat hij de kennis over de winnaar bezat. Gettier wijst erop dat men hier desondanks niet kan spreken alsof Jan weet dat de man met de euro op zak de baan zal krijgen, want Jans geloof refereert aan de muntjes in de zak van Piet en niet van hemzelf. Dit voorbeeld, samen met verscheidene anderen toont volgens Gettier aan dat de traditionele definitie onvolledig is omdat de overtuiging van de persoon in kwestie hier enkel klopt door toedoen van geluk.

==== Oplossingen ====
Er zijn verscheidene antwoorden geboden op dit traditioneel probleem. Vaak bestaan deze erin een andere definitie of voorwaarde voor kennis naar voren te brengen.

Een mogelijk antwoord is beschreven door de Amerikaanse filosoof [[Richard Kirkham]]. Kirkham betoogt dat de enige definitie die deze tegenvoorbeelden kan neutraliseren de [[infallibilisme|infallibilische]] definitie is: de rechtvaardiging van de overtuiging, wil men van kennis spreken, moet de waarheid ervan ook noodzakelijk maken. <ref>{{aut|Kirkham, Richard L.}}, "Does the Gettier Problem Rest on a Mistake?", ''Mind'', Vol '''43''', p. 501-513.</ref> 

Een gerelateerde oplossing is het invoeren van een vierde voorwaarde voor kennis, namelijk "onophefbaarheid" (''indefeasibility''). Volgens deze visie mag er voor een overtuiging die pretendeert kennis te zijn geen overlappende of opheffende waarheid zijn die de rechtvaardiging van de overtuiging in kwestie onderuit haalt. Wanneer Jan bijvoorbeeld gelooft dat Tom een boek gestolen heeft, met als rechtvaardiging dat hij hem het boek zag wegnemen, bestaan er mogelijke opheffende proposities zoals "de identieke tweelingbroer van Tom loopt ook in deze bibliotheek rond". Slechts wanneer er geen van zulke opheffende proposities gelden, kan men echt spreken van kennis.

De stroming van het [[reliabilisme]] (''reliabilism'') betoogt dat een overtuiging enkel gerechtvaardigd is (en dus als kennis kan gelden) als de overtuiging in kwestie voortkomt ([[Oorzakelijkheid|causaal]] veroorzaakt wordt) door een betrouwbaar proces. In het voorbeeld van Jan en Piet is dit bijvoorbeeld niet het geval omdat de overtuiging dat "de persoon met de euro op zak de baan zal krijgen" niet op een adequate manier veroorzaakt is. De oorzaak ligt immers in euro van Piet, en niet van Jan.

=== Waarheid ===
[[Bestand:Ludwig Wittgenstein, Pencil on board2.jpg|thumb|[[Ludwig Wittgenstein]].]]
{{Zie hoofdartikel|waarheid}}
Een cruciaal concept binnen de epistemologie is waarheid. Kennis veronderstelt immers dat het altijd over de waarheid gaat; anders kan men niet spreken over kennis. Dat bleek al uit de traditionele definitie van kennis als een "''ware'' en gerechtvaardigde overtuiging". Waarheid is echter een problematisch begrip binnen de filosofie waardoor er ook talloze interpretaties zijn van wat waarheid nu net is. Hier volgende de meest courante opvattingen over waarheid.

;Correspondentietheorie van de waarheid
Wellicht de meest voorkomende en oudste filosofische opvatting van waarheid is de [[correspondentietheorie]]: iets is waar als het ''correspondeert'' met de werkelijkheid. De oudste versies hiervan zijn geformuleerd door [[Plato]], [[Aristoteles]] en vele middeleeuwse filosofen in de [[scholastiek]]. Waarheid was voor hen de overeenstemming tussen het de werkelijke feiten en het verstand (''adaequatio rei et intellectus''). <ref>{{aut|David, Marian}}, "[https://plato.stanford.edu/entries/truth-correspondence/ The Correspondence Theory of Truth]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2009, {{aut|Zalta, Edward N.}} (red.), bezocht op 24-06-2012. [https://web.archive.org/web/20230708101948/https://plato.stanford.edu/entries/truth-correspondence/ Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref> 

Deze visie op de waarheid wordt in de [[hedendaagse filosofie]] heropgenomen door filosofen als [[Bertrand Russell]] en de vroege [[Ludwig Wittgenstein]]. Het [[logisch atomisme]] van Russell en de ''picture theory'' van Wittgenstein stellen beide dat de waarheid van een [[propositie]] afhangt van haar correspondentie met de werkelijkheid. Wittgenstein stelt zelfs dat woorden slechts betekenis hebben als ze een feit uit de wereld weerspiegelen. Deze opvatting van waarheid is een substantiële opvatting: waarheid valt verder te analyseren in andere termen.

Vele andere filosofen hebben op deze opvatting kritiek geuit. Zo stelde [[Immanuel Kant]] al dat de werkelijkheid op zich (het [[ding an sich]]) principieel onkenbaar is. Als de werkelijkheid onkenbaar is, is het niet duidelijk hoe men dan kan controleren of bepaalde feiten waar zijn. Een gelijkaardige kritiek is ook geuit door [[Richard Rorty]]: als waarheid uit zo'n juiste afspiegeling van de werkelijkheid bestaat dan moet er - om deze correspondentie vast te stellen - een soort derde positie zijn die beide kan vergelijken. Zo'n standpunt bestaat niet: we kunnen enkel uitspraken met andere uitspraken vergelijken. Een ander probleem wordt al opgemerkt door Wittgenstein zelf: als waarheid gelijkstaat met correspondentie, wat moet er dan gebeuren met [[ethiek|ethische]] en [[esthetica|esthetische]] uitspraken; zij lijken met niets te corresponderen.

;Coherentietheorie van de waarheid
[[Bestand:Spinoza.jpg|thumb|[[Baruch Spinoza]].]]
De eerste concurrent voor deze correspondentietheorie was de [[coherentietheorie]]. Verdedigers van deze theorie waren onder anderen [[Baruch Spinoza]], [[Gottfried Wilhelm Leibniz|G.W. Leibniz]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegel]], [[Francis Herbert Bradley|F.H. Bradley]] en [[Otto Neurath]]. Waarheid bestaat volgens deze opvatting uit de onderlinge samenhang of coherentie van de verschillende opvattingen en soorten kennis. Waarheid staat dus los van de werkelijkheid en hangt enkel af van de andere uitspraken in het systeem. Een consequentie hiervan is dat de waarheid veranderlijk kan zijn: als er nieuwe ontdekkingen worden gedaan, kan waarheid ook veranderen.

Een argument voor deze theorie is onder andere de bewering dat dit adequaat beschrijft hoe we in werkelijkheid aan onze kennis komen. Wanneer wij moeten controleren of een uitspraak al dan niet waar is, lijken wij toch te kijken naar onze andere overtuigingen en kennis. Ook ontsnapt deze theorie aan de problemen van de correspondentietheorie: zij heeft niet het probleem van hoe zij uitspraken met de werkelijkheid kan controleren, noch wordt de ethiek of de kunst op voorhand uitgesloten.

Er zijn echter andere problemen met deze theorie. Iemand als [[Moritz Schlick]] stelt bijvoorbeeld dat volgens deze theorie elk logisch consistent geheel waar zou zijn, maar dus evengoed een goed verzonnen systeem gebaseerd op toch overduidelijk onbestaande zaken als eenhoorns en roze olifanten: zolang het systeem maar consistent ineen zit, is het waar. <ref>{{aut|Schick, Moritz}}, "On the Foundation of Knowledge", p. 374-377. in {{aut|Mulder, Henk L.}} (red.) & {{aut|Van de Velde-Schlick, Barbara F.B.}}, ''Moritz Schlick - Philosophical Papers, Volume II (1925-1936)'', D. Reidel Publishing Company, London.</ref>  Ook weet deze theorie geen raad met opvattingen die door sommige mensen bevestigd worden en door anderen ontkend. Ook kan een persoon in kwestie contradictorische opvattingen hebben. Dit zou impliceren dat sommige zaken tegelijkertijd waar en onwaar kunnen zijn. <ref>{{aut|Dowden, Bradley}} & {{aut|Swartz, Norman}}, "[http://www.iep.utm.edu/truth/#H5 Truth]", ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', bezocht op 24-06-2012.</ref> 
;Pragmatische theorie van de waarheid
Binnen het [[pragmatisme]], zowel bij klassieke auteurs als [[William James]] en [[John Dewey]] <ref>{{aut|Geyer, Delton Loring}}, ''[http://www.gutenberg.org/catalog/world/readfile?fk_files=2233290 The pragmatic theory of truth as developed by Peirce, James, and Dewey]'', Project Gutenberg, 2011, bezocht op 28-06-2012.</ref>  als bij [[neopragmatisme|neopragmatisten]] als [[Richard Rorty]] <ref>, komt er een pragmatische opvatting van de waarheid naar voren. Waarheid wordt hier gezien in termen van functionaliteit en bruikbaarheid. Een opvatting van waarheid al zou het gaan om hoe de wereld ''echt'' is, wordt verworpen. We kunnen niet weten hoe de wereld echt is, en dit is ook niet nodig. We kunnen onze uitspraken enkel vergelijken met andere uitspraken en kijken of ze goed werken. Waarheid wordt dan ook gedefinieerd in termen van nut: ''P'' is waar als ''P'' in de praktijk werkt of nuttig is. In feite is dit een heel nuchtere en [[instrumentalisme|instrumentalistische]] opvatting van waarheid die het best kan worden beschreven aan de hand van de [[eendentest]]: ''If it looks like a duck, swims like a duck, and quacks like a duck, then it probably is a duck''.

Kritiek op deze opvatting is uiteraard dat waarheid hier lijkt af te stevenen op iets [[relativisme|relatiefs]]: waarheid is wat er op dat concrete moment werkt. Wat nuttig is kan daarbij van persoon tot persoon verschillen. De filosoof [[Bertrand Russell]] stelt ook dat deze theorie de notie van waarheid verwart met [[kennisverwerving]] of een kennisindicator: het is redelijk evident dat wij soms de waarheid op het spoor komen door te kijken of het in de praktijk werkt en de testen doorstaat, maar dat kan natuurlijk geen analyse van het begrip "waarheid" zelf zijn. Ten laatste moet men nog wijzen op het problematische karakter van termen als "nuttig" of "functioneel". Wat houden deze net in? Ze lijken moeilijk te definiëren zonder terug te vallen op het begrip waarheid.

</ref>
;Minimalistische theorie van de waarheid
[[Bestand:Young frege.jpg|thumb|[[Gottlob Frege]].]]
De minimalistische theorie vindt men terug in het werk van [[Gottlob Frege]], [[Alfred Tarski]], [[Frank Ramsey]], [[Peter Strawson]] en [[Donald Davidson]] en dus vooral in de [[logica]] en de [[analytische filosofie]]. In de logica geldt het dat een [[propositie]] waar is als zij het geval is: waarheid moet begrepen worden als een [[Dan en slechts dan als|equivalentie]]. In feite wordt deze visie bij filosofen toegepast op alle vormen van waarheid:
:W(S)↔S&nbsp;(W(S) ''als en slechts als'' S)
:<sneeuw is wit> is waar (W(S)) als en slechts als sneeuw wit is (S).
Als iemand gelooft dat sneeuw wit is, gelooft hij ook dat het waar is dat sneeuw wit is. In tegenstelling tot de voorgaande theorieën is de minimalistische theorie geen substantiële theorie van de waarheid: de waarheid kan niet verder geanalyseerd worden in andere termen. Substantiële invullingen (zoals een "correspondentie" of "coherentie") schenden deze equivalentierelatie immers. Dit klassiek argument tegen de correspondentietheorie is geformuleerd door Frege in zijn schrift ''Der Gedanke'' (1918). Het problematische is vooral dat, als de correspondentietheorie klopt en men deze equivalentierelatie wil behouden, men moet stellen dat zowel "<sneeuw is wit> is waar" en "sneeuw is wit" met hetzelfde feit in de werkelijkheid corresponderen, maar dat lijkt niet te kloppen. Duidelijk is dit als men een representatie als een soort foto opvat: "sneeuw is wit" zou dan een foto van de witte sneeuw zijn, terwijl "<sneeuw is wit> is waar" een foto van een foto zou zijn. Waarheid is daarentegen volgens iemand als Frege ondefinieerbaar. Verklaren waarom "<sneeuw is wit> is waar" is hetzelfde als verklaren waarom "sneeuw is wit".

;Consensustheorie van de waarheid
Hedendaagse filosofen als [[Jürgen Habermas]] en [[Karl-Otto Apel]] vertegenwoordigen de consensustheorie die stelt dat een uitspraak waar is, wanneer een onbegrensd groot aantal mensen die over alle nodige communicatiemiddelen beschikken deze uitspraak onderschrijven. Waarheid wordt met andere woorden gedefinieerd in functie van een rationele consensus tussen alle betrokken partijen.

Natuurlijk houdt dit niet in dat elke consensus gelijkstaat met waarheid, want dan zou elke cafédiscussie tot waarheid leiden, maar er zijn daarentegen verscheidene voorwaarden aan verbonden. Zo moet deze discussie plaatsvinden in een situatie waarin alle feitelijke machtsverhoudingen tussen haakjes gezet worden (''Herrschaftsfreie Kommunikation''). Enkel de macht van het betere argument mag bepalen wat aangenomen wordt en wat niet. Verder moet ook elke deelnemer aan de discussie kunnen deelnemen, zelf eigen argumenten en problemen kunnen aandragen en ook als een serieuze gesprekspartner beschouwd worden. Habermas erkent dat dit redelijk idealistische voorwaarden zijn en stelt dan ook dat dit slechts als vooronderstelling in elke discussie meespeelt. Om deze reden is de waarheid en de consensus erover dan ook niets permanents: ze kan morgen weer opnieuw in vraag gesteld worden via nieuwe argumenten en problemen.
;Constructietheorie van de waarheid
Een laatste stroming is de constructietheorie. In feite is dit eigenlijk geen volwaardige theorie over de waarheid, maar in zekere zin een ontkenning van het bestaan ervan. Opponerende stromingen, zoals [[Constructivisme (filosofie)|constructivisme]], [[interactionisme]] of [[subjectivisme]] stellen dat de werkelijkheid een subjectief bouwsel is, een "constructie" of een beeld dat door individuen of groepen mensen, de "subjecten", wordt gevormd. Zij zien het als de taak van de onderzoeker, om van deze subjectieve werkelijkheid een nieuw beeld te bouwen.<ref>den Hertog, Friso & van Sluijs, Ed, ''Onderzoek in organisaties: een methodologische reisgids'', Van Gorcum, Assen, 1995, p.35 {{ISBN|9789023230625}}</ref>  Hoewel dit in zekere zin wel iets weg heeft van de vorige theorieën, zoals de pragmatische, is het verschil hier duidelijk dat het [[relativisme]] van de waarheid expliciet erkend wordt.

=== Externalisme en internalisme ===
Een deel van het klassieke debat binnen de epistemologie is het debat tussen de epistemologische [[externalisme|externalisten]] en epistemologische [[internalisme|internalisten]]. <ref>{{aut|Pappas, George}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/justep-intext/ Internalist vs. Externalist Conceptions of Epistemic Justification]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2009, {{aut|Edward N. Zalta}} (red.) Bezocht op 16-06-2012. [https://web.archive.org/web/20230205105746/https://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/justep-intext/ Gearchiveerd] op 5 februari 2023.</ref>  <ref>{{aut|Poston, Tod}}, [http://www.iep.utm.edu/int-ext/ Internalism and Externalism in Epistemology], ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', bezocht op 16-06-2012.</ref>  Externalisten zijn van mening dat enkel externe factoren, namelijk buiten het psychologische deel van de persoon die de kennis vergaart, kunnen fungeren als goede voorwaarden voor kennis. Zo zal een externalist bijvoorbeeld op het Gettier-probleem antwoorden dat kennis op correcte wijze moet veroorzaakt worden door de externe relevante feiten. Internalisten stellen daar tegenover dat de kennisgronden wel degelijk te vinden zijn in de menselijke geest zelf: er moet aan bepaalde psychologische voorwaarden voldaan worden.

Hoewel de tegenstelling toen nog niet expliciet gemaakt was, geldt voor vele [[René Descartes]] als een vroeg voorbeeld van een internalist. Hij betoogde dat omdat we enkel de externe wereld via onze zintuigen kunnen kennen en deze op zich niet onfeilbaar zijn, we niet kunnen stellen dat onze kennis onfeilbaar is. De enige manier waarop we kennis konden vinden die "onbetwijfelbaar waar is", is als deze helder en welonderscheiden is (''claire et distincte''). Descartes gaat er immers van uit dat er een alwetende en waarachtige God is die deze mogelijkheid tot juiste kennis garandeert. De mens en zijn kennisvermogen is echter wel niet perfect, maar kan toch juiste kennis bereiken via correcte en exacte [[methodische twijfel]]. Een voorbeeld van een externalist is [[Hilary Putnam]]: of men van kennis kan spreken hangt af van de relatie met de objecten die deze overtuigingen hebben veroorzaakt.

=== Weten dat, weten hoe en weten door vertrouwdheid ===
De kennis die vaak centraal staat binnen epistemologisch onderzoek is die betreffende [[propositionele kennis]], ook bekend als "weten dat" of "kennis dat" (''knowing that''). Dit soort kennis houdt in dat men overtuigd is van de juistheid van een bepaalde [[propositie]], zoals weten dat een fiets twee wielen heeft. Deze vorm van kennis moet echter onderscheiden worden van "weten hoe" en "weten door vertrouwdheid". De kennis om te weten hoe men moet fietsen kan gezien orden als "weten hoe" (''knowing how''). Weten door vertrouwdheid (''knowledge by acquaintance'') is bijvoorbeeld een "persoon" kennen en meteen herkennen als je hem ziet. Het was [[Bertrand Russell]] die als een van de eerste heeft gewezen op kennis door vertrouwdheid <ref>{{aut|Fumerton, Richard}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/sum2009/entries/knowledge-acquaindescrip/ Knowledge by Acquaintance vs. Description]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2009, {{aut|Edward N. Zalta}} (red.) Bezocht op 16-06-2012. [https://web.archive.org/web/20230813055156/https://plato.stanford.edu/archives/sum2009/entries/knowledge-acquaindescrip/ Gearchiveerd] op 13 augustus 2023.</ref>  en [[Gilbert Ryle]], in zijn ''Concept of Mind'', heeft al een van de eerste de sterke nadruk gelegd op het "weten hoe". <ref>{{aut|Ryle, Gilbert}}, "[http://www.jstor.org/stable/4544405 Knowing How and Knowing That]", ''Proceedings of the Aristotelian Society'', XLVI.</ref>  <ref>"[http://philosophy.uwaterloo.ca/MindDict/knowhow.html know how]", ''Dictionary of Philosophy of Mind'', 2004. Bezocht op 16-06-2012. [https://web.archive.org/web/20110725135013/http://philosophy.uwaterloo.ca/MindDict/knowhow.html Gearchiveerd] op 25 juli 2011.</ref> 

Een ander denker die op deze andere vormen van kennis heeft gewezen is [[Michael Polanyi]]. Hij noemt dit gegeven "[[onbewuste kennis]]" (''tacit knowledge''). <ref>{{aut|Smith, Mark K.}}, ''[http://www.infed.org/thinkers/polanyi.htm Michael Polayni and Tacit Knowledge]'', infed, 2003. Bezocht op 16-06-2012. [https://web.archive.org/web/20121212184139/http://www.infed.org/thinkers/polanyi.htm Gearchiveerd] op 12 december 2012.</ref>  Bekend is dan ook zijn uitspraak: "''we know more than we can tell''" <ref>{{aut|Polanyi, Michael}}, ''The Tacit Dimension'', Doubleday, 1967, p. 4.</ref>  Dit idee vormde ook een inspiratie voor [[Thomas Kuhn]] die het inpaste in zijn [[Paradigma (wetenschapsfilosofie)|paradigmatische opvatting]] over wetenschappelijke theorieën <ref>{{aut|Horsten, Leon}} et al., ''Wetenschapsfilosofie'', p. 168.</ref>  en voor [[Charles Taylor (filosoof)|Charles Taylor]] die het toepaste op zijn [[politieke filosofie]]. <ref>{{aut|Zuckert, Catherine H.}}, ''Political Philosophy in The Twentieth Century'', p. 270f28.</ref>  Recentelijk wordt het ook in verband gebracht met [[genetica|genetisch]] aangeboren kennis: bepaalde gedragspatronen dringen niet door tot ons bewustzijn en staan zo niet onder onze directe controle. <ref>{{aut|De Groef, Bert}} & {{aut|Roels, Peter}}, ''De wetenschap van het leven - Over eenheid in biologische diversiteit'', Acco, Leuven, 2011, p. 196.</ref> 

=== Scepticisme ===
{{Zie hoofdartikel|Filosofisch scepticisme}}
In het alledaags gebruik staat het woord ''sceptisch'' voor het met argwaan bekijken van zaken. Ook in de wetenschap wordt het woord scepticisme gebruikt in de zin dat men kritisch staat tegenover de hypothesen die geponeerd worden en dan men hen tracht te [[falsificatie|falsifiëren]]. Het filosofisch scepticisme houdt echter iets anders en is in feite een radicalisering van dit alledaags gebruik. De scepticus die als tegenstander van vele filosofen wordt opgevoerd is over niets zeker: hij twijfelt aan alles waaraan men mogelijk kan twijfelen. Voor de scepticus is niets zeker zolang er maar geringe twijfel over kan bestaan.

Als men de filosofie historisch bekijkt, bestaan er twee vormen van scepticisme. Het klassieke scepticisme dat men terugvindt bij oude Griekse scholen zoals het [[pyrrhonisme]] en het moderne scepticisme dat opkomt in de moderniteit bij denkers als [[René Descartes]] en [[David Hume]]. Het klassieke scepticisme is in feite een zwakkere vorm van scepticisme. Zij stelt dat men van geen enkel theoretisch standpunt zeker kan zijn omdat er zowel argumenten voor als tegen aan te voeren zijn die evenwaardig qua gewicht zijn. De Griekse scepticus, zoals [[Sextus Empiricus]], raadt dan ook aan dat men het oordeel uitstelt en op deze wijze tot rust komt. De andere sceptische school, die in de navolging van [[Plato]] met onder anderen [[Arkesilaos (filosoof)|Arkesilaos]], hanteerde vooral een sceptische houding om de dogmatische standpunten van de concurrerende scholen aan te vallen. <ref>{{aut|Vogt, Katja}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/win2011/entries/skepticism-ancient/ Ancient Skepticism]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2011, {{aut|Zalta, Edward N.}} (red.), bezocht op 21-06-2012. [https://web.archive.org/web/20230813055201/https://plato.stanford.edu/archives/win2011/entries/skepticism-ancient/ Gearchiveerd] op 13 augustus 2023.</ref> 

[[Bestand:Brein in een vat.jpg|thumb|De moderne formulering van de sceptische twijfel: wat garandeert me dat ik niet in een eeuwige illusie leef?]]

;Modern scepticisme
Het moderne scepticisme verschilt hiervan omdat zij ook de alledaagse dingen tot in de wortels in vraag stelt. Klassieke voorbeelden zijn terug te vinden in het werk van Descartes en diens zoektocht naar zekere kennis en daarbij een [[cartesiaanse twijfel|methodologische twijfel]] hanteert. Zo voert hij het argument aan dat we als we dromen ons nooit bewust zijn dat we dromen. Waarom zou dit dan ook niet gelden voor onze "wakkere" toestand? Een verder klassiek en radicaler voorbeeld is de hypothese van het ''malin génie'': stel dat er een kwaadaardige geest is die ons op elk vlak zou bedriegen, dan zou kennis niet mogelijk zijn. In feite vertrekt Descartes van het volgend sceptisch argument:
# Als ik (zeker) weet dat ''p'', dan zijn er geen (gegronde) redenen om aan ''p'' te twijfelen.
# ''X'' is een gegronde reden om aan ''p'' te twijfelen.
# Daarom weet ik dus niet (zeker) dat ''p''.
In de filosofie van David Hume vindt men gelijkaardige sceptische overwegingen, maar van iets andere aard. Hume is [[empirist]], en gaat er dus van uit dat alle kennis voortkomt uit waarneming. Als we echter twee biljartballen tegen elkaar zien botsen, en dus zogenaamd zien dat de ene bal de andere wegstoot - dus de ''oorzaak'' is van het wegstoten - dan zien we enkel dat de ene bal beweegt, de andere raakt waarop de andere bal beweegt. We ''zien'' geen [[oorzakelijkheid]]. Gelijkaardige problemen zijn er met concepten als [[substantie]], [[wonder|mirakel]]s en [[persoonsidentiteit]]. We zien enkel wat fenomenen voor onze ogen en we gaan ervan uit dat hierachter iets dieper schuilgaat, maar dat weten we niet zeker. Dit is ook nauw verwant met het [[inductie (filosofie)#Het probleem van de inductie|inductieprobleem]]: hoe weten we dat morgen de zon nog op gaat gaan of dat oorzakelijkheid er nog zal zijn of dat de natuurwetten dezelfde zullen zijn? Er lijkt hiervoor geen rationele fundering te zijn.

Moderne formuleringen van sceptische argumenten vindt men bij [[Hilary Putnam]] en [[Daniel Dennett]] en hun gedachte-experiment van het [[hersenen in een vat]]. Eigenlijk is dit slechts een herformulering van de klassieke stelling van Descartes. Dennett stelt:
<blockquote>''Stel u voor dat boosaardige geleerden in uw slaap uw hersenen verwijderen en ze in een fles stoppen waar ze kunstmatig in leven worden gehouden. Stel u voor dat ze u wijsmaken dat u geen brein in een fles bent, maar nog steeds vrij rondloopt en fysiek deelneemt aan de werkelijkheid.'' <ref>{{aut|Dennett, Daniel C.}}, ''Het bewustzijn verklaard'', Pandora, 1995, p. 15. Zie ook {{aut|Steup, Matthias}}, "[https://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/knowledge-analysis/ The Analysis of Knowledge]", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2012, bezocht op 21-06-2012. [https://web.archive.org/web/20220419081915/https://plato.stanford.edu/archives/sum2012/entries/knowledge-analysis/ Gearchiveerd] op 19 april 2022.</ref> </blockquote>

==== Antwoorden op het scepticisme ====
[[Bestand:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|thumb|[[René Descartes]].]]

;Augustinus van Hippo
Een vroege filosoof die op het scepticisme reageerde was de kerkvader [[Augustinus van Hippo]]. in zijn werk ging hij op zoek naar bepaalde vormen van kennis die aan deze sceptische twijfel ontsnappen. Zo stelde hij dat men, ondanks alle sceptische argumenten, wel [[tautologie (logica)|tautologische]] stellingen zoals "de wereld bestaat of de wereld bestaat niet" of "het universum is oneindig of is niet oneindig" kan kennen. Ook stellingen in de trant van "het lijkt voor mij alsof ..." en "Als er vier elementen in de wereld zijn, zijn er geen vijf" lijken te ontsnappen aan de sceptische twijfel. Het meest bekend is zijn stelling dat "als ik bedrogen wordt, dan besta ik" (''Si fallor, sum'') waarmee hij Descartes' ''[[cogito ergo sum]]'' zo'n 1200 jaar voor was. Deze idee hield in dat als men inderdaad bedrogen wordt, men desondanks zeker kan zijn van het feit dat er iets is dat bedrogen wordt.

;René Descartes
Het bekendste voorbeeld is wellicht [[René Descartes]]. Descartes gaat in zijn werk op systematische wijze op zoek naar zekerheden die aan elke vorm van scepsis kunnen ontsnappen. Hij komt daar allereerst tot dezelfde zekerheid als Augustinus: ik twijfel, dus ik ben (of ik denk, dus ik ben). Er is dus op deze wijze op z'n minst iets dat twijfelt. Vervolgens probeert hij het bestaan van God aan te tonen. Hiervoor presenteert Descartes een reeks [[godsbewijs|godsbewijzen]]. Een van die bewijzen gaat als volgt: als wij introspectief in ons kijken, dan vinden we daar de idee terug van een volmaakte perfectie. Dit idee kan echter niet van onszelf komen, want we zijn een onvolmaakt en begrensd denkend iets. Het moet dus van buiten komen, en aldus van God. Wanneer het bestaan van God eenmaal bewezen is, is het voor Descartes niet meer moeilijk om de scepticus helemaal uit te schakelen: God is waarachtig en het Goede zelf en kan ons dus niet bedriegen. Aldus worden wij niet bedrogen in onze waarnemingen en bestaan er dus dingen buiten ons. <ref>{{aut|Steel, Carlos}}, ''Historische inleiding tot de Wijsbegeerte'', blz. 82.</ref>  Het grote probleem bij Descartes is echter dat er een [[cirkelredenering van Descartes|cirkelredenering]] in zijn bewijsvoering schuilgaat.

;Transcendentale argumenten
Een ander soort tegenargumenten tegen scepticisme zijn de zogenaamde transcendentale argumenten die teruggaan op het werk van [[Immanuel Kant]]. <ref>{{aut|Bardon, Adrian}}, "[http://www.iep.utm.edu/trans-ar/ Transcendental Arguments]", ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', 2006, bezocht op 22-06-2012.</ref>  Latere filosofen die gebruikmaakten van dit soort argumenten waren [[Cornelius Van Til]] ([[presumptionisme]]) en [[Barry Stroud]]. De opbouw van zulke argumenten is eenvoudig: men zoekt een onbetwijfelbare premisse, die zelfs de scepticus deelt. Vervolgens probeert men aan te tonen dat die premisse enkel zin heeft of mogelijk is als er daadwerkelijk een buitenwereld (of iets anders dat men betwijfelt) bestaat.

Het transcendentaal argument van Kant kan vereenvoudigd als volgt worden geformuleerd: als gemeenschappelijke premisse nemen we aan dat er zo iets als [[bewustzijn]] bestaat. Men kan bijvoorbeeld naar Descartes' ''cogito ergo sum'' verwijzen. Wel, een bewustzijn is altijd een denken van iets; bewustzijn heeft altijd een inhoud, is bewust van iets. Om dus een authentiek bewustzijn mogelijk te maken, moet er dus iets buiten het bewustzijn zijn om over bewust te zijn, om maar een onderscheid tussen Ik en het Andere te maken. Aldus bestaat er iets buiten het bewustzijn.

De filosoof [[Peter Strawson|P.F. Strawson]] heeft kritiek op dit soort argumenten door te stellen dat dit hoogstens leidt tot de stelling dat we zouden moeten geloven in de buitenwereld. De stelling dat dit zo zou moeten zijn is echter niet dezelfde als de stelling dat dit effectief het geval is. Het scepticisme blijft zo rechtop staan. <ref>{{aut|Strawson, P.F.}}, ''Skepticism and Naturalism: some varieties'', Columbia University Press, New York, 1985, blz. 9.</ref> 

;G.E. Moore
De Britse filosoof [[George Edward Moore|G.E. Moore]] heeft zich ook uitvoerig beziggehouden met pogingen om het scepticisme te ontkrachten. <ref>{{aut|Preston, Aaron}}, "[http://www.iep.utm.edu/moore/ George Edward Moore (1873—1958)]" in ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', bezocht op 18-03-2012.</ref>  Hij viseert voornamelijk scepticisme omtrent het [[realisme (filosofie)|realisme]]: we zouden niet zeker kunnen zijn al zou er een buitenwereld bestaan. Hij heeft hiervoor twee tegenargumenten bedacht. Het eerste argument gaat als volgt: als men een sceptische houding aanneemt, dan moet men krachtens deze houding vier aannames doen:
# Ik kan het in vraag gestelde object niet meteen kennen
# Het bestaan ervan volgt niet logisch en noodzakelijk uit iets anders waarmee ik vertrouwd ben
# Mijn kennis van dit object moet dus gebaseerd zijn op een [[analogiebewijs]] of een vorm van [[Inductie (filosofie)|inductie]].
# De kennis die volgens (3) tot stand komt, is geen zekere kennis.
Moore stelde hierbij echter de kritische vraag waarom het plausibeler zou zijn om al deze vier stellingen aan te nemen dan om het bestaan van bijvoorbeeld het potlood dat je voor je houdt aan te nemen. <ref>{{aut|Moore, G.E.}}, ''Four Forms of Scepticism'', p. 28.</ref> 
Het bekendste argument is echter het volgende. Hierbij probeert Moore aan te tonen dat we zeker weten dat er zaken buiten ons bestaan door te wijzen op bepaalde zaken waaraan het absurd is te twijfelen. Hij schrijft:
<blockquote>{{lang|en|''I can prove now, for instance, that two human hands exist. How? By holding up my two hands, and saying, as I make a certain gesture with the right hand, "Here is one hand," and adding, as I make a certain gesture with the left, "and here is another." And if, by doing this, I have proved ipso facto the existence of external things, you will all see that I can also do it now in numbers of other ways: there is no need to multiply examples.''}} <ref>{{aut|Moore, G.E.}}, "Proof of an External World", ''Proceedings of the British Academy'', '''25''', 1939, blz. 24.</ref> </blockquote>
[[Bestand:Hilary Putnam.jpg|thumb|175px|[[Hilary Putnam]].]]

;Hilary Putnam
Ook [[Hilary Putnam]] heeft een argument tegen het scepticisme. Hij vertrekt van het gedachte-experiment van de "[[hersenen in een vat]]." Dit argument hangt nauw samen met Putnams [[taalfilosofie]]. Putnam stelt dat woorden altijd verwijzen naar de dingen die door de persoon in kwestie eronder geclassificeerd worden omdat hij ze als zodanig ervaren heeft. Een woord verwijst met andere woorden pas naar een ding als het daardoor op een correcte wijze causaal veroorzaakt is. <ref>{{aut|P. Hickey, Lance}}, "[http://www.iep.utm.edu/brainvat/#H2 The 'Brain in a Vat' Argument]", ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', bezocht op 22-06-2012.</ref>  Als Mary nu in zo'n hersenen in een vat zou zijn, dan verwijzen woorden die ze gebruikt zoals "hersenen" of "boom" niet naar de ''echte'' hersenen, zoals die in het vat, want die zaken worden niet door hersenen of bomen veroorzaakt. Als Mary in een sceptische bui zou zeggen dat ze "hersenen in een vat" was, dan zegt ze eigenlijk dat een "hersenbeeld in een vatbeeld" (want dat is waardoor het wordt veroorzaakt) is, wat een absurde stelling is. De stelling wij zijn "hersenen in een vat" is op die manier dus ook fout, want wij zijn geen hersenbeeld in een vatbeeld.

;Naturalisme
Een ander antwoord op het probleem van het scepticisme is geformuleerd door de filosoof [[Peter Strawson|P.F. Strawson]] in zijn boek ''Skepticism and Naturalism'' (1985). In dit werk besprak en bekritiseerde hij ook verscheidene andere pogingen om tegen het scepticisme in te gaan zoals transcendentale argumenten, maar ook bijvoorbeeld een beroep op de [[inferentie naar de beste verklaring]] zoals men dat in zekere mate bij [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]] terug kan vinden. Stellen dat het postuleren van een buitenwereld de beste verklaring is voor datgene wat wij mee maken en zien, mist volgens Strawson net het hele punt van het scepticisme: daar gaat het immers over ''zeker'' weten.

Voor Strawsons eigen oplossing verwijst hij naar het [[naturalisme (filosofie)|naturalisme]] van [[David Hume]] en [[Ludwig Wittgenstein]]. Hij interpreteerde de spanning tussen Hume de scepticus ("We nemen geen oorzakelijkheid waar") en Hume de naturalist ("Wanneer ik uit mijn studeerkamer vertrek, twijfel ik aan niets") als cruciaal voor het probleem van het scepticisme. Humes naturalisme bestaat er net uit te stellen dat ongeacht hoeveel argumenten voor of tegen het scepticisme er ook geformuleerd zullen worden, dit niet zal veranderen dat we in het dagelijks leven vertrouwen hebben in het bestaan van de zaken rondom ons. Een gelijkaardige visie vindt hij terug bij Wittgenstein in diens werk ''On Certainty'': Wittgenstein stelde dat we weliswaar kunnen twijfelen over concrete zaken, maar niet over het algemeen kader waarbinnen men dat doet; daarover twijfelen lijkt niet mogelijk. Strawson besluit:
<blockquote>{{lang|en|''They have in common the view that our "beliefs" [...] are not grounded beliefs and at the same time are not open to serious doubt. [...] The correct way with the professional skeptical doubt is not to attempt to rebut it with argument, but to point out that it is idle, unreal, a pretense.''}} <ref>{{aut|Strawson, P.F.}}, ''Skepticism and Naturalism: some varieties'', Columbia University Press, New York, 1985, p. 19.</ref> </blockquote>
Verder betoogt Strawson dat dit ook van toepassing is op onze morele attitudes. Waar filosofen als [[Bernard Williams (filosoof)|Bernard Williams]] en [[Thomas Nagel]] wijzen op een gegeven als ''[[moral luck]]'' <ref>Zie "Moral Luck" in {{aut|Williams, Bernard}}, ''Moral Luck'', Cambridge University Press, Cambridge, 1981. en "Moral Luck" in {{aut|Nagel, Thomas}},'' Mortal Questions'', Cambridge, Cambrdige University Press, 1979.</ref>  (het gewicht van onze morele oordelen wordt soms bepaald door zaken waaraan de schuldige niets heeft kunnen doen), stelt Strawson dat dit niet uitmaakt: "''We can no more be reasoned out of our proneness to personal and moral reactive attitudes in general than we can be reasoned out of our belief in the existence of body.''" <ref>{{aut|Strawson, P.F.}}, ''Skepticism and Naturalism'', p. 32.</ref>  Ook verwijst Strawson naar [[Martin Heidegger]] die in zijn werk ''[[Sein und Zeit]]'' stelt dat het grootste schandaal van de filosofie niet is dat we niet kunnen bewijzen dat de buitenwereld bestaat, maar dat we het nog steeds proberen. <ref>{{aut|Heidegger, Martin}}, ''Sein und Zeit'', Max Niemeyer Verlag, Tübingen, 1986, blz. 205.</ref>  In de [[filosofie van de geest]] verdedigt [[Jerry Fodor]] een gelijkaardige thesis omtrent de epistemologische adequaatheid van de [[volkspsychologie]]. <ref>{{aut|Fodor, Jerry}}, ''Psychosemantics: the problem of meaning in the philosophy of mind'', The MIT Press, Cambridge - Massachusetts, 1987, blz. 9-10.</ref> 

=== Fundamenten van de kennis ===
Vanaf het ontstaan van de filosofie waren er al filosofen die op zoek gingen naar de fundamenten van kennis om tot zekere waarheid te komen. Filosofen die dit idee aanhangen groepeert men onder de term van epistemologisch fundamentalisme of [[foundationalisme]]. De reden waarom men zo'n fundament zoekt blijkt uit het [[Münchhausentrilemma]] geformuleerd door [[Hans Albert]] en [[Agrippa (filosoof)|Agrippa]]. Het trilemma bij Albert stelt dat bij elke bevraging van een stelling, men bij een van de volgende drie punten vastraakt:
#Het [[regressie-probleem]]: er is steeds een nieuw argument, die op haar beurt gefundeerd moet worden.
#Een [[axioma]]: de onderbouwing eindigt bij een niet-bewijsbaar of aantoonbaar axioma.
#Een [[cirkelredenering]]: de stelling blijkt gegrond in zichzelf.
Wil men dus niet in een regressie of cirkelredenering vervallen, dan moet men op zoek gaan naar een fundament dat op zichzelf onbetwijfelbaar is: het moet onvermijdelijk duidelijk zijn dat dit fundament ''waar'' is. De zoektocht hiernaar begon al bij [[Plato]] die de Ideeën als fundament voor de kennis zag, maar ook [[Aristoteles]] en [[Epicurus]] verwezen naar de immanente vorm of empirie die onbetwijfelbaar is. In de moderniteit vertaalt zich dat in de tegenstelling tussen het [[rationalisme]] en het [[empirisme]] die respectievelijk de rede en de waarneming als fundament aandragen. Volgens rationalisten als [[René Descartes]] en [[Baruch Spinoza]] kan men via het denken bepaalde intuïtief onbetwijfelbare inzichten op het spoor komen. De empiristen stellen dan weer dat de waarneming op zich een soort zuiver contact met de werkelijkheid waarborgt en zo als fundament kan gelden. De modernste variant hiervan is het [[logisch empirisme]] dat eveneens de waarneming naar voren schuift als fundament, zij in de zin van zogenaamde "protocolzinnen" (''Protokollsätze'') <ref>of een soort direct contact met de werkelijkheid in de verificatie.</ref><ref>Juhos, Béla, [http://books.google.be/books?id=shB-AtsDl0sC&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false Selected Papers on Epistemology and Physics]'', Springer, 1976, p. 22-35.</ref>  of een soort direct contact met de werkelijkheid in de verificatie. <ref>Schick, Moritz, "On the Foundation of Knowledge", p. 382-387. in Mulder, Henk L. (red.) & Van de Velde-Schlick, Barbara F.B., ''Moritz Schlick - Philosophical Papers, Volume II (1925-1936)'', D. Reidel Publishing Company, London.</ref> 

[[Bestand:Karl Popper2.jpg|thumb|[[Karl Popper]].]]
;Fallibilisme
Recentelijk werd op dit project vanuit verscheidene hoeken kritiek geleverd. Klassiek komt er vooral veel kritiek uit de hoek van het [[pragmatisme]]. Het klassiek pragmatisme met denkers als [[William James]] en [[John Dewey]] stelde dat kennis en waarheid geheel losgekoppeld moeten worden van zekerheid, omdat het er in de praktijk ook niet zo aan toe gaat. Volgens het pragmatisme is kennis enkel gericht op probleemoplossing: zolang een inzicht in de praktijk werkt, voldoet het. De stichter van het pragmatisme, [[Charles Sanders Peirce|C.S. Peirce]], werkte dit verder uit in het [[fallibilisme]]: we moeten erkennen dat al onze kennis nooit zeker kan zijn, maar altijd weerlegd kan worden in de toekomst. <ref>{{aut|Gallie, W.B.}}, ''Peirce and Pragmatism'', Greenwood Press Reprint , 1975, p. 107.</ref> 

Een modernere variant van dit fallibilisme werd verdedigd door [[Karl Popper]]. Hij reageerde in zijn werk fel tegen klassieke doctrines in de epistemologie, die vaak impliciet geaccepteerd worden. Zo stelde hij dat filosofen als Descartes en Bacon ervan uitgaan dat de waarheid manifest is (''truth is manifest''): de idee dat de waarheid altijd als waarheid erkend zal worden als zij zuiver voor iemand verschijnt. De waarheid heeft een soort merkteken dat herkend kan worden door het licht van de rede of door het zuiver lezen van het "boek van de natuur". <ref>Popper, Karl, "Sources of Knowledge and Ignorance", blz. 7.</ref>  Dit leidde ook tot het absurde en gevaarlijke idee van een samenzweringstheorie voor de onkunde (''conspiracy theory of ignorance''): hoe komt het, als de waarheid manifest is, dat niet iedereen ze als dusdanig erkent? Popper schrijft:
<blockquote>{{lang|en|''Knowledge, the possession of truth, need not be explained. But how can we ever fall into error if truth is manifest? The answer is: through our own sinful refusal to see the manifest truth; or because our minds harbour prejudices inculcated by education and tradition, or other evil influences which have perverted our originally pure and innocent minds. Ignorance may be the work of powers conspiring to keep us in ignorance, to poison our minds by filling them with falsehood, and to blind our eyes so that they cannot see the manifest truth. Such prejudices and such powers, then are sources of ignorance.''}} <ref>Popper, Karl, "Sources of Knowledge and Ignorance", blz. 7.</ref>
Daartegenover plaatste Popper zijn [[kritisch rationalisme]] of fallibilisme: we kunnen nooit zeker zijn dat datgene wat wij geloven ook de waarheid is, omdat de waarheid nu eenmaal niet manifest is. "''So my answer to the questions 'How do you know? What is the source or the basis of your assertion? What observations have led you to it?' would be: 'I do not know: my assertion was merely a guess. [...] But if you are interested in the problem which I tried to solve by my tentative assertion, you may help me by criticizing it as severely as you can.''"<ref>Popper, Karl, "Sources of Knowledge and Ignorance", blz. 27.</ref>  In de [[wetenschapsfilosofie]] werkte Popper dit uit in zijn [[Falsifieerbaarheid|falsificationisme]]. <ref>{{aut|Horsten, Leon}} et al., ''Wetenschapsfilosofie'', blz. 152.</ref> 

;Sellars en Rorty
Een andere auteur die kritiek had op de idee van zo'n zuiver fundament was [[Wilfrid Sellars]]. In zijn artikel, ''Empiricism and the Philosophy of Mind'' (1956) bekritiseert hij de stelling al zou er een soort waarneming zijn die volledig losstaat van elk soort denken en die een zuiver contact met de werkelijkheid waarborgt. <ref>{{aut|Sellars, Wilfrid}}, ''[http://ditext.com/sellars/epm.html Empiricism and the Philosophy of Mind]'', Harvard University Press, 1997.</ref>  Dit is wat hij ''the Myth of the Given'' noemt. <ref>{{aut|Sellars, Wilfrid}}, ''"Foundations for a Metaphysics of Pure Process", the Carus lectures'', 1981, I §§44-45, blz. 11-12.</ref>  Dit gegeven, al zou er een soort zuiver en zeker "gegeven" (''given'') zijn waaruit kennis kan worden opgebouwd staat volgens Sellars centraal in de klassieke epistemologie. Een klassiek voorbeeld hiervan is de eerder behandelde opvatting van [[Bertrand Russell]] of het [[logisch empirisme]]: de [[sense-data]] of een logisch atomair feit zou een zuiver "gegeven" zijn. <ref>Zie ook Russels idee van ''knowledge by acquaintance'' in Russell, Bertrand, "Knowledge by Acquaintance and Knowledge by Description", ''Proceedings of the Aristotelian Society'', '''11''', 1910, blz. 108-128.</ref>  Wat problematisch is aan dit soort standpunten, is dat kennis van een particulier ding nooit losstaat van kennis van andere zaken. Elke uitspraak of elke waarneming wordt meteen opgenomen in wat Sellars noemt de ''space of reasons'': zij wordt meteen geplaatst binnen het hele netwerk van overtuigingen en kennis van de mens, die per definitie dan ook bediscussieerbaar (en niet onbetwijfelbaar) zijn.

Grotendeels als synthese van het klassieke pragmatisme en Sellars typeert [[Richard Rorty]] in zijn boek ''Philosophy and the Mirror of Nature'' (1980) de eeuwenoude zoektocht naar zo'n fundament als een verkeerde zoektocht. <ref> Hij leidt deze foute zoektocht terug naar de periode van Descartes waar de filosofie geobsedeerd raakte met de notie van "representatie". De menselijke geest werd gezien als een spiegel waarin de realiteit werd gereflecteerd (''mirror of nature''). Kennis bestaat zo simpelweg uit een juiste reflectie van die natuur in onze geest en het is de taak van de filosofie om deze spiegel te optimaliseren en te zuiveren. Daartegenover plaats Rorty zelf een [[hermeneutiek|hermeneutische]] en [[pragmatisme|pragmatische]] benadering van kennis die er niet op gericht is de ultieme zekerheid te bereiken, maar die altijd in functie van de maatschappij staat: zij moet kunnen dienen om maatschappelijke problemen op te lossen.
</ref>[[Bestand:Duck-Rabbit illusion.jpg|thumb|Of men in deze tekening al dan niet een konijn of een eend ziet, hangt misschien wel af van de overtuigingen van de toeschouwer.]]

;Theoriegeladenheid van de waarneming
Een andere kritiek op de idee van zuivere waarneming als fundament is het gegeven van de "theoriegeladenheid van de waarneming": auteurs als [[Norwood Russell Hanson|N.R. Hanson]], [[Thomas Kuhn]] en de eerder besproken Karl Popper wezen erop dat waarnemingen vaak gekleurd worden door de theoretische achtergrond van de onderzoeker; men ziet wat men wil zien of wat men verwacht te zien.<ref>Horsten, Leon et al., ''Wetenschapsfilosofie'', p. 153-154.</ref> Er worden drie vormen van theoriegeladenheid onderscheiden:
#''Theoriegeladenheid van de aandacht'': de zaken waarop men zijn aandacht richt zijn gekleurd
#''Theoriegeladenheid van de waarneming'': ''wat'' men ziet wordt bepaald door de achtergrondtheorie
#''Theoriegeladenheid van de observatierapporten'': wat men achteraf verklaart over de waarneming is gekleurd
Van deze drie vormen is (2) het meest controversieel, terwijl (1) en (3) algemeen aanvaard worden. Dat (2) niet helemaal opgaat blijkt uit het feit dat bepaalde illusies zoals de [[Müller-Lyer-illusie]] en de [[Ponzo-illusie]] nog steeds als illusies door gaan zelfs als men er rationeel van overtuigd is dat de lijnen even lang zijn. Breder wordt dit aspect van de waarneming onderzocht in de [[gestaltpsychologie]].

=== Genaturaliseerde epistemologie ===
Recentelijk hebben sommige filosofen, voornamelijk [[Willard Van Orman Quine|W.V.O. Quine]], gepleit dat de epistemologie nauw samenhangt met de natuurwetenschappen. <ref>Feldman, Richard, "Naturalized Epistemology", ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'', 2012, Zalta, Edward N. (red.), bezocht op 26-06-2012.</ref>  Ons kenvermogen is immers een natuurlijk fenomeen als een ander en moet dus op dezelfde wijze bestudeerd worden. Voorstanders van deze benadering zoals [[Hilary Kornblith]] betogen dat de epistemologie gebruik moet maken van de wetenschappelijke [[methodologie]] en inzichten, of zelfs dat de klassieke epistemologie vervangen moet worden door de [[psychologie|psychologische]] studie van ons kenvermogen. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan in de [[evolutionaire epistemologie]].
Deze visie heeft haar oorsprong in een artikel van Quine, ''Epistemology Naturalized'' (1969). Quine argumenteert hierin dat de epistemologie als taak heeft de fundamenten van de wetenschap te bepalen. Quine stelt echter vast dat de klassieke epistemologen en hun traditionele methoden falen om deze fundamenten te bepalen en het probleem van het scepticisme te overwinnen. We moeten ons volgens Quine dan ook niet meer richten op pogingen om aan te tonen dat we kennis bezitten, maar daarentegen op een onderzoek naar hoe onze overtuigingen net tot stand komen. Quine schrijft:
<blockquote>{{lang|en|''Epistemology [...] simply falls into place as a chapter of psychology and hence of natural science. It studies a natural phenomenon, viz., a physical human subject. This human subject is accorded a certain experimentally controlled input [...] and in the fullness of time the subject delivers as output a description of the three-dimensional external world and its history. The relation between the meager input and the torrential output is a relation that we are prompted to study for somewhat the same reasons that always prompted epistemology: namely, in order to see how evidence relates to theory, and in what ways one's theory of nature transcends any available evidence [...] But a conspicuous difference between old epistemology and the epistemological enterprise in this new psychological setting is that we can now make free use of empirical psychology.''}} <ref>Quine, W.V.O., "Epistemology Naturalized", in ''Ontological Relativity and Other Essays'', New York, Columbia University Press, 1969, p. 82-83.</ref> </blockquote>Er is veel kritiek geuit op deze visie, onder anderen door [[Jaegwon Kim]] en [[Laurence BonJour]]. Kim wijst erop dat Quine hiermee de klassieke epistemologische problematiek, namelijk die van een onderzoek naar rationaliteit, rechtvaardiging en kennis, eigenlijk laat vallen om het te vervangen door een onderzoek naar causale werking en het ontstaan van onze overtuigingen.

Andere filosofen die met deze visie geassocieerd worden zijn [[Alvin Goldman]] die stelt dat men zowel de wetenschappelijke inzichten als de filosofische methode moet combineren, en [[Thomas Kuhn]] die een benadering vanuit de [[sociale wetenschappen]] inspireerde. <ref>B. Wrenn, Chase, "[http://www.iep.utm.edu/nat-epis/ Naturalistic Epistemology]", ''Internet Encyclopedia of Philosophy'', 2005, bezocht op 26-06-2012.</ref>  Zie bijvoorbeeld ook de [[kennissociologie]], waar auteurs zoals [[David Bloor]] en [[Barry Barnes]] sinds de jaren 70 een sterk programma van de kennissociologie uitwerkten waarin zij beweren dat ook 'kennis' sociologisch onderzocht kan worden en dus gelinkt aan bepaalde sociale conventies en processen. <ref>Barnes, B., ''Scientific Knowledge and Sociological Theory'' Londen, Routledge and Kegan Paul, 1974.</ref>  <ref>aut|Bloor, D., ''Knowledge and Social Imagery'', Chicago, University of Chicago Press, 1976.</ref>

== Epistemologen ==
{{Kolommen lijst| breedte=14| aantal=4| inhoud=
* [[Al-Ghazali]]
* [[Louis Althusser]]
* [[Aristoteles]]
* [[Arkesilaos (filosoof)|Arkesilaos]]
* [[Augustinus van Hippo]]
* [[Alfred Ayer]]
* [[Francis Bacon (filosoof)|Francis Bacon]]
* [[Henri Bergson]]
* [[George Berkeley]]
* [[Francis Herbert Bradley|F.H. Bradley]]
* [[Robert Brandom]]
* [[Rudolf Carnap]]
* [[Auguste Comte]]
* [[Donald Davidson]]
* [[Democritus]]
* [[Daniel Dennett]]
* [[Jacques Derrida]]
* [[René Descartes]]
* [[John Dewey]]
* [[Michael Dummett]]
* [[Epicurus]]
* [[Herbert Feigl]]
* [[Paul Feyerabend]]
* [[Johann Gottlieb Fichte]]
* [[Michel Foucault]]
* [[Gottlob Frege]]
* [[Edmund Gettier]]
* [[Hans-Georg Gadamer]]
* [[Ernest Gellner]]
* [[Gorgias]]
* [[Thomas Hill Green]]
* [[Susan Haack]]
* [[Jürgen Habermas]]
* [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|G.W.F. Hegel]]
* [[Carl Gustav Hempel|Carl Hempel]]
* [[Heraclitus]]
* [[David Hume]]
* [[Edmund Husserl]]
* [[William James]]
* [[Immanuel Kant]]
* [[Saul Kripke]]
* [[Gottfried Wilhelm Leibniz]]
* [[Clarence Irving Lewis|C.I. Lewis]]
* [[David Kellogg Lewis|David Lewis]]
* [[John Locke (filosoof)|John Locke]]
* [[Jean-François Lyotard]]
* [[John McDowell]]
* [[George Herbert Mead|G.H. Mead]]
* [[Quentin Meillassoux]]
* [[Maurice Merleau-Ponty]]
* [[Michel de Montaigne]]
* [[George Edward Moore|G.E. Moore]]
* [[Thomas Nagel]]
* [[Otto Neurath]]
* [[Robert Nozick]]
* [[Blaise Pascal]]
* [[Charles Sanders Peirce|C.S. Peirce]]
* [[Petrus Abaelardus]]
* [[Alvin Plantinga]]
* [[Plato]]
* [[Michael Polanyi]]
* [[Karl Popper]]
* [[Protagoras (filosoof)|Protagoras]]
* [[Hilary Putnam]]
* [[Pyrrho van Elis]]
* [[Willard Van Orman Quine]]
* [[Ayn Rand]]
* [[Richard Rorty]]
* [[Roscellinus van Compiègne]]
* [[Bertrand Russell]]
* [[Gilbert Ryle]]
* [[Friedrich von Schelling]]
* [[Moritz Schlick]]
* [[Arthur Schopenhauer]]
* [[Wilfrid Sellars]]
* [[Sextus Empiricus]]
* [[Benedictus de Spinoza|Baruch Spinoza]]
* [[Peter Frederick Strawson|Peter Strawson]]
* [[Thomas van Aquino]]
* [[Bas van Fraassen]]
* [[Friedrich Waismann]]
* [[Willem van Ockham]]
* [[Ludwig Wittgenstein]]
}}

== Zie ook ==
* [[Epistemische logica]]
* [[Gnoseologie]]
* [[Historische epistemologie]]
* [[Pramana]] (kennistheorie van de Indische filosofie)

== Externe link ==
* {{en}}[https://plato.stanford.edu/entries/epistemology/  Epistemology] in [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]].
{{Appendix||2=
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=en|titel=Epistemology|oldid=|datum=20120614|sectie=}}
{{References|2=2}}
}}

[[Categorie:Kentheorie| ]]</blockquote>