Brontekst bekijken van Imperium (Rome)

Het '''imperium''' was in het oude Rome de term die men gebruikte om de formeel toegekende militaire (en politieke) [[Macht (politiek)|macht]] mee aan te duiden. De betekenis van de term heeft in de loop van de tijd een zekere ontwikkeling doorgemaakt. In brede zin betekent het elk militaire opperbevel dat aan een (ook niet-Romeins) bevelhebber werd gegeven. In enge zin heeft het betrekking op het militair opperbevel toegekend aan de hoogste [[magistratus|republikeinse ambtenaren]] (''[[consul (Rome)|consul]]'', ''[[praetor]]'', ''[[dictator (Rome)|dictator]]'', ''[[magister equitum]]'').

==Algemene kenmerken==
In de vroege republiek was het ''imperium'' een aspect van het ''auspicium'' (beschikkingsrecht) van een opperbevelhebber. Ten laatste vanaf de [[4e eeuw v.Chr.]] werd ook het ''auspicium imperiumque'' ([[Titus Maccius Plautus|Plaut.]], ''[[Amphitruo (Plautus)|Amph.]]'' 192, 196.) toegekend aan opperbevelhebbers in buitenlandse oorlogen. In de late republiek was het ''imperium'' een begrip dat zowel militair als civiel beschikkingsrecht van een magistraat inhield<ref name="Bleicken1981">{{Aut|J. Bleicken}}, ''Zum Begriff der römischen Amtsgewalt; auspicium - potestas - imperium'', Göttingen, 1981.</ref>. Het zogenaamde "totale ''imperium''" behoorde dus niet tot de koningstijd of vroege republiek, maar was het resultaat van een politieke evolutie in de late republiek<ref>Vroegere visie: {{Aut|[[Theodor Mommsen|T. Mommsen]]}}, ''Römisches Staatsrecht'', I, Leipzig, 1871, pp. 22-, 116-; nieuwe visie: {{Aut|A. Heuß}}, ''Gedanken und Vermutungen zur frühen römischen Regierungsgewalt'', Göttingen, 1982.</ref>. De ''iurisdictio'' (recht om recht te spreken) was niet in dit ''imperium'' inbegrepen<ref>{{Aut|W. Kunkel - R. Wittman}}, ''Staatsordnung und Staatspraxis der römischen Republik. Zweiter Abschnitt. Die Magistratur'', München, 1995. ISBN 3406338275</ref>.

[[Bestand:Junia31.jpg|thumb|250px|Een ''denarius'' met op de keerzijde consul [[Lucius Iunius Brutus]], tussen twee ''lictores'', voorafgegaan door een ''accensus'' met BRVTVS in de [[afsnede]] ([[54 v.Chr.]]).]]
De magistraten ''cum imperio'' ("met ''imperium''") werden vergezeld van ''[[lictor]]es'' met ''[[fasces]]'', die de ''coercitio'' (recht om burgers te [[tucht]]igen) van de magistraat ''cum imperio'' ten uitvoer moesten brengen. Deze ''coercitio'' werd echter sinds [[300 v.Chr.]] ingeperkt door het ''ius provocationis'' (het recht op ''provocatio ad Populum'' (beroep bij het volk) tegen een uitspraak van een ambtenaar)<ref>{{Aut|J. Martin}}, Die Provokation in der klassischen und späten Republik, in ''Hermes'' 98 (1970), pp. 72-96.</ref>

De magistraten (''cum imperio'') waren gebonden aan [[collegialiteit]] en [[annuïteit]] van hun ambt en gehouden aan het verbod op [[continuering]], [[iteratie]] (herhaling) en [[cumulatie]] van hun ambt<ref>{{Aut|J. Bleicken}}, ''Die Verfassung der Römischen Republik. Grundlagen und Entwicklung'', Paderborn, 1995<sup>7</sup>.</ref>. De lagere ambten hadden ook het ''ius [[intercessio]]nis'' (het recht tot ''intercessio'' ("tussenkomst"); o.a voor ''[[tribunus plebis]]'' ("volkstribuun")). De ambtsbevoegdheden werden bepaald door de ''potestas'' ("gezag") van de ambtenaar, dat ''maior'' (hoger) of ''minor'' (lager) was<ref name="Bleicken1981" />.

De ambtenaren ''cum imperio'' werden gekozen in de ''[[comitia centuriata]]'', waarbij zij ook het ''auspicium'' (het recht om de vlucht van vogels te bestuderen) kregen. De ''auspicia militiae'' (militaire competenties) werden pas ná de verkiezing in de ''comitia centuriata'' door een door de ''[[comitia curiata]]'' gestemde ''lex curiata de imperio'' toegekend. Dit was nog een overblijfsel uit de tijd dat de hoge ambtenaren in de ''comitia curiata'' werden gekozen<ref name="Bleicken1981" />.

==Koningstijd en vroege republiek==
{{Zie hoofdartikel|Romeins Koninkrijk}}
Het [[Romeins Koninkrijk]] (ca. 800-510 v.Chr.) werd oorspronkelijk bestuurd door een Indo-Europese ''rex'' (koning), die gekozen werd door de vergadering van weerbare mannen van Rome (''[[Curia (bestuurlijke indeling)|curia]]''). Deze bekleedde de ''rex'' met het ''imperium''. Bovendien bezat de ''rex'', wiens ambtswoning de ''[[regia]]'' was, ook een religieuze functie. De ''rex'' werd in zijn regeringstaken bijgestaan door een raad van afgevaardigden uit de ''[[tribus (Rome)|tribus]]'' ("stammen") van Rome: de ''[[senaat (Rome)|senatus]]'' ("senaat").

De ''rex'' zou rond 500 v.Chr. stilaan zijn bevoegdheden verliezen, waaronder zijn ''imperium'' dat aan een ''[[praetor]] maximus'' zou zijn toegevallen (cf. [[Titus Livius|Liv.]], VII 5-7.). Uiteindelijk zou enkel het religieuze ambt van ''[[rex sacrorum]]'' overblijven als restant van het koningschap. Men is het er echter niet over eens of de voorvermelde ''praetor maximus'' de enige ambtenaar was of dat hij deel uitmaakte van een college van ambtenaren (twee of drie ''praetores''). Sommigen menen dat ''praetor maximus'' simpelweg een andere naam is voor consul, terwijl anderen ervan overtuigd zijn dat het om een apart ambt ging. In ieder geval zou het ''imperium'' niet langer meer voor het leven worden verleend (Liv., II 1.7.)<ref>Voor een discussie over de functie van de ''praetor maximus'', zie {{Aut|T.J. Cornell}}, ''The Beginnings of Rome: Italy From the Bronze Age to the Punic Wars (Circa 1,000 to 264 B.C.)'', Londen - New York, 1995, pp. [http://books.google.com/books?id=EAEOAAAAQAAJ&pg=PA227&vq=praetor+maximus&dq=The+Beginnings+of+Rome&hl=nl&source=gbs_search_s&sig=Zw-Rc2qrweuOI2kl3L0IM4C56hc 227][http://books.google.com/books?id=EAEOAAAAQAAJ&pg=PA228&vq=praetor+maximus&dq=The+Beginnings+of+Rome&hl=nl&source=gbs_search_s&sig=r0sEvz2JIuF3fd92BWNvxxM8C7o -][http://books.google.com/books?id=EAEOAAAAQAAJ&pg=PA229&vq=praetor+maximus&dq=The+Beginnings+of+Rome&hl=nl&source=gbs_search_s&sig=qo6WYLHQFCHCupvkwn4raKhD2MA -][http://books.google.com/books?id=EAEOAAAAQAAJ&pg=PA230&vq=praetor+maximus&dq=The+Beginnings+of+Rome&hl=nl&source=gbs_search_s&sig=nNmkKFiMZK4UdHd6xGgiQ1DBA6k 230] (n. 41[http://books.google.com/books?id=EAEOAAAAQAAJ&printsec=frontcover&dq=The+Beginnings+of+Rome&ei=StEYSNLIC6iUyQTCmrCCDQ&hl=nl&sig=dsVkbWraCWbZ8cwmexzffVwsiwo#PPA442,M1 -47]).</ref>.

==Republiek==
In de republiek hadden de magistraten ''cum imperio'' vooral militaire, maar ook steeds meer administratieve bevoegdheden in de gebieden buiten Rome (''militae'').

Rond het midden van de [[3e eeuw v.Chr.]] werden andere voorwaarden verbonden aan de nieuwe ambten van de ''[[praetor]] peregrinus'' en de ''praetores'' voor de ''[[provincia]]e'' [[Sicilia (Romeinse provincie)|Sicilia]], [[Sardinia]][[Corsica| et Corsica]], [[Hispania Citerior]] en [[Hispania Ulterior]]<ref name="Bleicken1981" />. Sinds [[327 v.Chr.]]/[[326 v.Chr.]] werd de ''prorogatio imperii'' ("verlenging van het ''imperium''"), waartoe in de regel door de [[senaat (Rome)|senaat]] en het volk werd besloten, toegekend. Hierdoor kreeg men het ''imperium pro consule'' ("''imperium'' voor een consul"; ''[[proconsul]]'') en het ''imperium pro praetore'' ("''imperium'' voor een praetor"; ''[[propraetor]]''). De dragers van een ''imperium pro consule'' of ''praetore'' mochten niet binnen het ''[[pomerium]]'' komen. Opdat men toch een [[triomftocht]] kon houden, werd het een ''imperium''drager door een ''[[plebiscitum]]'' (volksbesluit) voor één dag toegestaan mét zijn ''imperium'' in het bereik ''domi'' (van thuis) te komen<ref>{{Aut|W. Kunkel - R. Wittman}}, ''Staatsordnung und Staatspraxis der römischen Republik. Zweiter Abschnitt. Die Magistratur'', München, 1995, pp. 15-21; {{Aut|W.F. Jashemski}}, ''The Origins and History of the Proconsular and Propraetorian Imperium to 27 B.C.'', Chicago, 1950.</ref>.

==Late republiek==
In de late republiek werd het ''imperium'' bijgeschaafd onder de ''[[dictator (Rome)|dictator]]'' [[Lucius Cornelius Sulla]] en het [[Tweede Triumviraat]].

===Lucius Cornelius Sulla===
[[Bestand:Sulla Glyptothek Munich 309.jpg|thumb|left|150px|De zogenaamde Sulla (Augusteïsche kopie van buste uit - 2e eeuw, Glyptothek München).]]
''[[Dictator (Rome)|Dictator]]'' [[Lucius Cornelius Sulla]] liet de reguliere magistraten ''cum imperio'' hun ambtstermijn in Rome zelf uitoefenen (''domi''), terwijl [[promagistraten]] buiten Rome hun ''imperium pro consulare vel praetore'' uitoefenden (''militae''). Na hun ambtstermijn kregen ze als promagistraat een ''imperium militae'' (''imperium'' voor het "buitenland"). Tussen [[80 v.Chr.]] en [[49 v.Chr.]] werd het militaire commando steeds meer gescheiden van het civiele gezag. Door een ''[[senatusconsultum]]'' uit [[53 v.Chr.]] en een ''[[lex Pompeia]]'' werd er een interval van vijf jaar tussen de magistratuur en promagistratuur ingesteld, waardoor de promagistratuur niet langer een verlenging van een ''imperium'' was, maar eerder een nieuwe ambtsvorm met een ''imperium militae''. Onder [[Imperator Caesar Augustus|Augustus]] zou Sulla's hervorming pas echt worden afgesloten<ref name="Bleicken1993">{{Aut|J. Bleicken}}, Imperium consulare / proconsulare im Übergang von der Republik zum Prinzipat, in {{Aut|J. Bleicken}} (ed.), ''Colloquium aus Anlaß des 80. Geburtstages von Alfred Heuß'' (Frankfurter Althistorische Studien 13), Kallmünz, 1993, pp. 117-133; {{Aut|A. Giovannini}}, ''Consulare Imperium'' (Schweizerische Beiträge zur Altertumswissenschaft 16), Basel, 1983. ISBN 3796516823</ref>.

===Tweede Triumviraat===
Het ''imperium pro consulare'' van de ''triumviri'' van het [[Tweede Triumviraat]] paste in het rijtje van de ''imperia extraordinaria'' of ''infinita'' die toegekend waren aan ''promagistrati'' of ''privati'' (privaatpersonen) (o.a. [[Gnaius Pompeius Magnus maior]], [[Julius Caesar|Gaius Julius Caesar]]). Het ging hierbij om ''imperia militae'' (dus enkel geldend in de ''provinciae''), dat concurreerde met dat van de promagistraten in een ''[[provincia]]'' ([[Marcus Tullius Cicero|Cic.]], ''ad Att.'' IV 1,7; ''Phil.'' XI 30.)<ref name="Bleicken1993" />.

De ''[[triumviri Rei Publicae Constituendae Consulari Potestate]]'' zouden op grond van de ''[[lex Titia]]'' uitzonderlijk ambtenaren zijn naast de consuls met zowel een ''imperium pro consulare'' over meerdere ''provinciae'' als de bevoegdheden van een magistraat binnen het ''[[pomerium]]''. Hiermee was de opdeling van het ''imperium'' door Sulla in een ''imperium domi'' en een ''imperium militae'' definitief, daar zelfs het triumviraat zich hield aan deze scheiding (zij het wel dat ze deze twee cumuleerden)<ref>{{Aut|J. Bleicken}}, ''Zwischen Republik und Prinzipat. Zum Charakter des Zweiten Triumvirates'', Göttingen, 1990.</ref>.

==Principaat==
[[Bestand:Plaat van Vespasianus.jpg|thumb|De ''[[lex de imperio Vespasiani]]''.]]
In de praktijk hadden de hoge ambtenaren onder het ''[[principaat]] de facto'' geen militair bevel meer<ref>{{Aut|J. Bleicken}}, Imperium consulare / proconsulare im Übergang von der Republik zum Prinzipat, in {{Aut|J. Bleicken}} (ed.), ''Colloquium aus Anlaß des 80. Geburtstages von Alfred Heuß'' (Frankfurter Althistorische Studien 13), Kallmünz, 1993, pp. 117-133.</ref>. Het ''imperium consulare'' en ''imperium proconsulare'' (voor het eerst aangetroffen bij [[Valerius Maximus|Val. Max.]], VI 9 § 7, VIII 1 ''amb.'' 2.) vormde samen met de ''[[tribunicia potestas]]'' het fundament van de ''[[princeps]]'' zijn macht. In [[23 v.Chr.]] werd het dit ''imperium'' toegestaan ook in Rome zelf zich te laten gelden (Cass. Dio, LIII 32.5.). Omdat de volgende ''[[princeps|principes]]'' dit ''imperium'' door de [[senaat (Rome)|senaat]] (en later vooral door het leger) werd toegekend, werd zijn regeringsaantreding ''dies imperii'' genoemd.

Het was onder het ''principaat'' dat het ''imperium maius'' zich ontwikkelde, dat was gebaseerd op een ''potestas maior'' ten opzichte van een ''proconsul''<ref>{{Aut|W. Eck - A. Caballos - F. Fernández}} (edd.), ''Das Senatus Consultum de Cn. Pisone Patre'', München, 1996.</ref>. De ''princeps'' zou zich tot [[Nero (keizer)|Nero]] of zelfs Traianus geen ''proconsul'' noemen. Het ''[[praenomen]] [[imperator (Rome)|imperatoris]]'' (toegekend aan [[Julius Caesar|Gaius Julius Caesar]], zijn adoptiezoon [[Imperator Caesar Augustus|Gaius Julius Caesar Augustus]], en vele andere keizers na hem.) en het uitroepen van de ''princeps'' tot ''imperator'' na een overwinning (die vaak door een ander werd behaald) toonden het militaire karakter van dit ''imperium''.

Het geheel van bevoegdheden van de ''princeps'' zou de ''imperatoria potestas'' worden genoemd in de ''[[lex de imperio Vespasiani]]'' (cf. ''[[CIL]]'' [http://db.edcs.eu/epigr/epi_einzel_de.php?p_belegstelle=CIL+06%2C+00930&r_sortierung=Belegstelle VI 930].) die [[Vespasianus]] in [[69]] zijn bevoegdheden als ''princeps'' schonk<ref>{{Aut|P.A. Brunt}}, ''Lex de imperio Vespasiani'', in ''[[The Journal of Roman Studies|JRS]]'' 67 (1977), pp. 95-116.</ref>.

==Dominaat==
Door het verlies van de militaire bevoegdheid van het ''imperium'' onder [[Imperator Caesar Augustus|Augustus]] werd er door de juristen in de 3e eeuw het ''imperium merum'' (zuiver ''imperium'') en het ''imperium mixum'' (gemengd ''imperium'') onderscheiden, waarbij de ''[[iurisdictio]]'' als belangrijkste element werd gezien van het ''imperium'' van hoge magistraten (''[[Digesta|Dig.]]'' 1 ''tit.'' 21 § 5.1, 2 ''tit.'' 1 § 3-4, 50 ''tit.'' 1 § 26.)<ref>{{Aut|W. Kunkel - R. Wittman}}, ''Staatsordnung und Staatspraxis der römischen Republik. Zweiter Abschnitt. Die Magistratur'', München, 1995, pp. 27-.</ref>.

Rond dezelfde periode werd de ''imperatoria potestas'' niet langer door de senaat toegekend, maar bij ''[[acclamatio]]'' tot ''imperator'' door het leger<ref>{{aut|F. De Martino}}, ''Storia della Costituzione romana'', 4.1, Napels, 1974², pp. 460-; 5, Napels, 1975², pp. 228-.</ref>. Voortaan zou de keizer worden verkozen door het leger en moest de senaat hier slechts mee instemmen.

==Zie ook==
* [[Auctoritas]]
* [[Cursus honorum]]
* [[Curulische zetel]]
* [[Imperator (Rome)]]
* [[Potestas]]
* [[Romeinse Rijk]]
* [[Scipio (staf)]]
* [[Toga (Rome)]]
* [[Translatio imperii]]

== Noten ==
{{References}}

==Referenties==
* [http://www.fofweb.com/Onfiles/Ancient/AncientDetail.asp?iPin=HLAR0199 {{Aut|L. Adkins - R.A. Adkins}}, art. imperium and potestas, in {{Aut|L. Adkins - R.A. Adkins}}, ''Handbook to Life in Ancient Rome'', New York, 1994.]
* [http://www.fofweb.com/Onfiles/Ancient/AncientDetail.asp?iPin=ROME0805 {{Aut|M. Bunson}}, art. imperium, in {{Aut|M. Bunson}}, ''Encyclopedia of the Roman Empire'', New York, 1994.]
* [http://www.fofweb.com/Onfiles/Ancient/AncientDetail.asp?iPin=ROME0806 {{Aut|M. Bunson}}, art. imperium maius, in {{Aut|M. Bunson}}, ''Encyclopedia of the Roman Empire'', New York, 1994.]
* [http://www.fofweb.com/Onfiles/Ancient/AncientDetail.asp?iPin=ROME0807 {{Aut|M. Bunson}}, art. imperium proconsularis, in {{Aut|M. Bunson}}, ''Encyclopedia of the Roman Empire'', New York, 1994.]
* {{Aut|L. De Libero}}, art. Imperium, in ''[[Der Neue Pauly|NP]]'' 5 (1998), klm. 955 - 958.
* [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Imperium.html {{Aut|G. Long}}, art. Imperium, in {{Aut|W. Smith}} (ed.), ''A Dictionary of Greek and Roman Antiquities'', Londen, 1875, pp. 628‑630.]

[[Categorie:Romeins leger]]
[[Categorie:Romeinse politiek]]
[[Categorie:Romeins recht]]