Brontekst bekijken van Hunebed

{| {{Galerij rechts}}
|{{Galerijbestand|Hunebed D27 2020.jpg|Hunebed [[D27 (hunebed)|D27]] in [[Borger (Nederland)|Borger]], het grootste hunebed van Nederland}}
|-
|{{Galerijbestand|Jentilarri 001.jpg|Jentilarri: een type dolmen uit [[Baskenland]]. De bouw hiervan wordt toegeschreven aan [[reus (mythisch wezen)|reuzen]]; de [[Jentil]]}}
|-
|{{Galerijbestand|Hunebedbouwers-Annales Drenthia Picardt 1660.jpg|[[reus (mythisch wezen)|Reuzen]] bouwen de hunebedden; ets van Gerrit van Goedesbergh in het boek van [[Johan Picardt|Picardt]], 1660}}
|-
|{{Galerijbestand|Bülzenbett 1604.jpg|Mannen beklimmen het Bülzenbett bij [[Bremerhaven]], ca. 1604}}
|-
|{{Galerijbestand|William Frederick Wakeman Labby Rock.jpg|Een man staat op [[Carrickglass|Labby Rock]]. De deksteen is 4,5 meter lang, 2,7 meter breed en 2,4 meter dik en er groeit [[dophei]] op de steen, 1879}}
|-
|{{Galerijbestand|Brownshill Dolmen.jpg|Cnoc an Bhrúnaigh, Browneshill-Dolmen of Brownes Hill heeft de grootste deksteen van alle [[megaliet|megalitsche]] monumenten van de [[Britse Eilanden]], [[Carlow (plaats)|Carlow]], [[Ierland (land)|Ierland]]}}
|-
|{{Galerijbestand|Saumur Dolmen Bagneux 2007a.jpg|Een vrouw staat in de Dolmen de Bagneux. Dit is de grootste dolmen van [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]]}}
|}
Een '''hunebed''' of '''dolmen''' is een [[Megaliet|megalithische]] ([[Oudgrieks]]: μέγας ''megas'': groot, λίθος ''lithos'': steen) grafkamer uit het [[neolithicum]] (4000-3000 v.Chr.). In dolmen Bogø, Denemarken is namelijk een menselijk skelet gevonden<ref>{{Citeer boek|taal=da|voornaam=Andreas P.|achternaam=Madsen|titel=Gravhøje og Gravfund fra Stenalderen i Danmark. 1, Det østlige Danmark|uitgever=Gyldendal|datum=1896|url=https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb11786023?page=122,123|pagina=122, 123}}</ref>. Een hunebed bestaat uit ten minste drie, maar vaak (veel) meer staande [[draagsteen (dolmen)|draagstenen]], overdekt door een of meer [[Deksteen (dolmen)|dekstenen]].

Hunebedden zijn volgens de gangbare theorie resten van prehistorische [[grafkamer]]s. Ze zijn echter niet te beschouwen als graven in de gewone betekenis, maar eerder als [[Ossuarium|knekelhuizen]]. Het is niet met zekerheid te zeggen dat [[grafsignalisatie]] de oorspronkelijke functie van al deze bouwwerken is geweest. Er zijn dolmens waarvan vermoed wordt dat ze enkel als [[heiligdom]] dienstdeden.

In Nederland worden ze vooral gevonden in Drenthe, veelal op de [[Hondsrug]]. Ze zijn gebouwd tussen 3350 en 3050 v.Chr.,<ref name="Drenthe, Volume 1 p.437">Encyclopedie van Drenthe, Volume 1, p. 437</ref> in de meest westelijke uitloper van het territorium van de [[trechterbekercultuur]]. In totaal zijn er daar 52 hunebedden bewaard gebleven in Nederland. In Duitsland en Denemarken zijn er nog honderden te vinden.

== Terminologie ==
Volgens [[Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale]] is een dolmen een Frans megalithisch bouwwerk, en een hunebed een Nederlands-Deens megalithisch bouwwerk. In de Nederlandstalige wetenschappelijke literatuur komen beide termen voor.<ref>{{aut|Herman Clerinx|Clerinx, h.}} ''Kathedralen uit de steentijd''</ref>

In het dagelijkse taalgebruik blijken de termen hunebed en dolmen grotendeels synoniem en zijn voor Nederlanders de dolmens van Bretagne gewoon Franse hunebedden. In dit artikel worden dan ook beide termen gebruikt.

Archeologen gebruiken beide woorden gewoonlijk niet als synoniem. De term hunebed wordt doorgaans gebruikt wanneer de ingang zich in het midden van de lange zijde bevindt. Bij dolmens zit de ingang aan de korte zijde. De hunebedden in Noordoost-Nederland, Noordwest-Duitsland en Denemarken hebben andere kenmerken en zijn door een andere cultuur ([[trechterbekercultuur]]) gebouwd dan de dolmens in grote delen van Frankrijk en België (zoals de ''[[allée couverte]]'' van de [[Seine-Oise-Marnecultuur]]). De hunebedden in Nederland behoren, samen met de hunebedden in [[Nedersaksen]], tot de westgroep van de trechterbekercultuur.

In [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] wordt de term hunebed (''Hühnenbett'' of ''Hünenbett'') gebruikt voor een grafkamer die omringd wordt door een rechthoekige [[kranssteen (dolmen)|krans]]. Er bestaat ook het ''[[Kammerloses Hünenbett]]''. Ook hier betreft het een rechthoekige krans, maar dan zonder megalithische kamer. In Duitsland wordt de benaming ''Dolmen'' ook voor een specifieke bouwvorm gebruikt.

== Etymologie ==

''Dolmen'' wordt vooral in Vlaanderen gebruikt en ontleent zijn gebruik uit de Angelsaksische en Franse wetenschappelijke literatuur. Het woord zou door onderzoekers van eind 18e eeuw ontleend zijn aan het [[Kelten|Keltische]] ''taol'', wat tafel betekent en ''maen'' of ''men'' wat steen betekent. In die tijd werd namelijk gedacht dat dolmens en [[menhir]]s Keltische cultuurelementen waren. Théophile Corret de la Tour d'Auvergne introduceerde deze benaming (geschreven als ''dolmin'') in de archeologische wereld in zijn ''Origines gauloises'' (1796). De [[Oxford English Dictionary]] verwijst naar ''tolmen'' ([[Cornisch]], gat van een steen).<ref>{{Citeer web |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/dolmen |titel=Oxford Dictionairies |bezochtdatum=20 juli 2017 |archiefdatum=26 oktober 2018 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20181026222417/https://en.oxforddictionaries.com/definition/dolmen |dodeurl=ja }}</ref>

''Hunebed'' is als woord ouder. In het boek van [[Johan Picardt]] heten de hunebedden ''steenhopen gebouwd door grouwsamen barbarische en wreede [[reus (mythisch wezen)|reusen]], huynen, giganten.<ref>{{aut|Johan Picardt|Picardt}} (1660)</ref> ''Deze visie was in overeenstemming met de orthodoxe Bijbeluitleg waarin vóór de [[Zondvloed]] reuzen op aarde waren.<ref>Genesis 6:4: ''De reuzen waren in die dagen op de aarde en ook daarna, toen de zonen Gods tot de dochters der mensen kwamen, en zij hun kinderen baarden; dit zijn de geweldigen uit de voortijd, mannen van naam.'' Bijbelvertaling 1952. Nederlands Bijbelgenootschap</ref> Picardt heeft het consequent over ''steenhopen'', maar de term ''huynen'' beklijfde en in 1685 noemde [[Titia Brongersma]] de steenhoop een ''hunebed''.

Het woord hunebed verwijst mogelijk naar ''Hūnen'', dat [[Saksen (deelstaat)|Saksen]] of [[Westfalen (streek)|Westfalen]] betekent.<ref>{{aut|Jan de Vries (taalkundige)|Vries, J. de}} (1971): [http://books.google.nl/books?id=9_X44k9-3j8C&pg=PA274&lpg=PA274&dq=h%C3%BBnen+saksen&source=bl&ots=ZPNV0Gn9gj&sig=ifl4H2wjkO4wmoCg-UbWtgQ2NdY&hl=nl&ei=RDieTfbCLtGUOsLUzcME&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBkQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false ''Nederlands etymologisch woordenboek''], p. 274</ref>

== Bouw ==
Het bouwwerk bestaat uit rechtopstaande grote stenen (zuilen of draagstenen) waarop platte dekstenen rusten. Doorgaans staan de draagstenen grotendeels op evenwijdige lijnen. Twee draagstenen en een deksteen worden juk of [[trilithon]] genoemd. Het juk of meerdere jukken worden afgesloten door [[sluitsteen (dolmen)|sluitstenen]]. De ruimtes tussen deze stenen werden opgevuld door kleinere stenen, de [[stopsteen|stopstenen]] (als [[stapelmuur]]). De ingang bij hunebedden is vaak in het midden van de lange zijde en bevat in sommige gevallen [[poortsteen (dolmen)|poortstenen]]. Deze poort kan ook de lengte van een gang hebben.

Het geheel werd afgedekt door een [[dekheuvel]]. Deze [[heuvel (landvorm)|heuvel]] is in veel gevallen verdwenen. Ook komen er kransstenen voor; deze zijn rond het hunebed geplaatst (vaak in een ronde, niervormige of ovale vorm).

In Nederland werden [[Zwerfsteen|zwerfstenen]] gebruikt als bouwmateriaal, in andere landen de lokale steen, in [[België (hoofdbetekenis)|België]] bijvoorbeeld [[puddingsteen]].

De vorm van hunebedden en dolmens kan per gebied of tijdperk van bouw verschillen. Zo hebben dolmens in Frankrijk vaak de ingang aan de korte zijde en worden ze soms afgedekt met een ''[[cairn (steengraf)|cairn]]''. In o.a. Duitsland komen af en toe [[Wächtersteine]] voor.

<gallery>
Construcción megalito.png|Draagstenen ondersteunen de dekstenen en het geheel wordt afgedekt met een [[dekheuvel]].
Gånggrift vid Tyfta i Svenneby socken, Bohuslän, Sverige, bild 3.jpg|[[Stopstenen]] tussen de grotere draagstenen bij Svenneby, een [[ganggraf]], in [[Zweden]].
Großsteingrab Hanstedt II 3 Estorff.jpg|Kransstenen rondom ''Großsteingrab Hanstedt II''
PSM V16 D624 General appearance of dolmens.jpg|Het uiterlijk van een hunebedden in [[dekheuvel]]s, Popular Science Monthly Volume 16, 1879-1880
File Denghoog 1 24-10-2011.jpg|Model van Denghoog; een [[ganggraf]] afgedekt met een [[Cairn (steengraf)|cairn]] die weer afgedekt wordt door een [[heuvel (landvorm)|heuvel]].
Tumulus de Beg an Dorchenn coupe nord-sud.png|Doorsnede van ''Dolmen de la [[pointe de la Torche]]'' met zijn [[Cairn (steengraf)|cairns]].
Tumulus de Kerroc’h (plan).png|Plattegrond van de dubbele kamers in ''Dolmens à couloir de Kerroc'h''.
Dolmen Tourneresse.jpg|Doorsnede van de dolmen de la Pierre Tourneresse bij [[Cairon]], [[Calvados (departement)|Calvados]]
Dol lamalou.jpg|De ''Dolmen du Lamalou'' wordt afgedekt met een [[cairn (steengraf)|cairn]]
Caylus - Roche aux fées (1756).png|Tekening van [[La Roche-aux-Fées]] (een [[allée couverte]] in [[Ille-et-Vilaine]]), 1756
Megawal3.png|In deze schematische afbeelding zijn links [[Wächtersteine]] te zien
</gallery>

== Huidige tijd ==
[[Bestand:Großsteingrab Stenum 11a.jpg|miniatuur|Links een reconstructie van ''[[Große Steine von Stenum|Großsteingrab Stenum]]'' en rechts de huidige staat van het bouwwerk]]
Veel van deze prehistorische monumenten zijn in de loop van de eeuwen [[Verstoring (archeologie)|vernield]] om de stenen te gebruiken als bouwmateriaal voor bijvoorbeeld wegen, kerken, huizen en dijken.<ref>[https://www.geheugenvandrenthe.nl/hunebed Geheugen van Drenthe]. [https://web.archive.org/web/20230708181031/https://www.geheugenvandrenthe.nl/hunebed Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref> Ook speelden soms ideologische of religieuze motieven een rol bij de vernietiging van (gedeelten van) hunebedden. Zo werd in de [[synode]] van [[Arles]] (452) het aanbidden van stenen, bronnen en bomen verboden. Dit beleid werd door [[Karel de Grote]] vervolgd. Ondanks eeuwenlange verboden worden de stenen in o.a. Bretagne nog aanbeden.<ref name="ReferenceA">Kelthische mythen en legenden, W.C. van de Meeberg, {{ISBN|9789491872853}}</ref>
[[Bestand:Archäologisches Landesmuseum Schloss Gottorf 068.jpg|miniatuur|links|Een model met links de oorspronkelijke situatie en rechts de huidige situatie van Großsteingrab Flehm 1]]
[[Bestand:Demmin Ulanendenkmal 02.jpg|miniatuur|Het [[Ulanendenkmal]] in [[Demmin (stad)|Demmin]] werd in 1923/1924 gebouwd met de stenen van hunebedden uit de omgeving. Het [[Großsteingräber bei Quitzerow]] werd hiervoor zelfs volledig afgebroken]]
Gedurende de [[Middeleeuwen]] werden ''Quadersteine'' gemaakt; dit gebeurde door de hunebedstenen te [[Kloven (steen)|kloven]]. De Quadersteine vormden de fundering in vele kerken in [[Noord-Duitsland]] en [[Denemarken]]. In Drenthe zijn nog resten te vinden in de kerkmuren van [[Odoorn]] (het [[Priesterkoor|koor]]<ref name="Leeuw">Onze hunebedden, G. de Leeuw, 1976</ref> van de [[Margarethakerk (Odoorn)|Margarethakerk]]) en [[Emmen (Drenthe)|Emmen]] ([[Grote Kerk (Emmen)|Grote Kerk]]) en in de [[kerkhof (kerk)|kerkhofmuren]] van Odoorn en [[Oosterhesselen]].<ref>[https://www.geheugenvandrenthe.nl/hunebed Geheugenvandrenthe Hunebed]. [https://web.archive.org/web/20230708181031/https://www.geheugenvandrenthe.nl/hunebed Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref> In de 19e eeuw, in het eerste jaar dat [[Willem Tijmes]] [[burgemeester]] was, werd er in [[Emmen (Drenthe)|Emmen]] nog een hunebed totaal verwoest. Zijn voorganger, [[Lukas Oldenhuis Tonckens]], zette zich juist in voor het behoud van hunebedden.

Stenen van [[Hünensteine von Steinkimmen|Hünensteine von Steinkimmen III]] werden gebruikt voor het fundament van het [[mausoleum]] op het Gertrudenfriedhof in [[Oldenburg (Nedersaksen)|Oldenburg]].

In andere gevallen werden de hunebedden verwijderd, omdat ze voor problemen zorgden bij het bewerken van het land door boeren.

Veel kleine stopstenen (in [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] vaak door de mens gespleten zwerfkeien) zijn verdwenen, evenals de [[dekheuvel]] van aarde en/of plaggen. In sommige gevallen werd het gehele hunebed vernietigd en herinneren alleen sporen in de grond of de naamgeving van het gebied aan het bouwwerk dat ooit op de plek heeft gestaan. In andere gevallen bleef (een gedeelte van) het hunebed bewaard, alhoewel de stenen niet altijd op de originele plek bleven staan. Hunebedden werden verplaatst om het bouwwerk te redden (bijvoorbeeld bij de aanleg van een spoorlijn, weg of industrieterrein).

Er zijn hunebedden [[kerstening|gekerstend]] en in bepaalde gevallen zijn deze hunebedden voorzien van een kruis. Er zijn ook hunebedden die in gebruik zijn als [[kapel (gebouw)|kapel]] of ingebouwd zijn in een [[kerk (gebouw)|kerk]] of kapel.

Tegenwoordig zijn de overgebleven (delen van) hunebedden vaak beschermd als [[archeologisch monument]]. Archeoloog [[Jan Albert Bakker]] stelde al dat de kamervulling met een asfaltlaag zou moeten worden beschermd tegen schatrovers toen hij promoveerde.<ref name="Leeuw"/> Er zijn meerdere landen die aandacht voor de megalithische bouwwerken vragen door middel van toeristische routes, zoals de Hunebed Highway in Drenthe en de [[Straße der Megalithkultur]] in [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]].

== Petrogliefen ==
[[Bestand:Regionalmuseum Fritzlar 017.jpg|miniatuur|Afgietsel van een draagsteen van het Galeriegrab von Züschen]]
Sommige hunebedden zijn aan de binnen- en/of buitenkant voorzien van [[inscriptie]]s of versierselen die in de steen gebeiteld zijn ([[petroglief]]), bijvoorbeeld [[cup and ring marks]].

Ingekraste, op [[huismerk (heraldiek)|huismerken]]<ref>zie ook [[handmerk]]</ref> gelijkende, figuren zijn op sluitstenen van hunebedden aangetroffen.
<gallery>
Locmariaquer Table des Marchand (interieur).jpg|[[Petroglief]]en op de draagstenen en dekstenen van de ''[[Table des Marchand]]'', [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]]
Gavrinis passage.jpg|[[Petroglief]]en aan de binnenzijde van het [[ganggraf]] op [[Gavrinis]]
Stone Carvings inside Cain T atop Loughcrew.jpg|[[Petroglief]]en aan de binnenzijde van de ''[[cairn (steengraf)|cairn]] T'', [[Loughcrew]], [[Ierland (land)|Ierland]]
Bru na Boinne Squire.jpg|[[Petroglief]]en op een steen voor de ingang van het [[ganggraf]] [[Newgrange]], onderdeel van [[Brú na Bóinne]]
GST Bunsoh westl Schalenstein JM P5200162.jpg|Een ''[[Napjessteen|Schalenstein]]'' als deksteen bij [[Großsteingrab Bunsoh]]
</gallery>

== Artefacten ==
In en rond hunebedden zijn diverse [[Artefact (archeologie)|artefacten]] gevonden.

In de hunebedden in Drenthe zijn [[Kraal (versiering)|kralen]] van [[Git (mineraloïde)|git]] gevonden. Ook werd bijvoorbeeld [[barnsteen]] aangetroffen.

<gallery>
Garrovillas_de_Alconétar-Idolo_oculado_de_arenisca.jpg|[[Prehistorie|Prehistorische]] [[Antropomorfisme|antropomorfe]] figuur uit de Dolmen van Guadancil, Spanje
Fleche Cartailhac MHNT PRE 2009.0.232.3. Global noir.jpg|[[Projectielpunt|Pijlpunt]] uit de Dolmen de la Glène, Frankrijk
Beads pottery grave goods.jpg|Artefacten uit Dolmens du Midi, Frankrijk
Collier MNHT PRE.2009.0.239.1. Noir.jpg|Collier uit de Dolmens de Peyrolevado, Frankrijk
</gallery>

== Verspreiding ==
[[Bestand:Megawal31.jpg|miniatuur|Verspreiding van [[megaliet|megalitische]] bouwwerken]]
Hunebedden en andere megalithische bouwwerken zijn te vinden langs de kusten van heel West-Europa, van [[Prehistorisch Portugal|Portugal]] tot [[Denemarken]] en in [[Groot-Brittannië (eiland)|Groot-Brittannië]] en [[Ierland (eiland)|Ierland]]. De hunebedden zijn gebouwd door diverse culturen en verschillen van vorm.

=== Noord-Europa ===
{{Zie ook|Zie ook: [[Megalietenarchitectuur in Noord-Europa]]}}
De megalithische graven van Noord-Europa werden gebouwd tussen 3500 en 2800 v.Chr., hoofdzakelijk tijdens de [[Trechterbekercultuur]], maar ook tijdens de [[Wartbergcultuur]] en de [[Walternienburg-Bernburgercultuur]].

==== Nederland ====
{{Zie hoofdartikel|Hunebedden in Nederland}}
[[Bestand:Het hunebed van Tynaarlo2 1861 door Willem Roelofs (1822-1897).jpg|miniatuur|Het hunebed [[D6 (hunebed)|D6]] in [[Tynaarlo (dorp)|Tynaarlo]], Willem Roelofs, 1861]][[Bestand:Hunebed Valthe Kruseman van Elten.jpg|miniatuur|De [[litho]] ''Hunebed te Valthe'' door [[Hendrik Dirk Kruseman van Elten]] (1829-1904) geeft [[D36 (hunebed)|D36]] weer]]
De hunebedden in Nederland zijn gebouwd tussen 3350 en 3050 v.Chr.,<ref name="Drenthe, Volume 1 p.437"/> in de meest westelijke uitloper van het territorium van de [[trechterbekercultuur]], die verder doorloopt tot in het oosten van [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]]. Qua stijl en locaties vertonen ze grote overeenkomsten met de hunebedden in [[Sleeswijk-Holstein]], [[Noordrijn-Westfalen]] en met name het [[Eemsland]].

Naar schatting waren er in Noord-Nederland 80 tot 100 hunebedden, de meeste daarvan in Drenthe. De Nederlandse hunebedden zijn in kaart gebracht door [[Albert van Giffen]], hij gaf ze ook de nummering die nog altijd gebruikt wordt. Van de 54 hunebedden die nu nog in Nederland zichtbaar zijn, staan er 52 in de [[provincie]] [[Drenthe]]. De andere twee staan in de provincie [[Groningen (provincie)|Groningen]]. Van 27 verdwenen hunebedden lagen er 20 in Drenthe, 4 in Groningen, 2 in [[Overijssel]] en 1 in [[Friesland]].<ref>Willehad, een Angelsaksische missionaris in Drenthe op de grens van prehistorie en historie, Dirk Otten, {{ISBN|978 90-75115-89-5}}</ref> De plaats van 18 gesloopte hunebedden is nog bekend. In [[Utrecht (provincie)|Utrecht]] ligt de [[Kei van Lage Vuursche]], er is nooit wetenschappelijk onderzoek gedaan naar dit bouwwerk (wat mogelijk een hunebed is).<ref>Megalithic Research in the Netherlands, 1547 - 1911, from 'Giant's Beds' and 'Pillars of Hercules' to accurate investigations; Jan Albert Bakker, 2010, {{ISBN|978-90-8890-034-1}}</ref>

In Nederland is de lengterichting van de hunebedden voornamelijk van oost naar west georiënteerd.<ref>A.E. Van Giffen (1925), ''De Hunebedden in Nederland''. Oosthoek, Utrecht</ref><ref>J. van Eijnatten en F. van Lieburg (2006), [http://books.google.nl/books?id=noOPgJYg18QC&printsec=frontcover&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA14,M1 ''Nederlandse religiegeschiedenis''], blz. 14, Uitgeverij Verloren, {{ISBN|9065509283}}</ref> Deze oriëntering is mogelijk astronomisch bepaald. Ten eerste door de zon: de lengterichting kan aan de hand van de op- of ondergaande zon bepaald zijn, en de verlichting binnenskamers profiteert van een ingang op het zuiden. Ten tweede is er een verband met de opkomstpunten van de [[maan (hoofdbetekenis)|maan]] voorgesteld.<ref>M. Langbroek (1999), Huilen naar de maan. Een verkennend onderzoek naar de oriëntaties van Nederlandse hunebedden. ''P.I.T. (archeologische ervaringen)'' 1:2, p. 8-13</ref>
Een ingang ligt bij hunebedden in Nederland meestal aan de oost- of zuidkant van de steenkamer. Er zijn 13 hunebedden in Nederland waar nog één of meerdere kransstenen aanwezig zijn en er zijn enkele hunebedden met [[napjessteen|napjesstenen]] (vaak als deksteen).

In Nederland worden de bouwwerken in het algemeen hunebed genoemd, maar er zijn diverse type bouwwerken. In Nederland komt het [[portaalgraf]] en het [[ganggraf]] het vaakst voor, er is in Nederland een [[langgraf]] (in Emmen) en ook een [[trapgraf]].

In 2017 werden alle hunebedden in Nederland met behulp van [[fotogrammetrie]] opgenomen in een 3D-atlas die voor het publiek gratis toegankelijk is. De data zijn verkregen uit een samenwerking van de [[Provincie Drenthe]] en de [[Rijksuniversiteit Groningen]], gesubsidieerd door de Gratama-stichting.<ref>[https://sketchfab.com/gia/collections/de-hunebedden-in-nederland Groningen Institute of Archaeology]. [https://web.archive.org/web/20220519064813/https://sketchfab.com/gia/collections/de-hunebedden-in-nederland Gearchiveerd] op 19 mei 2022.</ref>

{{Zie ook|Zie ook: [[lijst van hunebedden in Nederland]]}}

==== Denemarken ====
{{zie hoofdartikel|Megalithische graven in Denemarken}}
[[Bestand:Lundbye, Johan Thomas - En gravhøj fra oldtiden ved Raklev på Refsnæs.jpg|miniatuur|[[Hunebed bij Raklev op Refsnæs|En gravhøj fra oldtiden ved Raklev på Refsnæs]], [[Johan Thomas Lundbye]]]]
[[Bestand:Tustrup gravpladsen (Norddjurs Kommune).Runddysse.04.47885.ajb.jpg|miniatuur|Runddysse bij [[Tustrup]]]]
Er zijn in [[Denemarken]] nog 2.500 hunebedden (''oldtidsgrave , stendysse'' of ''dysse'') te vinden. Naar schatting waren hier 25.000 megalithische grafkamers. [[Langeland]] heeft het grootste aantal hunebedden per km² ter wereld.

Rond 3500 v.Chr. begon men met de bouw en werden duizenden hunebedden opgericht. Rond 3200 v.Chr. ontwikkelde het hunebed zich tot een ganggraf; het lag in de omgeving van velden en huizen. Het was niet alleen een plek van de doden, maar toonde ook de rechten van de familie op het gebied.

De oudste vorm, de runddyssen, bevatte een grafkamer en had een ronde vorm. Er zijn in Denemarken, bijvoorbeeld op het eiland [[Seeland (eiland)|Seeland]] en op [[Jutland]], hunebedden met een [[polygonaal|polygonale]] vorm.

Er werden soms in latere periodes extra kamers gebouwd en het bouwsel werd dan in zijn totaliteit uitgebreid. Er zijn hunebedden met vijf grafkamers aangetroffen. De lengterichting is meestal noordwest-zuidoost en de opening ligt naar het zuidoosten. Een langdysse heeft meestal een lengterichting oost-west.

In Denemarken zijn skeletresten aangetroffen in meerdere hunebedden.

In [[Denemarken]] wordt alleen een onderscheid gemaakt tussen hunebedden (''Dysse, Döse'') en [[ganggraf]] (''Jættestue'', Jætte = [[reus (mythisch wezen)|reus]] ([[Deens]])). In Denemarken wordt de heuvel in de [[nomenclatuur]] betrokken (''Rund-'' en ''Langdysse''). Tegenwoordig wordt de term ''dysse'' vooral gebruikt voor de bouwsels die niet geheel met een heuvel (høj, zie [[grafheuvel]]) bedekt zijn.

Op [[Bågø]] liggen de restanten van een langdysse en op [[Lyø]] liggen de ''Klokkestenen'' en de ''Store Stenshøj''.

[[Hunebed bij Raklev op Refsnæs|En gravhøj fra oldtiden ved Raklev på Refsnæs]] is een schilderij van [[Johan Thomas Lundbye]] uit 1839, dat zich bevindt in de collectie van het [[Thorvaldsens Museum]] te [[Kopenhagen (hoofdbetekenis)|Kopenhagen]]. Een ander beroemd schilderij is van [[Dankvart Dreyer]] met de ''Runddysse Kæmpehøj'' op [[Brandsø]] (de ''Langdysse Svenskehøj'' ligt enkele honderden meters verderop).

[[Peter Vilhelm Glob]] was een archeoloog die zich onder andere met hunebedden bezig hield. [[Olaus Wormius]] schreef een aantal verhandelingen over hunebedden en verzamelde teksten in het runenschrift ([[runen]]).

<gallery>
Kongedyssen.jpg|Er zijn twee grafkamers in het 40 meter lange ''Kongedyssen'' of ''Dæmpegårdsdyssen'' (3000-2800 v.Chr.) bij Tokkekøb Hegn, één is nog intact
Herredstegning, Sløserup Langhøj.jpg|Tekening van Sløserup Langhøj, Magnus Petersen, 1879
Valby Hegn Langdysse 5-4.jpg|Valby Hegn
Indgangen til Kong Svends Høj.jpg|De ingang van het [[ganggraf]] Kong Svends Høj
A P Madsen Dolmen Bogo.png|Dolmen bij [[Bogø (eiland)|Bogø]] met [[grafgift]]en, ''Gravhøje og Gravfund fra Stenalderen i Danmark: Det Østlige Danmark'', 1896
</gallery>

==== Duitsland ====
{{Zie hoofdartikel|Hunebedden in Duitsland}}
[[Bestand:Dolmen in the Lüneburger Heide, by Edward Theodore Compton, 1912.jpg|miniatuur|Afbeelding van een hunebed op de [[Lüneburger Heide]], 1912]]
In het noordwesten van [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] zijn enkele honderden hunebedden (''Dolmen'', ''Hünengrab'', ''Hünenbett'', ''Hünensteine'', ''Steinsetzung'', ''Riesenbett'', ''Megalithgrab'' of ''Großsteingrab''), waarvan vele met rust zijn gelaten en sommige veel groter zijn dan de Drentse. In Duitsland wordt ook wel de benaming ''Dolmen'' (''Steintisch'') gebruikt. In Duitsland wordt onderscheid gemaakt naar bouwtype. De benaming hunebed wordt gebruikt voor een grafkamer met een rechthoekige steenkrans. Veel [[megaliet]]en werden verzameld in de ''Atlas der Megalithgräber Deutschlands'' van [[Ernst Sprockhoff]], hij gaf de bouwwerken ook een nummer wat tegenwoordig nog altijd wordt gebruikt.[[Bestand:Großsteingrab Hanstedt II 1 Estorff.jpg|miniatuur|Het (inmiddels vernietigde) ''[[Großsteingrab Hanstedt II 1]]'', [[ernst Sprockhoff|Sprockhoff-No.]] 772<br>Georg Otto Carl von Estorff, ''Heidnische Alterthümer der Gegend von Uelzen im ehemaligen Bardengaue (Königreich Hannover)'', Hannover 1846]]
Ook in Duitsland zijn inmiddels veel hunebedden verdwenen. In 1846 telde Georg Otto Carl baron van Estorff bijvoorbeeld 219 hunebedden in de omgeving van [[Uelsen]]. Er zijn nu nog 17 in het gebied overgebleven. In zijn ''Heidnische Alterthümer der Gegend von Uelzen im ehemaligen Bardengaue (Königreich Hannover)'' waren ook tekeningen van de bouwwerken opgenomen. In Duitsland werden in 1939 binnen de toenmalige grenzen nog 900 hunebedden geteld.

De bouw van de hunebedden wordt gedateerd tussen 3500 en 2800 v. Chr. In Duitsland zijn de hunebedden gebouwd door de [[Trechterbekercultuur]] en de [[Wartbergcultuur]] (ook wel ''Kragenflaschenkultur'' genoemd). De hunebedden in [[Nedersaksen]] behoren, net als de hunebedden in Nederland, tot de westgroep van de Trechterbekercultuur. Er zijn secundaire begravingen en kogelamforen van de [[Kogelamforacultuur]] aangetroffen in hunebedden ten westen van de [[Elbe (rivier)|Elbe]].

Bij bepaalde hunebedden werd in vroeger dagen [[rechtspraak|recht gesproken]], zoals bij ''[[Großsteingrab Gerichtsstätte]]'', de ''Gerichtsberg'' bij [[Daugzin]] en ''[[Denghoog]]'' (zie ook [[ding (rechtspraak)]]). Het kwam vaak voor dat hunebedden werden gebruikt als verzamelplaats voor [[vergadering]]en en als [[rechtbank]].<ref>Informatiebord bij het hunebed ''Großsteingrab Gerichtsstätte''</ref> In Duitsland hebben hunebedden vaak een naam. Ook komt het voor dat plaatsen zijn vernoemd naar het hunebed, zoals bij de [[Große Steine von Stenum]] in Stenum.

Op diverse hunebedden worden napjes aangetroffen; zie [[napjessteen]].

==== Noorwegen ====
[[Bestand:Dolmen at Rødtangen, Norway.jpg|miniatuur|Hunebed Holmsbu 1 in [[Rødtangen]], gedateerd 3600-3250 v.Chr.]]
In [[Noorwegen]] worden hunebedden '''Dysse'', ''Stendysse'', ''Steinalderdysse'' en ''Jaettestuer'' genoemd. Als de dekheuvel rond is, spreekt men over een ''Runddysse'' en bij een rechthoekige heuvel over een ''Langdysse''. Er wordt onderscheid gemaakt tussen deze monumenten en het ganggraf (''Ganggrav'').

Hunebedden zijn zeldzaam in Noorwegen; er zijn er slechts vijf bekend. Daarvan zijn er slechts twee bewaard gebleven. Jurist en archeoloog Anders Lorange schreef in 1872 over de ''Skjeltorpdyssen'' in [[Skjeberg]]; dit bouwwerk bleef waarschijnlijk tot 1855 onaangetast. In 1903 werden de laatste overgebleven stenen weggehaald. In 1908 en 1913 onderzocht archeoloog Gabriel Gustafson de vindplaats. Tijdens het bezoek van professor in de archeologie Sverre Marstrander in 1938 was er niets meer van te zien. In 1930 blies men de laatste resten op om plaats te maken voor [[akkerbouw]]. Gustafson maakte op basis van beschrijvingen van oude mensen uit de streek een reconstructietekening. De ''Skjeltorpdyssen'' werd in 1944, op 200 meter ten oosten van de oorspronkelijke vindplaats, gereconstrueerd. In 1979 werden sporen van het originele hunebed teruggevonden. In het onderzoek van Einar Østmo in 1980 en 1981 werden [[Artefact (archeologie)|artefact]]en van de [[trechterbekercultuur]] aangetroffen; ook vond hij delen van de grafkamer terug. Met behulp van [[C14-datering]] werd het hunebed gedateerd tussen 4560 v.Chr. en 4270 v.Chr. Deze datering komt overeen met de ouderdom van vondsten in [[Denemarken]] en Zuid-[[Zweden]].

Later onderzocht Einar Østmo ook (de overblijfselen van) hunebedden in [[Rødtangen]] in [[Buskerud]].

==== Zweden ====
[[Bestand:Dubbelgånggriften i Snarringe, Hammarlöv sn, Skåne (Montelius, Kulturgeschichte Schwedens (1906) s001).jpg|miniatuur|Het dubbele doorgangsgraf in [[Skåne]], 1906)]]
In het zuiden en westen van [[Zweden]] zijn nog honderden megalithische monumenten te vinden, bijvoorbeeld in [[Halland]], [[Bohuslän]] en [[Schonen]]. In Zweden zijn ook menselijke resten aangetroffen in de bouwwerken. Er zijn echter ook vele hunebedden zonder sporen van menselijke resten. Vaak is wel [[aardewerk]] aangetroffen.

Ze worden aangeduid als ''stenkammergrav'' (steenkamergraf), ''stendös'' of ''dös''. De oudste dösen zijn gebouwd als een rechthoekige kamer met daarom een langwerpige (rechthoekige of soms ronde) kring van stenen (''långdös''). Deze kring kan één of meerdere kamers bevatten. Jongere dösen hebben een meer vierkante of ronde kamer, meestal met een ronde heuvel en steenkring (aangeduid als ''runddös''). Soms bevat het bouwwerk bij de ingang enkele dwarse stenen, die een poort vormen.

Een van de voorkomende types is het ganggraf (''gånggrift''), bijvoorbeeld ''Örenäsgånggriften'' bij [[Landskrona (stad)|Landskrona]]. Daarnaast komt ook het ''Fröböke''-type ([[Zweeds]]: „Järnålder dös“) voor in [[Halland]], [[Småland]], op [[Öland]] ([[Vi alvar]]) en in het zuidwesten van [[Västergötland]].  Ook in delen van [[Denemarken]], [[Karelië]], [[Noorwegen]] en [[Finland]] komt dit type voor. Het Fröböke-type stamt uit de [[ijzertijd]].

[[Bolmsö]] heeft 530 historische overblijfselen; waaronder dolmens.

<gallery>
Långdös vid Vrångstad i Bottna socken, Bohuslän, Sverige. Sedd från sidan och i plan.jpg|Långdös van de zijkant en bovenkant. De kamer is goed zichtbaar
Sculls from the Slutarp dolmen at Falbygdens museum.jpg|Schedels, aangetroffen in de Slutarp dolmen (onderzocht in 1910) en tegenwoordig in het Falbygdens museum te bezichtigen
Strömstad gaanggrift Messleberg Skee 147-1 IMG 8931 ID 10159501470001.jpg|Gånggrift
Hacka01.jpg|Koningin Hacka's graf (Drottning Hackas grav) op Hisingen
Swedish dolmen.jpg|Een dolmen in Zuid-Zweden, Jovan Zujovic (1856-1936)
</gallery>

=== West-Europa ===
De megalithische graven in Atlantisch Europa zijn gebouwd door verschillende culturen, die meestal echter teruggaan op [[Chasseycultuur|Chasséen-tradities]], zoals de [[Seine-Oise-Marnecultuur]].

==== Kanaaleilanden ====
[[Bestand:The Islets of the Channel 1858 Walter Cooper Dendy q.jpg|miniatuur|Twee mannen bij een dolmen op [[Jersey (eiland)|Jersey]], ''The Islets of the Channel'', 1858]]
[[Bestand:La Hougue Bie entrance and chapel, Jersey.jpg|miniatuur|Ingang van het [[ganggraf]] [[La Hougue Bie]] op [[Jersey (eiland)|Jersey]]]]
Ook op de [[Kanaaleilanden]], gelegen in het [[Het Kanaal|Kanaal]] vlak bij [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] zijn dolmens te vinden.

De belangrijkste dolmens op [[Jersey (eiland)|Jersey]] zijn ''[[La Hougue Bie]], [[Dolmen du Faldouet|La Pouquelaye de Faldouet]], Le Mont Ubé, Le Couperon, La Sergenté, Les Mont de Grantez, La Hougue des Géonnais, Ville-ès-Nouaux, The Broken Menhir, The Ossuary, The Little Menhir, The Great Menhir, La Table des Marthes, Les Trois Rocques, Les Monts de Grantez, La Sergenté, La Hougue des Géonnais, La Table des Marthes, Le Pinacle, La Hougue Boëte, Mont Ubé, Le Couperon'' en ''Le Pinacle''. De dolmen ''Le Mont de la Ville'' lag op Jersey, maar werd in 1788 verplaatst naar [[Koninkrijk Engeland|Engeland]] en ligt ten zuiden van [[Henley-on-Thames]]. De dolmens op Jersey worden in verband gebracht met de [[Klokbekercultuur]].

In de hoofdkamer van ''Les Monts Grantez'' werden de [[skelet]]ten van zes volwassenen aangetroffen, ze lagen in een gehurkte positie (zie [[hurkgraf]]). In de gang werden de overblijfselen van een zittend persoon aangetroffen, ondersteund door stenen. In een zijkamer werden nog overblijfselen van een andere persoon gevonden.

De belangrijkste dolmens op [[Guernsey (hoofdbetekenis)|Guernsey]] zijn ''La Varde, Le Creux ès Faïes, Le Dehus, Le Trépied'' en ''Les Fouaillages''.

In de kamer van de dolmen ''Le Dehus'' op Guernsey is een draagsteen in de kamer te vinden. Dit is zeldzaam bij dolmens in Europa. Deze draagsteen ondersteunt een deksteen die te kort is om de andere draagstenen te bereiken. Op de onderkant van deze deksteen is een [[petroglief]] te zien; hij vormt een gezicht en een hand. Men neemt aan dat dit om een [[standbeeld-menhir]] gaat die al eerder bestond en gebruikt is bij de bouw van de dolmen. Er is op Guernsey nog een standbeeld-menhir aanwezig, de ''Gran’ Mère du Chimquière''.

====  België ====
[[Bestand:Maquette-dolmen-weris.jpg|miniatuur|[[Maquette]] van de constructie van de [[Dolmen van Wéris]], Musée des Mégalithes de Wéris]]
In België staan dolmens op de volgende plaatsen: Ronse, Kluisbergen, Velzeke, Duisburg, Virginal-Samme, Helshoven (restant), Leval-Trahegnies (restant), Fagnolle, Jemelle ([[Dolmen van Lamsoul]]), Sart-lez-Spa, Bleid, Chassepierre, Forrières, Harré, Jamoigne, Malempre, Membre, Mousny-lez-Ortho, Gomery.<ref>{{nl}}[http://www.leylijnen.com/belgie.htm Lijst van menhirs, megalieten en dolmens in België]. [https://web.archive.org/web/20220328061801/http://www.leylijnen.com/belgie.htm Gearchiveerd] op 28 maart 2022.</ref> Er zijn verschillende types, zoals de [[allée couverte]] die ook in Frankrijk voorkomt. De twee bekendste Belgische dolmens staan in [[Wéris]];<ref>[https://web.archive.org/web/20080531092702/http://users.pandora.be/blackraven/Nederlands/weris.htm Megalithisch complex van Wéris]</ref> de [[Dolmen van Wéris]] en [[Dolmen van Oppagne]].<ref>{{nl}}[http://www.leylijnen.com/weris.htm Dolmens, menhirs in Wéris]. [https://web.archive.org/web/20230709042328/http://www.leylijnen.com/weris.htm Gearchiveerd] op 9 juli 2023.</ref><ref>{{nl}}[https://web.archive.org/web/20120426064422/http://www.veerleheyman.be/weris/ Dolmens, menhirs in Wéris, Durbuy]</ref> 
{{Zie ook|Zie ook: [[Megalieten bij Wéris]]}}

Dolmens worden in België beschermd en behoren tot het [[cultureel erfgoed in België]], zo staan er bijvoorbeeld dolmens vermeld op de [[lijst van beschermd erfgoed in Nassogne]].

Het [[standbeeld van Ambiorix]] staat op een natuurstenen voetstuk van 3 meter hoog dat in de vorm van een prehistorische dolmen gebouwd werd.

In het [[Zoniënwoud]] staat het [[Monument voor de Boswachters]] een oorlogsmemoriaal in de vorm van een dolmen met 11 [[menhir]]s erond. Elke menhir staat voor een overleden boswachter tijdens de [[Eerste Wereldoorlog]].

==== Frankrijk ====
{{Zie hoofdartikel|Dolmens in Frankrijk}}
[[Bestand:Carte Mégalithes France.png|miniatuur|Verspreiding van dolmens in [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]]. De hoogste concentraties zijn te vinden in [[Bretagne (schiereiland)|Bretagne]], [[Vendée (departement)|Vendee]], [[Limousin]], [[Quercy (regio)|Quercy]], [[Causses]], [[Languedoc (provincie)|Languedoc]], en de [[Ardèche (departement)|Ardèche]] (groen) en op [[Corsica (hoofdbetekenis)|Corsica]] (oranje)]]
In [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] zijn nog ongeveer 4.500 dolmens te vinden. In [[Aveyron (departement)|Aveyron]] zijn zo'n 1000, in [[Quercy (regio)|Quercy]] zo'n 800, in de [[Ardèche (departement)|Ardeche]] zo'n 800, in [[Poitou-Charentes]] en de [[Languedoc-Roussillon (regio)|Languedoc-Roussillon]] ten minste 700 en in de [[Provence (Frankrijk)|Provence]] zo'n 100 dolmens.

De dolmens in Frankrijk worden toegeschreven aan verschillende culturen, zoals de Vérazacultuur en de [[Seine-Oise-Marnecultuur]].

Er zijn dertig grafkamers en dolmens aangetroffen op [[Corsica]]. Zie ook: [[Geschiedenis van Corsica]].

==== Ierland ====
[[Bestand:Milky Way Photo of Poulnabrone Dolmen, The Burren, Co Clare,3, Pic By Frank Chandler (2).jpg|miniatuur|De [[melkweg (sterrenstelsel)|melkweg]] en [[Poulnabrone Dolmen]]]]
In [[Ierland (eiland)|Ierland]] worden de bouwwerken ''dolmain'' genoemd. Andere benamingen zijn ''cromleachs, giants graves, leabas, Diarmuid and Grainne's beds'' en ''stone table''. In [[Burren]] zijn zo'n 70 megalitsche tombes te vinden; een bekende is [[Poulnabrone Dolmen]].

Toen de [[Kelten]] in Ierland kwamen, vonden ze veel dolmens. In de legenden die ontstonden, werden de bouwsels gezien als de poorten naar de Andere Wereld. De [[Tuatha Dé Danann]] (Kinderen van de godin [[Ana (godin)|Danu]]) trokken zich terug door de stenen portalen. De stenen portalen ([[grafheuvel]]s, [[elf (mythisch wezen)|elfenheuvels]], [[sprookje]]sheuvels,
dolmens of tover[[terp]]en) worden in het [[Iers]] ''sidhe'', ''síd'' of sprookjesheuvels genoemd en ze werden ooit vereerd als de verblijfplaats van één enkele god of godin. Veel belangrijke gebeurtenissen uit de [[Ierse mythologie]] voltrekken zich op [[Samhain]], als de grenzen tussen deze wereld en het rijk van het bovennatuurlijke volledig wegvalt en de ''sidhe'' (sprookjesheuvels) waar de mensen uit de Andere Wereld leven open zijn.<ref name="Kelten 2004">De Kelten, leven, mythen en kunst, Juliette Wood, 2004, {{ISBN|9789057643675}}</ref>

Dolmens worden ook gezien als de begraafplaats van [[reus (mythologisch wezen)|reuzen]] en krijgers, bijvoorbeeld ''Nuada Airgetlám'' (''Nuada of the Silver Arm'';de eerste koning van de Tuatha dé Danann) in ''[[Carrickglass|Sligo's Labby rock]]''.

''Cnoc an Bhrúnaigh, Browneshill-Dolmen'' of ''Brownes Hill'' heeft de grootste deksteen van alle megalitsche monumenten van de [[Britse Eilanden]]. Deze dolmen ligt in [[Carlow (plaats)|Carlow]]. De deksteen bestaat uit 100 ton [[graniet]] en is 4,7 meter bij 6,1 meter groot. Er werden geen sporen van een dekheuvel of [[Cairn (steengraf)|cairn]] aangetroffen.

De voornamelijk in Ierland aanwezige [[wedge tomb]] heeft veel overeenkomsten met het [[Galeriegrab]] uit Duitsland en de [[allée couverte]] uit Frankrijk en België.

[[William Borlase]] ontwikkelde een theorie dat de dolmen in Ierland een schip voorstellen.<ref name="ReferenceA"/> 
<gallery>
Poulnabrone Dolmen with Vibrant Cloudy Sky.jpg|[[Poulnabrone Dolmen]]
Bree Portal tomb.jpg|Tekening van de ''[[portal tomb]]'' op de Bree Hill, ''The Dolmens of Ireland'', 1897
A_dolmen_in_my_front_garden__Don't_mind_if_I_do!.jpg|Ballylumford Dolmen staat in een tuin en is ook bekend als ''Druid's Altar'', Islandmagee
14. Labbacallee Wedge Tomb, Co. Cork.jpg|Labbacallee [[wedge tomb]]
WLMIE 2015 Launch Dolmen.jpg|Een [[springkussen]] in de vorm van een dolmen, [[Ierland (land)|Ierland]]
</gallery>

==== Groot-Brittannië ====
[[Bestand:Waylands Smitty 2 db.jpg|thumb|[[Wayland's Smithy]] is een bekend voorbeeld van de Cotswold Severn monumenten. Volgens de verhalen is [[Bagsecg]] hier begraven]]
[[Bestand:Chûn Quoit - geograph.org.uk - 1477165.jpg|miniatuur|Chûn Quoit]]
[[Bestand:Stukelykitscoty.jpg|miniatuur|Afbeelding uit 1722 waarbij de overblijfselen van de [[Grafheuvel|long barrow]] van Kit's Coty House nog zichtbaar is]]
Ook in het [[Verenigd Koninkrijk (hoofdbetekenis)|Verenigd Koninkrijk]] komen dolmens voor. Ze werden voornamelijk in het vroeg neolithicum gebouwd. Ze staan bekend onder verschillende benamingen, zoals ''cromlechs'' in [[Wales (hoofdbetekenis)|Wales]] en ''quoits'' in [[Cornwall (hoofdbetekenis)|Cornwall]].

Naast dolmens komen ''chambered tombs'' uit het vroeg neolithicum voor. Deze vroeg neolitische  bouwwerken bevatten vaak menselijke resten in de grafkamers, zowel gehele lichamen die begraven zijn in de kamer als lichamen die gecremeerd dan wel (voordat ze in de grafkamer werden bijgezet) ontvleest zijn; [[excarnatie]]. De chambered tombs liggen vaak in een [[Cairn (steengraf)|cairn]] of [[grafheuvel]] en vaak is er een gebied voor de grafkamer waar mensen bijeen konden komen; een voorhof. Er zijn diverse types, zoals:
*Cotswold-Severn-monumenten (vernoemd naar het gebied rond [[Cotswolds]] en [[Severn]]), 
*Clyde cairns (bijvoorbeeld [[Torrylin Cairn]] en [[Barpa Langais]], zie ook [[Court tomb]]), 
*stalled cairns (deze deden denken aan een paardenstal door de muurtjes en worden ook wel Orkney-Cromatry genoemd, voorbeelden zijn [[Knowe of Yarso Chambered Cairn]], [[Dwarfie Stane]], [[Blackhammer Chambered Cairn]], [[Midhowe Chambered Cairn]], [[Taversöe Tuick Chambered Cairn]], [[Isbister Chambered Cairn]] en [[Grey Cairns of Camster]]).

Er wordt gediscussieerd of dolmen als begraafplaats werden gebouwd, aangezien er zeer grote dekstenen zijn gebruikt en ze niet altijd in cairns of grafheuvels lagen begraven. Veel dolmen bevatten geen of slechts zeer weinig menselijke resten, anders dan de chambered tombs die juist grote hoeveelheden menselijke resten bevatten, en daarom wordt wel gedacht dat dolmen om een andere reden werden opgericht dan begraafplaats. Ze worden door archeologen meer beschouwd als een soort [[kathedraal]], waar vele mensen aan werkten en het bouwwerk zou van grote betekenis zijn in het geloofssysteem.

In het vroeg neolithicum werden ook houten kamers aangelegd, soms worden sporen aangetroffen in long barrows of cairns. Er zijn echter ook long barrows of cairns zonder enige (houten of stenen) grafkamer gebouwd. In het midden neolithicum ging men over naar de passage graves of passage tombes, waarbij hele landschappen werden aangepast. Er werden namelijk vaak meerdere bouwwerken in elkaars nabijheid opgericht. Passage graves staan vaak boven op een heuvel of berg en meerdere malen is een connectie met een [[zonnewende]] aangetroffen, zoals bij [[Maeshowe]]. Een gang leidde naar de grafkamer en de gebruikte stenen verschilden van kleur en kwamen vaak uit verre gebieden. Ook wordt er abstracte kunst aangetroffen op de stenen (lijnen, cirkels, [[cup and ring marks]]) en de [[akoestiek]] is speciaal, er kan een [[Helmholtzresonator|Helmholtzresonantie]] optreden. In het laat neolithicum werden enorme complexen opgericht, soms verbonden door [[Steenrij|avenues]].<ref>The old stones, Andy Burnham, 2018, {{ISBN|978-1-78678-154-3}}</ref>

In Cornwall is Quoit ook de naam van een nederzetting. De plaats is vernoemd naar Devil's Quoit (ook wel Arthur's Quoit genoemd). Er werd één steen verwijderd in de 18e eeuw, maar deze quoit bleef nog lange tijd staan. Het bouwwerk stortte in tussen 1840 en 1850. In de 20e eeuw waren de stenen gespleten of met opzet begraven of verwerkt in de omliggende hagen.

Nabij [[Morvah]] ligt Lanyon Quoit. Deze quoit werd in 1824 gerestaureerd. Een andere benaming is De Tafel der Reuzen, volgens een legende zijn er beenderen van [[reus (mythisch wezen)|reuzen]] gevonden. In de verhalen over [[koning Arthur]] wordt verteld dat hij hier op de vooravond van zijn laatste gevecht heeft gedineerd.

Bezienswaardigheden op [[Gugh]] zijn ''Kittern Hill'' en ''Obadiah's Barrow'', twee dolmens, en ''The Old Man of Gugh'', een bijna drie meter hoge menhir uit de Bronstijd. Op [[Bryher]] liggen ''Gweal Hill'' en ''Samson Hill''.

<gallery>
Archaeologia Cambrensis Cromlech St David's Head Pembrokeshire.jpg|Cromlech St David's Head, Pembrokeshire
A Week at the Land's End 04.jpg|''Lanyon Quoit'' of ''Lanyon Cromlêh'', 1861
The graphic and historical illustrator; an original miscellany of literary, antiquarian, and topographical information, embellished with one hundred and fifty woodcuts (1834) (14780053174).jpg|''Coeton-Arthiir'' of ''Arthur's Quoit'', 1834
Devil's Quoit Near St Columb Major - geograph.org.uk - 938072.jpg|Overblijfsel van Devil's Quoit bij Quoit, [[Cornwall (hoofdbetekenis)|Cornwall]]
Midhowe Chambered Cairn 20110525 from the north.jpg|De muurtjes zijn duidelijk zichtbaar in [[Midhowe Chambered Cairn]]
</gallery>

==== Portugal ====
[[Bestand:Antadaaboboreira3.jpg|miniatuur|Anta da Boboreira, 1973]]
[[Bestand:PSM V31 D051 Burial place of marcella algarve.jpg|miniatuur|Afbeelding van een dolmen in de [[Algarve]], 1887]]
In [[Portugal]] worden dolmens aangeduid als ''dólmen, antas, orcas, arcas'' en ''palas''. In de volksmond worden ze ''casas de mouros'' (huizen van de [[Moren]]), ''fornos de mouros'' (fornuizen van de Moren) of ''pias'' genoemd.
De meeste dolmens vindt men in de voormalige provincie [[Beira Baixa|Beira]] en rond [[Évora (stad)|Evora]] en [[Elvas]]. In 1734 telde men 314 dolmens in Portugal en tegen het einde van de 19e eeuw was dit aantal al geslonken tot 118.<ref>De Nadillac, ''Les monuments mégalithiques en Espagne et en Portugal'', La Nature, 1 januari 1887</ref> De [[Anta Grande do Zambujeiro]] is een van de grootste hunebedden op het [[Iberisch schiereiland]].

De [[Finland|Finse]] archeologe Hanna Lindström van de universiteit van [[Helsinki]] beschreef in haar [[scriptie]]<ref>Casas das Mouras Encantadas - A Study of dolmens in Portuguese archaeology and folklore</ref> uit 2014 meerdere volksverhalen over de bovennatuurlijke maaksters en beschermsters van de bouwwerken. Deze ''Mouras Encantadas'' waren onsterfelijk en bezaten de eeuwige jeugd, schoonheid en [[wijsheid (deugd)|wijsheid]]. Ze onderwezen de mens het spinnen, weven en het maken van kaas. Er zouden verbanden zijn met de Griekse [[Moirae]] of Romeinse [[Fatum (Romeinse godsdienst)|Fata]] (beide [[schikgodinnen]], zie ook de [[Parcen]]). Deze ''moura-mari-marion'' godinnen worden door [[taalkunde|taalkundigen]] aan de dood en geesten verbonden en [[folklore|folkloristen]] verbinden hen aan het leven, vruchtbaarheid, gezondheid en oude wijsheid. Ze kunnen van vorm veranderen, bijvoorbeeld een geit, stier of slang.<ref>Slangen worden vaak genoemd als beschermer van een schat, zie ook [[slangen in de cultuur]], [[slang (symbool)]] en [[slangensprookje]]</ref> Ze geven goede mensen cadeaus, maar straffen slechte mensen.<br />De legenden veranderden in de loop van de tijd en meer recente verhalen vertellen over de mouras als zijnde moorse vrouwen die door een [[toverkracht|betovering]] door hun vaders in een eeuwige onveranderlijke staat zijn gebracht. Ze bewaken schatten die ondergronds of in de dolmens zijn verborgen. Ze kunnen in [[slangen]] veranderen en worden bewaakt door boze stieren. In weer andere verhalen wonen ze in paleizen van goud en zilver en wachten tot ze hun vrijheid krijgen doordat een man die moura, in de vorm van een enorme slang, zoent. Dit lukt niet en de tranen van de mouras vormen rivieren.<br />In de 19e eeuw kwamen er verhalen over personen die middernacht of om 12 uur 's middags of tijdens [[midzomer]] een bezoek brengen aan de mouras.<ref>Zie ook [[De heks uit de grot]].</ref> Ze worden in verband gebracht met de naderende dood en geboortes, ze bepalen of de moeder en/of het kind overleven.

<gallery>
Anta no Monte da Ordem I.jpg|Anta no Monte da Ordem I
Anta Cerqueira em Couto Esteves 01.jpg|Anta Cerqueira em Couto Esteves
Anta de Casaínhos 1.jpg|Anta de Casaínhos, [[Loures]]
Anta São Geraldo.jpg|Anto São Geraldo
</gallery>

Alhoewel de kerk vele dolmens vernietigde en de vieringen rond deze plaatsen verbood, werden andere heilig verklaard. Er zijn enkele dolmens waarvan men een kerk of kapel gemaakt heeft.

<gallery>
Anta de Pavia (9).jpg|Anta de Pavia
Campos sagrados.jpg|Anta de São Brissos
Igreja Santa Maria da Madalena em Alcobertas 7461.jpg|Igreja Santa Maria de Magdalena
</gallery>

==== Spanje ====
[[Bestand:Dolmen de Menga Antequera20.jpg|miniatuur|[[Cueva de Menga]], gebouwd ca. 2500 v.Chr.]]
[[Bestand:Maqueta tholos Los Millares.jpg|miniatuur|Maquette van een van de dolmens bij [[Los Millares]], [[Santa Fe de Mondújar]]]]
Zowel in [[Spanje]] als in Portugal komt een type dolmen voor dat wordt aangeduid als ''anta''.

In het [[Baskisch]] worden de dolmens ''trikuharri'' of ''dolmenak'' genoemd; er zijn ook ''jentilarriak'' (gebouwd door de [[jentil]], die ook verantwoordelijk zou zijn voor de bouw van de ''jentilbaratz'', zie ook [[harrespil]]).

De ''aizkomendiko trikuharria'' is de grootste dolmen van [[Baskenland]].

In [[Galicië (Spanje)|Galicië]] worden de dolmens aangeduid met ''Anta, Antela, Arca, Arqueta, Arquiña, Pedra de Arca'' en ''Forno ''. Ze worden ook aangeduid met ''Mámoa, Medoña, Medorra, Mota'' of ''Meda'''; dit is de benaming voor de [[grafheuvel]] die het bouwwerk bedekt.

De [[grafheuvel]] van de [[Cueva de Menga]] is 50 meter in omtrek en is 4 meter hoog. In de kamer ligt een put van 19,5 meter diep. Het is niet zeker of de Cueva de Menga een begraafplaats is; er zijn nooit menselijke resten gevonden. Ook wijkt het ontwerp af van andere dolmens op het Iberisch Schiereiland, zo is de kamer 2,7 meter hoog en wordt gebruik gemaakt van steunpilaren in het midden van de ruimte. Sinds juni 2016 zijn de [[Dolmens van Antequera]] (met de Cueva de Menga, de [[Dolmen de Viera]] en de [[Tholos de El Romeral]]) op de [[Werelderfgoedlijst]] van [[UNESCO]] geplaatst.

De [[dolmen de Santa Cruz]] ligt in de gemeente [[Cangas de Onís]]. Het bouwwerk ligt in een ruimte onder een kerk die is gebouwd op een kunstmatige [[heuvel (landvorm)|heuvel]]. Al in de vierde eeuw werd hier een kapel geplaatst. In de [[Spaanse Burgeroorlog]] werd de kerk verwoest om de dolmen weer zichtbaar te maken.

De [[dolmen van Dombate]] is tegenwoordig afgedekt, om het bouwwerk te beschermen. Het bouwwerk lag oorspronkelijk in een [[grafheuvel]]. De grafheuvel was ca. 24 meter in doorsnede en 1,80 meter hoog.

Er liggen veel dolmens rond [[Cantallops]] en [[Capmany (Girona)|Capmany]]. Ook bij [[Ripoll]] zijn dolmens te vinden. In [[Roses (Spanje)|Roses]] is er voor wandelaars de megalietenroute die langs talrijke dolmens en menhirs voert, zoals de ''Dolmen de la Creu d'en Cobertella''.

In de jaren 1920 legde de archeoloog [[Hugo Obermaier]] de [[dolmen de Guadalperal]] bloot. Deze kwam in de jaren 1960 door de aanleg van een stuwmeer onderwater te staan en werd in 2019 door droogte weer zichtbaar.<ref>[https://www.atlasobscura.com/articles/spanish-stonehenge-drough ''Drought Has Revealed Spain’s Long-Submerged ‘Stonehenge’ - Up close with the 7,000-year-old Dolmen of Guadalperal. '']{{Dode link|datum=november 2019 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>

Unieke bouwwerken op het eiland [[Menorca]] worden [[naveta]]s genoemd. Deze bouwwerken hebben twee verticale en twee uitspringende muren waardoor ze de vorm hebben van een omgekeerde boot, waaraan de naveta's hun naam ontlenen. Het grootste voorbeeld is de [[Naveta d'Es Tudons]] die ongeveer 4 meter hoog, 14 meter lang en 6,4 meter breed is. 
De eerste auteur die over deze bouwwerken schreef, was Juan Ramis in zijn boek ''Celtic antiquities on the Island of Menorca'', dat in 1818 werd uitgegeven (dit was het eerste boek in de Spaanse taal dat volledig gewijd was aan de prehistorie).

<gallery>
DolmenDombate 2014-09.jpg|Er zijn [[petroglief|petrogliefen]] en zelfs verfresten gevonden in de (tegenwoordig afgedekte) [[dolmen van Dombate]]
Egilazko Aizkomendi trikuharria.jpg|Een man staat in de aizkomendiko trikuharria (de grootste van [[Baskenland]]). Het bouwwerk werd in 1832 ontdekt bij Egilatz
Parque megalítico de Gorafe Dolmen 65 (4).jpg|Dolmen 65 op het ''Parque Megalítico de Gorafe''
Rocks Navara dolmen, Spain 02-2005 01.jpg|Dolmen de Elvillar
Elvillar - Chabola de la Hechicera 01.jpg|Dolmen ''Chabola de la Hechicera'' (''de hut van de [[tovenaar|tovenares]]'')
Tella - Dolmen de Tella 06.jpg|Dolmen de Tella, [[Sobrarbe]], [[Aragón (regio)|Aragón]]
Plan and Section of Nau d'Es Tudons 1912.png|Plan en doorsnede van de ongerestaureerde [[Naveta d'Es Tudons]] (1912): (a) lage deur, (b) smalle doorgang met dakplaten, (c) lange rechthoekige kamer.
</gallery>

==== Zwitserland ====
[[Bestand:Dolmen Oberbipp 3.jpg|thumb|Dolmen van [[Oberbipp]]]]
In [[Zwitserland]] zijn dolmens zeldzaam. In 1876 werd er bij Auvernier een dolmen gevonden bij een meer. Deze dolmen is daarna verplaatst van de oorspronkelijke locatie en is tegenwoordig te bekijken bij het ''Museum für Archäologie''.

De dolmen van [[Oberbipp]] wordt toegeschreven aan de [[Horgencultuur]] (3400 tot 2800 v.Chr), deze dolmen werd in 2011 ontdekt en er werden overblijfselen van 30 begrafenissen aangetroffen. In de afgelopen 7 eeuwen werd de dolmen bedolven door meerdere overstromingen van de [[Mühlebach]]. Alleen een klein deel van de deksteen was zichtbaar. De dolmen is thans op het [[Kerkhof (kerk)|kerkhof]] geplaatst. In de omgeving ligt de ''[[Freistein bei Attiswil]]'', in de middeleeuwen was deze 3,7 meter lange steen een toevluchtsoord en gerechtssteen.

{{Clearboth}}
<gallery>
Dolmen Laufen.jpg|Dolmen in [[Laufen (Zwitserland)|Laufen]]
Dolmen Auvernier 01 12.jpg|Dolmen Auvernier in [[Hauterive (Neuchâtel)]]
Trou des Ames à Fresens NE.jpg|Steen afkomstig van een hunebed, de andere stenen liggen in de nabijheid ([[Fresens]])
IMAG0252f.jpg|Overblijfselen van de dolmen van Aesch
</gallery>

===Middellandse Zeegebied===

==== Italië ====
[[Bestand:Foto_aerea_della_tomba_Tomba_dei_Giganti__Sa_Domu_'e_S'Orku2_in_territorio_di_Siddi._La_tomba_risale_al_periodo_nuragico.jpg|miniatuur|Tomba dei Giganti Sa Domu 'e S'Orku]]
Rondom [[Bisceglie]] zijn vele dolmens te vinden. De grootste, ''Chianca'', heeft een deksteen van 2,5 bij 4 meter. Ook op [[Sicilië]] werden dolmens aangetroffen. Deze waren klein en rechthoekig of veelhoekig, vergelijkbaar met die in [[Apulië]] en in [[Malta (eiland)|Malta]]. Ze dateren uit de Siciliaanse bronstijd, die samenvalt met de cultuur van ''Castelluccio'' (2200-1800 v.Chr.)<ref>Salvatore Piccolo (2013), ''Ancient Stones: the Prehistoric Dolmens in Sicily'', Brazen Head Publishing, Thornham/Norfolk (UK) {{ISBN|978-09-56510-62-4}}.</ref>

Er ligt een dolmen bij [[Cisternino]].

Rondom [[Bisceglie]] zijn vele dolmens te vinden. De grootste, Chianca, heeft een deksteen van 2,5 bij 4 meter.

Op [[Sardinië]] zijn ook vele ''Tumbas de sos zigantes'' ([[Sardijns]]) of ''Tombe dei Giganti'' ([[Italiaans (hoofdbetekenis)|Italiaans]]) te vinden. Deze ''reuzengraven'' behoren tot de laatst gebouwde megalitische bouwwerken van Europa.

<gallery>
Sardegna mappa tombe dei giganti.svg|Verspreiding van de ''Tumbas de sos zigantes'' op [[Sardinië]]
Tomba_dei_Giganti__Su_Monte_de_s'Ape_.jpg|Tomba dei Giganti Su Monte de s'Ape
Tomba dei Giganti di Coddu Ecchiu (o Capichera), vista frontale - panoramio.jpg|Tomba dei Giganti di Coddu Ecchiu
Tomba dei giganti2.jpg|Tomba dei giganti S´ena ´e Thomes Dorgali
Bisceglie dolmen della chianca 5.jpg|De dolmen della Chianca bij [[Bisceglie]]
Dolmen Frisari 6.jpg|Dolmen Frisari bij [[Bisceglie]]
Mores01.jpg|De dolmen de Sa Coveccada in [[Mores (Italië)|Mores]]
Dolmen di Avola.jpg|De pseudo-dolmen van [[Avola (gemeente)|Avola]], in de buurt van de stad [[Syracuse (Italië)|Syracuse]] (Sicilië)
The Cava dei Servi dolmen (Ragusa-Sicily).jpg|Dolmen van Cava dei Servi (Sicilië)
Dolmenmontebubbonia.jpg|Dolmen van Monte Bubbonia (Sicilië)
</gallery>

==== Malta ====
In [[Malta (land)|Malta]] ligt bij [[Qawra]] een dolmen.

=== Rusland en de Kaukasus===
[[Bestand:SochiDolmen1.jpg|miniatuur|de Volkolnski-dolmen bij Sotsji]]
In [[Rusland (hoofdbetekenis)|Rusland]] liggen dolmens bij [[Sotsji]] en [[Toeapse]] (een bekende dolmen is [[Psynako 1]]).

De [[Dolmencultuur van de Westelijke Kaukasus]] (midden-bronstijd, 2900-2800 tot 1400-1300 v.Chr.) was verspreid over het berggebied en voorgebergte aan beide zijden van de [[Grote Kaukasus]]. De cultuur is bekend door het grote aantal megalithische monumenten. Er zijn meer dan 300 dolmens en andere monumenten en nog elk jaar worden dolmens ontdekt. Deze dolmens worden in verband gebracht met de [[Majkopcultuur]].

In [[Abchazië]] zijn diverse dolmens, bijvoorbeeld bij [[Pschoe]]. De benaming in het [[Abchazisch]] is ''Adamra'' en in het [[Adygees]] ''Ispun''.

In [[Azerbeidzjan]] liggen onder andere bij [[Şuşa (stad)|Şuşa]] dolmens.

== Vergelijkbare monumenten elders op de wereld ==
[[Bestand:PSM V58 D409 Dolmens at rocknia algeria.png|miniatuur|Dolmens in [[Algerije]], 1900-1901]]
*In [[Zuid-Korea]] staan vele honderden hunebedden<ref>[https://web.archive.org/web/20070424225909/http://www.euronet.nl/users/in007693/zkorea6.html Korea]</ref> onder andere in [[Hunebedplaatsen Gochang, Hwasun en Ganghwa|Gochang, Hwasun en Ganghwa]] (met zo'n 100 hunebedden). Naar schatting zijn 35.000 dolmens aanwezig op het [[Koreaans Schiereiland]]. Deze zijn gebouwd door een megalithische cultuur vanaf het eerste millennium v. Chr. Ze behoren thans tot het [[Werelderfgoed]].<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/977 Unesco lijst werelderfgoed]. [https://web.archive.org/web/20230610042002/https://whc.unesco.org/en/list/977/ Gearchiveerd] op 10 juni 2023.</ref> De benaming in het [[Koreaans]] is ''고인돌'' (''goindol''). Er wordt onderscheid gemaakt tussen de noordelijke en zuidelijke typen. De noordelijke typen zijn bovengronds gebouwd, hebben vier zijden en worden van boven afgesloten door een megaliet. De zuidelijke typen zijn in de grond gebouwd en bevatten een kuil. De zuidelijke typen worden in verband gebracht met begrafenissen, maar het doel van de noordelijke typen is onzeker.<ref>[https://books.google.nl/books?id=rHeb7wQu0xIC&pg=PA79&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false A History of East Asia]. [https://web.archive.org/web/20230803182309/https://books.google.nl/books?id=rHeb7wQu0xIC&pg=PA79&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Gearchiveerd] op 3 augustus 2023.</ref> In [[Ganghwa]] is een hunebed met de grootste megaliet van het land. In [[Gochang]] liggen in één vallei 447 verschillende dolmens verspreid. De dolmens in Korea worden toegeschreven aan het Mumuntijdperk (1.500 – 300 v.Chr.).<ref>zie ook [[Koreaanse prehistorie]]</ref>
* [[India]] heeft ook dolmens. In [[Karnataka (deelstaat)|Karnataka]] zijn er meer dan 50 aangetroffen op de top van Pandavara Betta en in [[Tamil Nadu]] zijn er meer dan 100 aangetroffen in Moral Pari. Er zijn ook dolmens aangetroffen in [[Andhra Pradesh]] en [[Kerala]]. In [[Muniyara]] zijn 15 typen domens<ref>https://www.tourmyindia.com/states/kerala/muniyara-dolmens-munnar.html Miniyara Domens in Munnar. [https://web.archive.org/web/20230709042340/https://www.tourmyindia.com/states/kerala/muniyara-dolmens-munnar.html Gearchiveerd] op 9 juli 2023.</ref> De grootste concentratie hunebedden is in [[Hire Benakal]], waar ook [[menhir]]s en [[steenkist]]en worden aangetroffen.
*Ook in [[Jordanië]] zijn hunebedden aangetroffen. Ook daar worden ze bedreigd, boeren breken ook in dit land de bouwwerken af om meer land te kunnen gebruiken.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=JZb6aR-vNYM Hunebedden in Jordanië]. [https://web.archive.org/web/20230708181015/https://www.youtube.com/watch?v=JZb6aR-vNYM Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref>
* In Noord-Afrika worden dolmens gevonden in [[Algerije]] (meer dan 7000 in [[Roknia]]) en [[Tunesië]].
* [[Indonesië]] kent hunebedden op de eilanden Nias en Sumba. Op Sumba worden tot op de dag van vandaag hunebedden gebouwd, vaak met eenvoudige middelen. Wel wordt eventueel gebruik gemaakt van vrachtauto's voor het transport van stenen. Dekstenen van beton zijn niet ongebruikelijk. Een plaats met veel megalietgraven is [[Anakalang]].
*[[Rujm al-Hīrī]] ligt op de [[Golanhoogten]] te midden van een ruim plateau met honderden dolmens.
{{Clearboth}}
<gallery>
Dolmens visitors india.jpg|Mensen in een dolmen in [[Amadalavalasa]], [[India]]
CromlechCoorg.jpg|Dolmens nabij Virarajendrepet, [[Karnataka (deelstaat)|Karnataka]], [[India]], 1868
MarayoorDolmen.jpg|Dolmen opgericht in [[Marayur]], [[Kerala]], India.
Muniyara.jpg|Muniyara dolmens bij [[Marayoor]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Een dodenboom (andong) in kampong Taroeng West-Sumba TMnr 10003257.jpg|Dolmen en een dodenboom (andong) in [[Kampong (nederzettingstype)|kampong]] [[Taroeng]], [[West-Soemba]]
Giant Dolmen engravings - Shamir.jpg|[[Petroglief]]en op de binnenkant van een dolmen in [[Israël (hoofdbetekenis)|Israël]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Een dalmenachtige grafkelder van de laat megalitische cultuur op Oost-Java TMnr 10004916.jpg|Een dolmenachtige grafkelder van de laat megalitische cultuur op Oost-Java
COLLECTIE TROPENMUSEUM Detail van een megaliet TMnr 60038143.jpg|Detail, [[Wereldmuseum Amsterdam]]
COLLECTIE TROPENMUSEUM Een adathuis met megalieten in Bawomataloewo TMnr 60045357.jpg|Een adathuis met megalieten in Bawomataloewo
ELLES Megalithic tombs 01.jpg|Dolmens in [[Tunesië]]
PikiWiki Israel 715 Dolmen דולמן.jpg|Dolmen in [[Israël (hoofdbetekenis)|Israël]]
Dolmen in Johfiyeh Irbid north of Jordan Dec2009.jpg|Dolmen in [[Jordanië]]
Shito ancient tombs.jpg|Dolmen in [[Japan (hoofdbetekenis)|Japan]]
Anyang City-Designated Folklore Herltage No.1 (Pyeongchon Dolmens).jpg|Meerdere dolmens in [[Zuid-Korea]]
Bourdaret - Note sur les dolmens de la Corée - p4.jpg|Dolmen in [[Noord-Korea]], 4 juli 1903
</gallery>

==Heraldiek==
De hunebedden en dolmens komen ook voor op de [[wapen (heraldiek)|wapens]] van diverse plaatsen en gebieden; zie ook de [[lijst van wapens met een hunebed]]. Er komen ook andere verwijzingen voor, zoals een kraaghalskruikje op het [[wapen van Diever]] dat verwijst naar het hunebed op het grondgebied. Een soorgelijk kruikje verwijst ook naar de hunebedden op het [[wapen van Borger]]. Op het [[wapen van Havelte]], het [[wapen van Vries]] en het [[wapen van Sleen]] verwijzen [[wildeman (hoofdbetekenis)|wildeman]]nen naar de hunebedden. Op het [[wapen van Odoorn]] staan naast de wildemannen blokken op het schild: dit is een symbolische weergave van een hunebed.

<gallery>
Blason Fresnicourt-le-Dolmen.svg|Dolmen op het wapen van [[Fresnicourt-le-Dolmen]], [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]]
MCN-manhuncelos.png|Dolmen op het wapen van [[Manhuncelos]], [[Portugal]]
Escudo de Valencina de la Concepción (Sevilla).svg|Dolmen op het wapen van [[Valencina de la Concepción]], [[Spanje]]
DEU Landkreis Emsland COA.svg|Hunebed op het wapen van [[Landkreis Emsland]], [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]]
Coat of arms of Borger-Odoorn.svg|Hunebed op het wapen van [[Borger-Odoorn]], [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]]
</gallery>

== Volksgeloof ==
Sinistere legenden rondom de dolmens zijn volgens Gary R. Varner overblijfselen van de harde strijd van de kerk tegen de voorchristelijke bouwwerken en gebruiken. Benamingen van dolmens, zoals de smederij van de duivel of ''Casa di u Lurcu'' (het huis van de oger) herinneren hieraan.<ref>Menhirs, Dolmen, and Circles of Stone: The Folklore and Magic of Sacred Stone, Gary R. Varner, {{ISBN|9780875863498}}</ref>

=== Reuzen ===
[[Bestand:Atlas Schoemaker-DRENTHE-2736-Drenthe.jpg|miniatuur|Afbeelding uit ''[[Andries Schoemaker|Atlas Schoemaker]]: Drenthe'', tussen 1710 en 1735]]
[[Saxo Grammaticus]] schreef het oprichten van dolmens toe aan de [[Jötun]].

De in Noord-Duitsland populaire naam ''Hünengrab'' is afgeleid van het Middelhoogduitse ''hiune'' en de Nederduitse ''Hune'', met de betekenis van [[reus (mythisch wezen)|reus]]. De Coevordense predikant [[Johan Picardt]] publiceerde in 1660 zijn ''Korte Beschryvinge van eenige Vergetene en Verborgene Antiquiteiten Der Provintien en Landen gelegen tusschen de Noord-Zee, de Yssel, Emse en Lippe''. In deze tijd worden de steenhopen of stienbargen ook wel Reuzenstenen of Hunesteenen genoemd. Op een kaart van 1637 wordt het megalithische graf bij [[Diever]] aangeduid met Hunnebet. Op een kaart uit 1711 wordt de benaming huinebed gebruikt. 
[[Bestand:Atlas Schoemaker-DRENTHE-2735-Drenthe.jpg|miniatuur|links|Afbeelding uit ''Atlas Schoemaker: Drenthe'', tussen 1710 en 1735]]
Reuzen zouden de ''Dikke Stienen'' of hunebedden hebben gemaakt, in het Emmer hunebed zou nog een afdruk van een vuist van de reus te zien zijn.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/49229 Verhalen over reuzen bij het ontstaan van hunnebedden, waterlope.n; herkomst van afdruk van vuist reus en hoefijzer op hunnebed.]</ref><ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/45043 De stenen voor de hunebedden zijn door reuzen in hun vestzak naar Drenthe gebracht.]</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.verhalenbank.nl/items/show/41780 |titel=Reuzen hebben de hunebedden gemaakt in Drenthe. |bezochtdatum=3 augustus 2023 |archiefdatum=8 juli 2023 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20230708215546/https://www.verhalenbank.nl/items/show/41780 |dodeurl=ja }}</ref>

In [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] wordt een hunebed ook wel ''Riesenbett'' (reuzenbed) genoemd. Het hunebed met Sprockhoff nummer 605 heeft de benaming ''Riesenhütte'' (reuzenhut).

Ook in Frankrijk worden reuzen in verband gebracht met de dolmens, zoals bij het [[graf van de reus]] en de ''Nekropole im Bois des Géantes''' in de [[Ardèche (departement)|Ardèche]].

[[Jentil]], een ras van [[reus (mythologisch wezen)|reuzen]] uit de [[Baskische mythologie]], zouden volgens volksverhalen ook verantwoordelijk zijn voor de bouw van megalitische bouwwerken, zoals de '' jentilarri'' of ''jentiletxe''.
 
In Ierland worden dolmen wel ''giants graves'' genoemd. Nuada Airgetlám (''Nuada of the Silver Arm''; de eerste koning van de [[Tuatha Dé Danann]]) wordt in verband gebracht met [[Carrickglass|Sligo's Labby rock]]. Ook worden [[Diarmait]] en [[Grainne]] in verband gebracht met deze dolmens; ze zouden er geslapen hebben toen ze vluchtten voor de reus [[Fionn mac Cumhaill]].

Nabij [[Morvah]] ligt Lanyon Quoit. Deze quoit werd in 1824 gerestaureerd. Een andere benaming is De Tafel der Reuzen; volgens een legende zijn er beenderen van reuzen gevonden. In de verhalen over [[koning Arthur]] wordt verteld dat hij hier op de vooravond van zijn laatste gevecht heeft gedineerd.

Op [[Sardinië]] zijn ook vele ''Tumbas de sos zigantes'' ([[Sardijns]]) of ''Tombe dei Giganti'' ([[Italiaans (hoofdbetekenis)|Italiaans]]) te vinden. Deze reuzengraven behoren tot de laatst gebouwde megalitische bouwwerken van Europa.

De ''dolmen de monte Revincu'' wordt in verband gebracht met een [[oger (folklore)|oger]]. Het monster met het lijf van een wolf zuigt bloed bij de dieren uit de kudde. De mensen uit de omgeving bepaalden de maat van zijn schoenen aan de hand van voetafdrukken en maakten schoenen en vulden deze met teer. Deze schoenen werden bij zijn drinkplaats gezet. De oger biedt aan het recept voor ''[[brocciu]]'' te geven in ruil voor zijn leven, maar de dorpelingen vertrouwen hem niet en begraven hem. Volgens de legende gebeurde dit 1500 v.Chr. Volgens andere verhalen luisteren de dorpelingen als hij het recept geeft, maar doden hem daarna alsnog.

<gallery>
The Giant's Griddle - geograph.org.uk - 622754.jpg|''The Giant's Griddle'', Tawnatruffaun, [[Ierland (land)|Ierland]]
Tomba dei Giganti Is Concias.jpg|''La tomba dei Giganti Is Concias'', [[Sardinië]]
Dassendorf Riesenbetten P4100115.jpg|''Riesenbett'' (Sprockhoff Nr. 299), [[Dassendorf]], [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]]
Jentilarri 001.jpg|Jentilarri, 
</gallery>

=== Kabouters, demonen, druïden, tovenaars, heksen en feeën ===
[[Bestand:L. Dalliance - La danse des korriganes.jpg|miniatuur|La danse des korriganes, ''Fées, korrigans & autres créatures fantastiques de Bretagne'', 1887]]
[[Bestand:Arrizala - Sorgiñetxe 02.jpg|miniatuur|Dólmen [[Sorginetxe|Sorgiñetxe]] (''casa de brujas''; [[Heks (persoon)|heksenhuis]]), [[Álava]], [[Spanje]]]]
Er wordt gezegd dat in de nacht van [[31 oktober]] ([[Samhain]]/[[Halloween (hoofdbetekenis)|Halloween]]) [[Korrigan (mythologie)|korrigan]]s in de nabijheid van hunebedden en dolmen zijn om slachtoffers op te wachten. Dit type [[kabouter]] wordt o.a. in Frankrijk in verband gebracht met dolmens en [[menhir]]s. Zo zouden ze de ''dolmende Quélarn'' in [[Finistère]] bezocht hebben, wat zorgde voor de bijnaam ''Garenne des Korrigans'' (''Gwarenn ar Korriganed'' of ''Goarem ar C'Horriged'' in het [[Bretons (taal)|Bretons]]).

Een ander voorbeeld is ''Dolmen de la Grotte des Korrigans à [[Landévant]]''. Ook ''Ti ar C’horriged'' verwijst naar de Korrigan; de naam is Bretons voor huis van de Korrigan.

In andere gevallen werd de bouw van een hunebed aan [[demon]]en toegeschreven, zoals de [[duivel]] bij de Nederlandse ''[[Duvelskut]]''. Benamingen in Duitsland zijn o.a. ''Teufelssteine''. Ook zijn veel dolmens genoemd naar de duivel, zoals ''Le Palais au Diable, Menhir Faix du Diable, La Table aux Diables'' of ''La Table au Diable, La Pierre du Diable'' en ''Pierre du Diable''.

Volgens de plaatselijke traditie zou een (vuurspuwend) monsterlijke dier met enge ogen 's nachts rondzwerven rond ''Dolmen Larocal'' in de [[Dordogne (departement)|Dordogne]]. Het monument werd vaak genoemd en geïllustreerd in gravures.

Over de ''Pierre de druide'' in [[Périgny (Calvados)|Périgny]] wordt verteld dat de [[Galliërs]] er rituele handelingen uitvoerden en een [[slangdraak]] de stenen 's nachts achtervolgt.

[[Bestand:Tombeau merlin.jpg|miniatuur|links|[[offer (religie)|Offers]] bij [[Graf van Merlijn]], bezoekers hopen hun wensen in vervulling te laten gaan]]
Ook [[fee]]ën, [[heks (persoon)|heksen]], [[druïde]]n en [[tovenaar]]s worden in verband gebracht met (de bouw van) dolmens, zoals de ''Bonnes Dames'',  de ''Dolmen de la Combe des Dames'' (de dolmen van het dal van de dames/feeën), [[La Roche-aux-Fées]], ''La Pierre des Druides'', het [[Graf van Merlijn]] en het [[Huis van Viviane]] in Frankrijk. In [[Pas-de-Calais]] ligt ''Table des Fées'' (in [[Fresnicourt-le-Dolmen]]) en in [[Haute-Savoie]] liggen ''Cave aux Fées'' (ook wel ''Chambre aux Fées'') en ''Pierre-aux-Fées'' (die in 1 nacht gebouwd zou zijn door feeën). In Ierland is ''Ballylumford Dolmen'' ook bekend als ''Druid's Altar'' en Quoit is de naam van een nederzetting  die vernoemd is naar Devil's Quoit (ook wel Arthur's Quoit genoemd).

In een sage wordt de ''dolmen du Calvaire'' feeënhoed genoemd. Hier leefde een jonge mooie fee met een grote hoed. Ze sprong van steen tot steen, tot ze op een dag merkte dat ze door een beest werd gevolgd. Om zichzelf te redden, gooide ze haar hoed over het beest. Dit is de plek waar de dolmen nu staat.

Volgens de overlevering zou ''Peyre-Brune'' het graf zijn van een militaire leider die met een [[fee]] was getrouwd en werd gedood in de strijd. De fee richtte op de plaats van de strijd deze dolmen op en vervloekte elke persoon die het graf durfde aan te raken.

Volgens een sage is de ''Pierre de la Fée'' in [[Provence-Alpes-Côte d'Azur]] gebouwd door een fee om een liefdeskoppel te beschermen tegen regen en storm.

Een andere benaming voor fee is ''Fados, Fades'' of ''Fadas ''; zo betekent ''Lo Morrel dos Fados'' de heuvel van de fee.

In de [[folklore]] wordt ''Allée couverte du Chêne-Hut'' in verband gebracht met de ''Margot'' (een klasse van feeën); een andere benaming is ''Grotte-aux-Fées''. Er zijn meerdere dolmens die in verband gebracht worden met Margot, zoals ''Le Coffre à Margot''. Ook ''Groac'h'' is een type fee (met walvistanden), ze verschijnt soms als oude vrouw. Ook wordt ze gezien als jonge vrouw (een rijk geklede prinses), begeleid door korrigans. De ''daul ar groac'h'' wordt met deze fee in verband gebracht.

De [[witte wieven]] wonen volgens het [[bijgeloof|volksgeloof]] in hunebedden; ze bergen er ook hun kostbaarheden in op.<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/49191 Waar witte wieven zich vertonen, hun voorkomen, hun goedheid en hun wraak]</ref>

[[Bestand:Völva, Odin, Sleipnir and Helhound by Frølich.jpg|miniatuur|[[Odin (god)|Odin]] bezoekt de [[volva (mythologie)|völva]], [[Sleipnir]] en de [[hellehond]] [[Garm]] kijken naar elkaar, 1895]]
Ook [[volva (mythologie)|völva]], zoals [[Gróa]], worden in verband gebracht met de dolmens.

De ''Mouras Encantadas'' in [[Portugal]] waren onsterfelijke wezens, ze waren de bouwsters en beschermsters van de bouwwerken. De legenden veranderden in de loop van de tijd en meer recente verhalen vertellen over de mouras als zijnde moorse vrouwen die door een [[toverkracht|betovering]] door hun vaders in een eeuwige onveranderlijke staat zijn gebracht. Zie [[Hunebed#Dolmens in Portugal|dolmens in Portugal]].

De [[Tuatha Dé Danann]] uit de [[Ierse mythologie]] of [[Keltische mythologie]] worden in verband gebracht met dolmens. De [[Kelten]] zagen dit volk als een ander soort mensen, niet zo zeer hoger of beter dan zijzelf, maar meer als figuren die dingen konden doen die ze zelf niet konden. Zo was dit volk ook niet [[onsterfelijk]], maar stond bijvoorbeeld wel in contact met de [[ziel (filosofie)|zielen]] van de doden en de geesten van de natuur. Later zijn ze in vele verhalen afgebeeld als [[elf (mythologie)|elfen]], of stonden ze er model voor. Zij leefden als [[Sídhe]] in [[Tír na nÓg]] (land van de jongelingen) of [[Tír na mBan]] (land van de vrouwen). De dood was geen vereiste om toegang tot deze andere wereld te krijgen. In vertaling worden de Sídhe vaak [[fee]]ën, elfen of [[Lijst van goden|goden]] genoemd. Ze zouden afkomstig zijn uit een [[bovennatuurlijk]]e wereld die onder andere te bereiken zou zijn via de zogenaamde [[grafheuvel|elfenheuvels]], [[sprookje]]sheuvels, dolmen<ref name="Kelten 2004"/> of tover[[terp]]en ([[Oudiers]]: ''síd'').

De benamingen vertonen overeenkomsten, ook als het om verschillende [[mythisch wezen|mythische wezens]] gaat. Zo worden in Frankrijk [[fee]]ën verantwoordelijk gehouden voor de bouw van hunebedden (huis van de fee (''la maison des feins'') of de oven van de fee (''four des feins'')), waar dit in Duitsland de [[duivel]] is (het bed van de duivel (''Teufelsbett'') en de oven van de duivel (''Teufels Backofen'')). In Portugal worden de [[Moren]] genoemd (huizen van de Moren (''casas de mouros'') en fornuizen van de Moren (''fornos de mouros'')).

<gallery>
Ets_1660_met_witte_wieven_in_grafheuvels_uit_Korte_Beschryvinge_van_eenige_Vergetene_en_Verborgene_Antiquiteten.jpg|[[Witte wieven]] die, volgens [[Johan Picardt]], [[grafheuvel]]s bewonen op een ets, [[1660]]
Awake Groa Awake Mother - John Bauer.jpg|Afbeelding bij [[Grogaldern]], [[John Bauer]], 1911
Dolmen Grammont.jpg|''Ostalet de las fadas'' (het kleine huis van de feeën) in [[Hérault (departement)|Hérault]]
Dolmen dit La Cabane de la Fée.jpg|La Cabana de la Fée, [[Beynat]]
Dolmen Kerlouan.jpg|Dolmen ''Goarem-an-Diaoul'' of de ''Garenne du diable'' in [[Kerlouan]] geeft volgens verhalen een metalen geluid
Howt - Aideens Grave Portal Tomb ps.jpg|Volgens verhalen ligt [[Étaín]], de  vrouw van  Oscar (de kleinzoon van [[Fionn MacCumhaill]]), in deze dolmen in [[Howth]] begraven
An archaelogical index to remains of antiquity of the Celtic, Romano-British, and Anglo-Saxon periods (1847) (14780555734).jpg|''Mynydd Cefn Amlwch'' (of ''Coetan Arthur'') afgebeeld in '' An archaelogical index to remains of antiquity of the Celtic, Romano-British, and Anglo-Saxon periods'', 1847
</gallery>

=== Schommelende stenen ===
[[Bestand:Roche tremblante Huelgoat 1.jpg|miniatuur|links|''La Roche tremblante'' (de schommelende steen) van [[Huelgoat]], [[Finistère]], [[Frankrijk]]]]
Er zijn diverse verhalen over [[schommelende stenen]]. Een voorbeeld is ''De Pierres Branlantes''. Deze dolmen heeft meer dan 60 [[Cup and ring marks|cupmarks]]. Volgens een legende schudden de stenen als de klok van de parochiekerk luidt om middernacht of twaalf uur 's middags. Zoals met vele andere opmerkelijke stenen werd verteld dat er schatten begraven lagen en de grond werd er tevergeefs verplaatst. Er wordt ook gezegd dat de dolmen een kleine grot zou bevatten: de kamer van de feeën.

Over de ''Dolmen de la Grotte aux Fées'' in [[Centre-Val de Loire]] wordt in de [[folklore]] verteld dat het bouwwerk in één nacht is gebouwd door drie vrouwelijke wezens. Als men durft om de stenen te verplaatsen, gaan ze 's nachts weer terug naar hun oorspronkelijke plek. Een andere traditie wil dat [[fee]]ën hun intrek hebben genomen in de dolmen.

Volgens de folklore zou een hoeksteen van ''Pierre-qui-Vire'' in [[Bourgogne-Franche-Comté]] zichzelf elke honderd jaar omdraaien.

=== Dolmengodin ===
[[Bestand:Maison des fées au bois de Mesnil, Tressé.jpg|miniatuur|''Maison des fées au bois de Mesnil'' met op de steen rechts een afbeelding van de [[Dolmengodin]]]]
De [[Dolmengodin]] (in Duitsland ''Dolmengöttin'' genoemd en in Frankrijk ''Déesse Mère'' (moedergodin) of ''Déesse des Morts'' (doodsgodin)) wordt op meerdere dolmens afgebeeld.

=== Historische figuren ===
Volgens verhalen heeft [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] zijn paard op de deksteen laten staan<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/47356 Bij veel hunebedden wordt verteld dat koning Lodewijk Napoleon met zijn paard op een hunebed ging staan om te laten zien wat een goed ruiter hij was.] [https://web.archive.org/web/20230708181039/https://www.verhalenbank.nl/items/show/47356 Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref> De Wilde hoorde het verhaal over de voetafdrukken van het paard van Napoleon over hunebed D9, D17, D18, D14, D28, D29, D27 en D45. Een veldwachter laat hem de voetafdruk zien op D45.<ref>W.J. de Wilde (1860-1936), een vergeten onderzoeker van de Nederlandse hunebedden, Wout Arentzen, 2010, {{ISBN|9789088900600}}</ref>

In [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] worden ook verhalen verteld over personen die hun macht tonen bij een hunebed, maar dan gaat het over [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]]. In [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] worden soortgelijke verhalen verteld over [[Julius Caesar (hoofdbetekenis)|Julius Caesar]].

De naam ''[[Caixa de Rotllan]]'' betekent graf van Roland in het [[Catalaans (hoofdbetekenis)|Catalaans]]. Volgens de legende zou de ridder [[Roland (ridder)|Roland]] hebben geleefd in het gebied van [[Vallespir]]. Zijn lichaam zou na zijn dood in de [[Slag bij Roncevaux|slag van Roncesvalles]], teruggebracht zijn op zijn paard en begraven onder het hunebed.

Een expeditie onder leiding van [[Nero Claudius Drusus]] bereikte in [[9 v. Chr.]] de [[Elbe (rivier)|Elbe]]. Drusus stierf na een val van zijn paard. Volgens latere volksverhalen zou hij zijn begraven in de hunebed van [[Drosa]].
{{clr}}

=== Religie ===
[[Bestand:Myths and legends; the Celtic race (1910) (14760446496).jpg|miniatuur|Moderne steenaanbidding in [[Locronan]] ([[Bretagne (regio)|Bretagne]]), een processie komt langs een hunebed, Myths and legends; the Celtic race (1910)]]
Ook worden hunebedden in verband gebracht met religieuze figuren, zoals de [[Zevenslapers van Efeze]] in de ''Dolmen de la Chapelle des Sept-Saints''. Deze dolmen is gekerstend in de zesde eeuw.

Een legende zegt dat [[Maria Magdalena]] een voetafdruk heeft achtergelaten op de ''Dolmen de la Madeleine'' in [[Nouvelle-Aquitaine]]. Deze dolmen werd in de middeleeuwen omgevormd tot een kapel.

Er zijn meerdere dolmens in gebruik als kapel.

<gallery>
Dolmen-Chapel of Sao Brissos - Apr 2011.jpg|De ''Dolmen-kapel van [[São Brissos (Beja)]]''
</gallery>

=== Hunebed als kinderbrenger ===
Hunebedden waren volgens het [[Bijgeloof|volksgeloof]] plekken waar kinderen uit tevoorschijn zouden komen.<ref>G. Buist, ''Geheimen in het Vechtdal'', Stichting Kunst & Cultuur Overijssel, 2000</ref> Dit is vergelijkbaar met [[Kinderboom|kinderbomen]]. Het hunebed werd gezien als een plek van [[reïncarnatie]].<ref>[http://www.heijmerikx.nl/2007/04/01/rondom-de-dood/ Rondom de dood]</ref>

Er zijn vele varianten bekend; zo zou er met een sleutel een kind gehaald kunnen worden uit [[Der Steinerne Schlüssel]].

Zie ook [[Ommelebommelesteen|''De sage van de Ommelebommelestien'']] uit [[Urk]] en de Poppesteen (''poppe'' betekent baby) bij [[Bergum]].<ref>[https://www.verhalenbank.nl/items/show/69946 Poppesteen]. [https://web.archive.org/web/20230708201917/https://www.verhalenbank.nl/items/show/69946 Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20170413070906/http://vanderaa.tresoar.nl/index.php?sub=Tietjerksteradeel Poppesteen]</ref><ref>[http://www.jefdejager.nl/geboorte.php Poppesteen en Ommelebommelestien]</ref>

== Literatuur ==
*Herman {{Ts.|Clerinx}}, ''Kathedralen uit de steentijd: hunebedden, dolmens en menhirs in de Lage Landen'', Leuven: Uitgeverij [[Davidsfonds]], 2001.
*In de Drentse literatuur komt het hunebed regelmatig voor. Zie: ''Geschiedenis van de Drentse literatuur''.<ref>Henk Nijkeuter in: ''Geschiedenis van de Drentse literatuur, 1816-1956'', Assen: Koninklijke Van Gorcum, 2003. {{ISBN|90-232-3912-1}} [http://books.google.nl/books?id=NVZGQZblU7QC&pg=PT1&dq=Geschiedenis+van+de+Drentse+literatuur,+1816-1956+Door+Henk+Nijkeuter&lr=&sig=eao8O8UxoRcSjJlm3lGGJcOPcxQ Online versie]</ref>
*Evert {{Ts.|van Ginkel}}, Sake {{Ts.|Jager}} en W. {{Ts.|van der Sanden}}, ''Hunebedden: Monumenten van een Steentijdcultuur'', 2e druk, Abcoude: Uitgeverij Uniepers, 2005. {{ISBN|90-6825-333-6}}
* Johan {{Ts.|Picardt}}, ''Korte Beschryvinge van eenige Vergetene en Verborgene Antiquiteiten Der Provintien en Landen gelegen tusschen de Noord-Zee, de Yssel, Emse en Lippe''. Met twaalf etsen van [[Gerrit van Goedesbergh]], Amsterdam, 1660 (heruitgaven in 1975 en in 2008).
*Salvatore {{Ts.|Piccolo}}, ''Ancient stones: The prehistoric dolmens of Sicily'', Thornham (VK): Brazen Head Publishing, 2013.
* Wijnand van der Sanden: Gids voor de hunebedden in Drenthe en Groningen. WBOOKS, 2012. ISBN 9789040007040

== Externe links ==
* [http://www.hunebedden.nl/ Hunebedden in Nederland, foto's en beschrijvingen van en het verhaal achter alle 54 hunebedden in Nederland]
* [https://www.hunebeddeninfo.nl/ Website van de Hunebeddenbeheergroep, met informatie over alle Nederlandse hunebedden]
* [https://web.archive.org/web/20180807001958/http://members.chello.nl/r.j.triest/dolmens.html Hunebedfoto's door Robert Triest]
* [https://www.hunebednieuwscafe.nl/2017/03/de-dolmens-van-sicilie/ Salvatore Piccolo, ''De Dolmen van Sicilie'']

{{Appendix}}
[[Categorie:Hunebed| ]]