Brontekst bekijken van Hertog

{{Zie artikel|Dit artikel gaat over de adellijke titel Hertog. Voor het gelijknamige ijsmerk, zie [[Hertog (ijs)]].}}
[[Bestand:Hertog van Brunswick-Wolfenbüttel.jpg|thumb|Spotprent op [[Lodewijk Ernst van Brunswijk-Lüneburg-Bevern]], '''hertog''' van Brunswijk-Wolfenbüttel]]
'''Hertog''', vrouwelijk '''hertogin''', is een hoge [[adel (klasse)|adellijke]] titel, maar kan soms ook een (lagere) [[vorst (heerser)|vorstelijke]] titel zijn, maar niet noodzakelijk met groot territoriaal belang.

== Geschiedenis ==
Oorspronkelijk was een hertog (Lat. ''dux'') een [[Germanen|Germaanse]] legeraanvoerder (van ''heir'', [[Oergermaans|Oudgermaans]] ''harja'' = 'leger' + ''tugan'' = 'trekken'<ref>Encarta - Encyclopedie (1993-2002) s.v. ''hertog''. Microsoft Corporation/Het Spectrum</ref>) die (tijdelijk) werd aangeduid om de koninklijke [[heervaart|heerban]] aan te voeren. Ook in de [[Frankische Rijk|Frankische tijd]] komen we deze titel tegen. Een hertog is van dan af de militaire bestuurder, die als taak heeft de beveiliging en de integriteit van een bepaald gebied te verzorgen. Geleidelijk aan werden deze territoriale [[hertogdom]]men een ambtsleen (''beneficium''), waarbij koninklijke hoedanigheden werden gedelegeerd aan de titeldrager. Vanaf de 10e eeuw begint de titel erfelijkheidskenmerken te vertonen, onder meer doordat het ambt vaak binnen één stamgeslacht verankerd bleef. Het eindbeslissingsrecht bij de toekenning berustte steeds bij de [[Koning van Duitsland|Duitse koning]].

Vanaf de 16e eeuw werd de titel hertog ten persoonlijke titel ook gegund aan veldheren en hoge dignitarissen. Hoewel de titel steeds gekoppeld was aan een geheel van heerlijkheden en grondbezit, was hij toen al ontdaan van vrijwel alle territoriale en juridische gezag. De traditioneel gezaghebbende hertogtitels ([[Hertogdom Brabant|Brabant]], [[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]], [[Hertogdom Gelre|Gelre]], ...) bleven in het [[Habsburgse monarchie|Habsburgse rijk]] bovendien aan de kroon.

Sommige hertogdommen zijn later verheven tot [[monarchie|koninkrijken]] (bijvoorbeeld [[koninkrijk Pruisen]], [[koninkrijk Saksen]] en [[koninkrijk Beieren]]).

== Hertogdommen in Europa ==
{{Zie ook|Zie ook de artikelen [[aartshertog]] en [[groothertog]]}}
* '''België'''
In [[België]] wordt de troonopvolger zo het de koning behaagt de dynastieke titel van hertog van Brabant toegewezen. De titel wordt ook nog gevoerd in een zestal hertogelijke huizen: zie [[Lijst van Belgische adellijke families|Belgische adel]].

* '''Verenigd Koninkrijk'''
In het [[Verenigd Koninkrijk]] hebben de graafschappen een omvang vergelijkbaar met de continentale hertogdommen. De titel van hertog (''Duke'') bestaat er nochtans, en heeft nog steeds veel aanzien. Bekende bestaande erfelijke hertogdommen zijn die van Argyll, Wellington, Westminster, Marlborough en Montrose. Daarnaast voert het huis Windsor een aantal dynastieke titels zoals hertog van Cambridge en hertog van York.

* '''Frankrijk'''
Frankrijk telt een groot aantal hertogelijke families. De hertogen hebben voorrang op de, oorspronkelijk niet Franse, titel van de [[prins]]en. Tijdens de [[Franse Revolutie]] werden vele hertogelijke families verdreven uit hun kastelen en verschillende hertogen werden vermoord.

* '''Groothertogdom Luxemburg'''
[[Luxemburg (land)|Luxemburg]] is nog steeds een [[groothertogdom]].

* '''Nederland'''
Na afscheiding van België komt de hertogtitel in de Nederlandse adel niet meer voor. Uitzondering is echter de titel "hertog van Limburg", die het staatshoofd tot 1948 nog voerde. Zie ook [[hertogdom Limburg (1839-1866)]].

*'''Spanje'''
In Spanje zijn er verschillende oude hertogelijke huizen, zie: [[Spaanse Grandeza]].

== Rangkroon in België en Nederland ==
[[Bestand:Rangkronen-Fig. 04.svg|thumb|135px|right|Rangkroon van een hertog]]
Bij besluit van koning [[Willem I der Nederlanden]] in [[1817]] werd de ''[[kroon (heraldiek)|rangkroon]]'' die hertogen boven hun [[Wapen (heraldiek)|familiewapen]] mochten plaatsen, beschreven als een muts van scharlaken fluweel, met een gouden bol op de top, waaruit een vlam van hetzelfde metaal oprijst. Deze muts rust op een gouden ring met edelstenen, die twee parels op gouden punten en drie bladeren of zogenaamde [[fleuron (heraldiek)|fleurons]] draagt. In Nederland en België zijn wapens met daarboven een dergelijke kroon dus te herkennen als die van een hertog. Adellijke [[prins]]en bedienen zich verder van eenzelfde kroon als de hertogen, doch de ring heeft vijf bladeren en geen parels.

== Zie ook ==
* [[Graven van Leuven en hertogen van Brabant]]
* [[Freule]], [[jonkheer]], [[baronet]], [[Baron (titel)|baron]], [[Graaf (titel)|graaf]], [[Markgraaf|markies]], [[prins]], [[Koning (titel)|koning]], [[keizer]]
* [[Lijst van Nederlandse adellijke families]]
* [[Lijst van Belgische adellijke families]]
* [[Lijst van Europese dynastieke titels]]

{{Appendix}}
{{Navigatie heersers}}

[[Categorie:Adellijke titulatuur]]
[[Categorie:Staatshoofd]]
[[Categorie:Hertog| ]]
[[Categorie:Feodaliteit]]