Brontekst bekijken van Grote Waard

[[Bestand:Groote Waard.jpg|thumb|right|300px|De Groote Waard tot 1421. Dit kaartje moet als zeer schematisch worden gezien.]]
De '''Gro(o)te''' of '''Hollandsche Waard''' was een landbouwgebied in [[Graafschap Holland|Holland]] aan de grens met [[Hertogdom Brabant|Brabant]].<ref>{{Cite book
| last = Van der Ham | first = W. | date = 2003 | title = De Grote Waard, geschiedenis van een Hollands landschap | publisher = Uitgeverij 010, Rotterdam | pages = | language = nl | isbn = 90 6450 506 3 }}</ref> De [[Waard (landschap)|waard]] ontstond in de 13e eeuw, na afdamming van de ([[Romeins-Middeleeuwse Maas|Romeins-Middeleeuwse]]) [[Maas]] bij [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] en [[Maasdam]], en het aanleggen van een [[ringdijk]]. In [[1283]] was de ring gesloten.<ref name="Leenders">{{cite web | last = Leenders | first = K.A.H.W. | date = [[27 mei]] [[1999]] | url = https://web.archive.org/web/20230619184718/http://users.bart.nl/~leenders/txt/hoeksew1.html | title = Landschapsgeschiedenis van de Hoekse Waard | publisher = K.A.H.W. Leenders | accessdate = [[18 maart]] [[2007]]}}</ref> Het was een nat gebied. Ten noorden van de oude Maasbedding lagen [[klei]]gronden, ten zuiden ervan [[Veen (grondsoort)|veen]]gronden.<ref name="Leenders" />

De waard had te kampen met diverse storm- en riviervloeden. Tijdens en na de [[Sint-Elisabethsvloed (1421)]] ging de gehele Grote Waard ten onder. Hierbij werd de huidige [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]] gevormd. Door de inwerking van brak water was het niet meer bruikbaar als agrarisch gebied en werden de dorpen verlaten. Door opslibbing van sediment uit de grote rivieren ontstonden er zandplaten en eilanden. Een deel van het gebied werd in de loop der eeuwen weer ingepolderd.

Delen van het gebied zijn nu gescheiden door water: de Biesbosch, het [[Eiland van Dordrecht]], het oosten van de [[Hoeksche Waard (eiland)|Hoeksche Waard]] en delen van [[Noord-Brabant]].

== Gebied en begrenzing ==
Deze paragraaf beschrijft de ligging van de Groote waard op de ''hedendaagse'' kaart van Nederland. Hiermee wordt een link gelegd tussen heden en verleden. Daarom worden hier ook hedendaagse benamingen gebruikt, in plaats van historische.

De Groote Waard omvatte de gebieden die in het begin van de 21e eeuw bekendstaan als (van oost naar west):
* het [[Land van Heusden en Altena]]
* de [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]]
* het [[Eiland van Dordrecht]]
* het oostelijk deel van de [[Hoeksche Waard (eiland)|Hoeksche Waard]]
* ten zuiden van dit geheel een strook van het huidige [[Noord-Brabant]], ongeveer van [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] tot [[Moerdijk (plaats)|Moerdijk]].

Het gebied werd globaal begrensd door (vanuit het oosten, tegen de klok in):
* De [[Afgedamde Maas]] van Heusden tot [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]]
* De [[Boven-Merwede|Boven-]] en [[Beneden-Merwede]] tot Dordrecht
* De [[Oude Maas]] tot Puttershoek
* Dwars door de Hoeksche Waard, globaal langs de lijn Puttershoek - Maasdam - Strijen - Moerdijk

De grensrivieren stromen nog min of meer op dezelfde plaats. In de Hoeksche Waard ligt nog een stuk dijk, dat ooit deel uitmaakte van de ringdijk van de Groote Waard. De zuidgrens, op Noord-Brabants grondgebied, is uitermate onscherp.

Het gebied wordt doorsneden door de [[Bergsche Maas]], de [[Amer (rivier)|Amer]], de [[Nieuwe Merwede]] en de [[Dordtsche Kil]].

== Plaatsen in de Grote Waard ==
Naast de steden [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]] en [[Geertruidenberg (plaats)|Geertruidenberg]] telde de Grote Waard een groot aantal kerkdorpen. Enkele daarvan bestaan nog steeds, of beter weer: de gronden zijn door de rechthebbenden opgeëist toen ze na eeuwen weer droog vielen en vervolgens opnieuw in cultuur gebracht.

{{Kolommen3
| Kolom1=
* [[Aalburg]]
* [[Almkerk]]
* [[Andel (Nederland)|Andel]]
* [[Drimmelen (gemeente)|Drimmelen]]
* [[Drongelen]]
* [[Dubbeldam]]
* [[Eethen]]
* [[Giessen (Noord-Brabant)|Giessen]]
| Kolom2=
* [['s Grevelduin-Capelle]]
* Hoecke ([[Puttershoek]])
* [[Hooge Zwaluwe]]
* [[Lage Zwaluwe]]
* [[Maasdam]]
* [[Meeuwen (Aalburg)|Meeuwen]]
* [[Rijswijk (Noord-Brabant)|Rijswijk]]
* [[Sleeuwijk]]
| Kolom3=
* [[Strijen]] (elders herbouwd)
* [[Veen (Aalburg)|Veen]]
* [[Werkendam (plaats)|Werkendam]]
* [[Wieldrecht]]
* [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]]
* [[Wijk (Aalburg)|Wijk]]
}}

=== Verdronken dorpen ===
Enkele verdronken dorpen in de Grote Waard.<ref name="Orisant.nl">{{Cite web
| last = Schipper | first = Paul de | date = [[2000]] | url = https://web.archive.org/web/20090226192646/http://www.orisant.com/verdronken/grootewaard.htm | title = Orisant, Lijst met verdronken dorpen | publisher = Paul de Schipper | accessdate = [[18 maart]] [[2007]]}}</ref> Van sommige dorpen zijn sporen gevonden bij opgravingen. Van andere is slechts de naam overgeleverd. Van de dorpen Houweningen (in 1983), Erkentrude (in 1991) en Wolbrands (in 2010) zijn met zekerheid restanten teruggevonden.

{{Kolommen3
| Kolom1=
* [[Achthoeven]]
* [[Alloysen]], ook [[Toloysen|Tolleuzen]] genoemd
* [[Almkerke]]
* [[Almonde]]
* [[Almstein]] (kasteel)
* [[Almsvoet]]
* [[Broek (Grote Waard)|Broek]]
* [[Kasteel Crayestein|Crayestein]] (kasteel of burcht)
* [[Drimmelen (Grote Waard)|Drimmelen]]
* [[Dubbelmonde]]
* [[Eemkerk]]
* [[Eemsteyn]] (klooster)
| Kolom2=
* [[Erkentrude]] of Erkentrudekerke
* [[Gheenemanspolder]]
* [[Giessenmonde]]
* [[Gregenmonde]]
* [[Aartswaarde (Grote Waard)|Herradeskerke]]
* [[Heysterbach]] (klooster)
* [[Hoekenesse]]
* [[Houweningen]]
* [[Kort-Ambacht]]
* [[Lang-Ambacht]]
* [[Leerambacht]]
* [[Nesse (Grote Waard)|Nesse]] (ambacht & gehucht)
* [[Oudeland (Grote waard)|Oudeland]]
| Kolom3=
* [[Slydregt, op de zuidelijke oever van de Merwede]]<ref>het huidige [[Sliedrecht]] werd voor de overstroming Over-Slydregt genoemd</ref>
* [[Standhasen]]
* [[Tiesselingskerke]]
* [[Toloysen]], ook Tolleuzen of [[Alloysen|Alloisen]] genoemd
* [[Twintighoeven]]
* [[Vorensater]]
* [[Weede (dorp)|Weede]]
* [[Werkenmonde]]
* [[Wieldrecht]]
* [[Wolbrands]] of Wolbrandskerke
}}

== Zie ook ==
* [[Baardwijkse Overlaat]]

{{Appendix|2=
{{References}}
* [https://www.jvdn.nl/Downloads/WG/2006/TWG2006_047-065.pdf Onder de Biesbosch ''Reconstructie van het middeleeuwse cultuurlandschap van de Groote Waard'']
* {{aut|C. de Gast}}, ''De macht van het water'', Verse Hoeven, 2004, ISBN 9075703082
* {{aut|V. Wikaart}}, ''Nijet Dan Water Ende Wolcken'', Stichting Zuidelijk Historisch Contact, ISBN 9070641895
* Willem Janssen, Kaart van de Grote Waard in 1420 [https://www.academia.edu/45589839/Kaart_van_de_Grote_Waard_eo_aan_de_vooravond_van_de_St_Elisabethsvloed]
*  Willem Janssen, Verantwoording van de kaart van de Grote Waard 1420 [https://www.academia.edu/45556799/Aantekeningen_bij_de_kaart_van_de_Grote_Waard_ca_1420_mrt_2021] 
}}

[[Categorie:Geografie van Noord-Brabant]][[Categorie:Sint-Elisabethsvloed]][[Categorie:Geografie van Hoeksche Waard]][[Categorie:Waard in Nederland]][[Categorie:Nederlands riviereiland]][[Categorie:Schelde- en Maasdelta]][[Categorie:Rijndelta]]