Brontekst bekijken van Geschiedenis van de Nederlanden in de Middeleeuwen

[[Bestand:Spiegel Historiael.jpg|thumb|De [[Spiegel Historiael (kroniek)|Spieghel Historiael]] van [[Jacob van Maerlant]]]]
{{Zijbalk geschiedenis België}}
{{Zijbalk geschiedenis Nederland}}
De '''geschiedenis van de Nederlanden in de Middeleeuwen''' is de geschiedenis van die gebieden die later [[Koninkrijk der Nederlanden|Nederland]], [[Koninkrijk België|België]] en [[Luxemburg (land)|Luxemburg]] zouden vormen. Ook de geschiedenis van de gebieden die later deel uitmaakten van de [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Franse Republiek]] of [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]], maar gedurende de [[Middeleeuwen]] deel waren van Nederlandse staatkundige verbanden, behoort hier toe. 

Deze gebieden werden in de Middeleeuwen aangeduid als de [[Lage Landen (hoofdbetekenis)|Lage Landen]] of (nog tot de 18<sup>e</sup> eeuw) onder het [[pars pro toto]] Vlaanderen. Pas in de 15e eeuw, als het gebied een staatkundige eenheid is geworden, duikt de [[Benamingen van de Lage Landen|benaming Nederlanden]] voor het eerst op. In de 15e eeuw was het echter gebruikelijker om de Nederlandse gewesten die vanuit Brussel werden bestuurd door de [[Bourgondische hertogen|hertog van Bourgondië]], aan te duiden met ''les pays de par-deçà'': de landen vlakbij. Het eigenlijke Bourgondië werd aangeduid met ''les pays de par-delà'': de landen daarginds.

Over de [[periodisering]] lopen de gezichtspunten uiteen, zodat afhankelijk daarvan de Middeleeuwen beginnen rond 300, 400, 500 of 600 n.Chr. Ten aanzien van het einde van de Middeleeuwen bestaat grotere consensus. De meeste historici laten de [[Nieuwe Tijd]], die direct volgt op de Middeleeuwen, kort voor 1500 beginnen.

== Vroege Middeleeuwen ==
Tijdens de Romeinse tijd maakten de latere Lage Landen ten zuiden van de [[Rijn]] deel uit van het [[Romeinse Rijk]]. Dit gebied was verdeeld over de Romeinse provincies [[Gallia Belgica]] en [[Germania inferior]]. Ten noorden van de Rijn lag [[Germanië]], waarvan een gedeelte (het gebied ten westen van de [[Elbe (rivier)|Elbe]]) slechts korte tijd onder Romeins gezag stond. De Lage Landen werden na de val van het [[West-Romeinse Rijk]] een deel van het [[Frankische Rijk|Frankische]] ([[Karolingen|Karolingische]]) rijk, aanvankelijk met uitzondering van [[Magna Frisia]]. Het Frankische Rijk viel in het midden van de 9e eeuw uiteen in drie delen, waarbij bijna alle latere Nederlanden (op Vlaanderen en Luxemburg na, maar inclusief een groot deel van het Duitse Rijnland en Oost-Friesland) bij het [[Midden-Francië|Middenrijk]] werden gevoegd. Bij het overlijden van Lotharius in 855 werd met het [[Verdrag van Prüm (855)|Verdrag van Prüm]] Midden-Francië naar het [[Salische Wet|Salische]] gewoonterecht verdeeld onder diens zonen. De Nederlanden, Frans-Lotharingen en de Elzas kwam onder de naam [[hertogdom Lotharingen]] aan [[Lotharius II]] toe. Het hertogdom Lotharingen viel vervolgens verder uiteen in verschillende bestuursgebieden, die met de naam [[hertogdom]] of [[graaf (titel)|graafschap]] werden aangeduid. Het hele gebied zou later deel gaan uitmaken van het [[Heilige Roomse Rijk]].

Door plunderingen, branden en andere verwoestingen, waarmee de vele invasiegolven van op drift geraakte volkeren gepaard gingen, zijn uit de Vroege Middeleeuwen weinig [[schriftelijke bronnen]] overgeleverd: de Romeinse en vroegchristelijke [[archief|archieven]] in de toenmalige bestuurscentra zijn vrijwel geheel verloren gegaan. Onze huidige kennis van de Vroege en ook van de Hoge Middeleeuwen is daardoor grotendeels afkomstig uit archeologisch onderzoek.

=== Geologie; de ontwikkeling van de kustlijn ===
[[Bestand:50nc ex leg copy.jpg|thumb|Nederland in 50 n. Chr.]]
[[Bestand:800nc ex leg.jpg|thumb|Nederland in 800 n. Chr.]]
{{Zie hoofdartikel|Ontstaan van de Nederlandse ondergrond|Geologie van Nederland en Vlaanderen|Geologie van Ardennen en Eifel}}
De steeds verschuivende grens tussen land en water is van groot belang geweest voor de geschiedenis der Nederlanden. Een relatief langzame [[zeespiegelstijging]] in combinatie met talrijkere stormen kan een van de oorzaken zijn geweest van de [[erosie|kusterosie]] tussen de vijfde en de 1e eeuw v.Chr. in West-Nederland. Terwijl in de periode daarvoor de kustlijn zich gesloten had, afgezien van de riviermondingen van de [[Schelde (rivier)|Schelde]] (via de [[Oosterschelde]]), de [[Maas (hoofdbetekenis)|Maas]] (bij [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]]), de [[Rijn]] (bij [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leiden]]) en het [[IJ (water)|Oer-IJ]] (bij [[Castricum]]), werden deze mondingen hierna weer steeds wijder. Het [[hoogveen]]gebied achter de strandwallen raakte ontwaterd door de graanbouw en [[inklinken|klonk in]]. Vooral in Zeeland kwam het veen zo laag te liggen, dat het rond het begin van de [[christelijke jaartelling]] overspoeld werd door de zee en de veenvorming stopte. Hoewel er tot in de 3e eeuw op het veen werd gewoond, kwam de zee aan het einde van deze eeuw diep in Zeeland, wat in combinatie met [[selnering]], het turfsteken voor de zoutwinning, zorgde voor [[erosie]] van het veen. Aan het einde van de Late Middeleeuwen was de kustbarrière hier bijna volledig verdwenen.

Ook elders in het Nederlandse kustgebied vond veen-erosie plaats en ontstonden er grote zeegaten. Het [[Flevomeer]] ontwikkelde zich na de Romeinse tijd door de oeverafslag tot het [[Almere (meer)|Almere]]. Het Oer-IJ was toen al vrijwel geheel verzand. Waarschijnlijk ontstond in de Vroege Middeleeuwen via het [[Vlie]] een verbinding tussen het Almere en de [[Waddenzee]].

In de Romeinse tijd vonden steeds meer [[avulsie (geologie)|avulsies]] − stroomgordelverleggingen − plaats. Door verzanding van de monding van het Oer-IJ werd vanaf 47 n.Chr. de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] de noordgrens van het Romeinse Rijk voor enkele eeuwen. De [[Lek (rivier)|Lek]], de [[Waal (rivier)|Waal]], de benedenloop van de [[Hollandse IJssel]], en de [[Gelderse IJssel]] ontstonden, terwijl de [[Linge (rivier)|Linge]] net daarvoor was ontstaan. De Oude Rijn verzandde vervolgens op zijn beurt ook, waardoor het [[stroomgebied]] van de Rijn steeds meer naar het zuiden opschoof, in de richting van het stroomgebied van de Maas.

Kusterosie zorgde ervoor dat het water kwam tot aan het [[castellum]] van [[Oudenburg]], waarschijnlijk ''[[Portus Epiatici]]''. Ook [[Brittenburg]], de meest westelijke Romeinse fortificatie aan de Oude Rijn, kwam onder water te staan. De Romeinen konden de strijd tegen het water niet winnen en verlieten het gebied.

=== Verval van het Romeinse Rijk ===
De periode voor 230 kan beschouwd worden als een bloeiperiode van het Romeinse Rijk. Dankzij de Romeinen was er ten zuiden van de Rijn een uitgebreid wegennet aangelegd en waren de bestaande wegen verbeterd. Ook een aantal steden, waaronder [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]], [[Forum Hadriani]], de hoofdstad van de [[Cananefaten]], en [[Tongeren (stad)|Tongeren]], zijn door hen gesticht. Deze steden en wegen waren vooral bedoeld om het bestuur van het land te faciliteren, en niet zozeer de handel, zoals later in de Middeleeuwen. Daarnaast ontstonden spontaan, veelal bij kruisingen van wegen of bij doorwaadbare rivieren, vele kleine dorpjes en gehuchten (Latijn: ''[[vicus]]''). Veel huidige dorpen en steden ten zuiden van de Rijn hebben dan ook een Romeinse kern, zoals uit archeologische opgravingen is gebleken.

De zuidelijke Nederlanden werden in deze tijd verregaand [[romanisering|geromaniseerd]]. In de Romeinse grensversterkingen langs de grote rivieren vormden de grote, min of meer permanente legerkampen een belangrijke afzetmarkt voor de lokale economie. Via de Rijn, de [[Waal (rivier)|Waal]] en de Schelde, maar ook over de uitstekende [[Heerweg (Romeinse Rijk)|Romeinse wegen]] werden vooral graan, [[wijn]] en [[aardewerk]] geëxporteerd. Ten noorden van de Rijn woonden, naast de vee-houdende [[Friezen]], ook de [[Tubanten]] en de [[Chamaven]] die leefden van de export van [[wol]], zuivelproducten en [[vis (voeding)|vis]], naar onder andere [[Britannia (Romeinse provincie)|Brittannië]] en [[Oude Rome|Rome]]. Na 200 kwam deze welvarende en redelijk rustige periode ten einde.

In 235 werd keizer [[Severus Alexander]] vermoord, waarna de [[crisis van de derde eeuw]] volgde waarin de ene [[soldatenkeizers|soldatenkeizer]] de andere opvolgde, bijna altijd met gebruik van geweld. Voor deze feitelijke Romeinse burgeroorlog werden dikwijls de grenslegers ingezet, die hierdoor sterk aan gevechtskracht inboetten. De gevolgen bleven niet uit: het centrale Romeinse gezag taande en in de tweede helft van de 3e eeuw scheurden [[Germania Inferior]] en [[Germania Superior]] zich van Rome af om samen het [[Gallische keizerrijk]] (260-274) te vormen. De belastingdruk, onder andere nodig om het steeds verder uitdijende leger te bekostigen, verarmde de Romeinse bevolking sterk. Vanaf 274 trokken [[Franken (volk)|Frankische]] krijgers – in het oosten van de Nederlanden vooral de [[Saliërs]] en [[Chamaven]], afkomstig uit het [[Salland (hoofdbetekenis)|Salland]], de [[Veluwe (hoofdbetekenis)|Veluwe]], de [[graafschap Zutphen]] en het aangrenzende Westfalen – de Rijn over en werd [[Gallië|Gallia]] geplunderd, waarbij veel steden en dorpen werden verwoest. Rond 280 werden de invallers verdreven, maar de [[Saliërs]] bleven – zelf onder druk van de [[Saksen (volk)|Saksen]] – de Romeinse gebieden binnenvallen.

De Saliërs vestigden zich in het Romeinse gebied ten zuiden van de Rijn, in de door de meeste Gallo-Romaanse bewoners op den duur verlaten grensgebieden, eerst aan de [[Schelde (rivier)|Schelde]] en later ook in de zuidelijke Nederlanden en Noord-Frankrijk. De politieke en militaire chaos in het Rijk eindigde pas in 284 met de troonsbestijging van [[Diocletianus]]. Deze stelde orde op zaken met grootscheepse hervormingen van het Romeinse bestuur. Rond 297 werd [[Gallia Belgica|Belgica]] door keizer Diocletianus gesplitst in [[Belgica Prima]] in het zuidoosten en [[Belgica Secunda]] in het westen. Het in het noordoosten gelegen [[Germania Inferior]] was al op het einde van de 1e eeuw van Belgica losgemaakt.

Uiteindelijk werd er tussen de Romeinen en de Saliërs rond 296 een verbond gesloten, en werden laatstgenoemden als verdedigers aangesteld van de Romeinse rijksgrens tussen Nijmegen en de [[Noordzee]], de zogenaamde ''[[Limes (Romeinse Rijk)|limes]]''. De Romeinen trachtten stand te houden door de bouw van verdedigingssystemen, zoals de [[garnizoensstad]] in [[Oudenburg]] en de grote verkeersweg te [[Liberchies]]. De [[Bataven]] en de [[Cananefaten]] zijn waarschijnlijk opgegaan in de Franken, hoewel ook wel wordt aangenomen dat zij tegelijkertijd met de Romeinen zijn vertrokken. Meerdere Romeinse pogingen zich van de Franken te ontdoen faalden en in 358 kregen de [[Salische Franken]] toestemming van keizer [[Julianus Apostata|Julianus de Afvallige]] om zich definitief te vestigen in het Romeinse gebied [[Toxandrië]], nadat hij hen een paar keer had verslagen. Zij kregen hierbij de status ''[[foederati]]'': (aan de Romeinen) verbondenen (Romeinse [[bondgenoot|bondgenoten]]).

De [[Friezen]] hielden zich aanvankelijk voornamelijk bezig met [[veeteelt]]. Vanaf de 3e en 4e eeuw, toen het Friese land regelmatig overstroomd werd, gingen ze zich meer toeleggen op de [[visserij]] en de [[koopvaardij|handelsvaart]], waardoor ze een zekere rijkdom verwierven.

In 405 of 406 staken de Vandalen en Alanen de Rijn over. Later volgden ook de Sueben, Bourgonden en Franken. De stammen trokken [[Gallië]] binnen en verwoestten, volgens [[Hiëronymus van Stridon]], onder meer [[Arras|Atrecht]], [[Doornik]] en [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]]. De Franken in [[Toxandrië]] breidden hun grondgebied uit naar het zuiden langs de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Rond 430 veroverden de [[Salische Franken]] onder [[Chlodio]] [[Doornik en het Doornikse|Doornik]], [[Kamerijk en het Kamerijkse|Kamerijk]] en later [[Arras|Atrecht]]. Rond 445 werd hun opmars tijdelijk gestuit door een Romeinse overwinning in de [[Slag bij Vicus Helena]].

In 476 werd [[Romulus Augustulus]], de laatste [[lijst van keizers van Rome|keizer]] van het West-Romeinse Rijk, afgezet door [[Odoaker]]. Deze bood aan de Oost-Romeinse keizer [[Zeno van Byzantium|Zeno]] de westelijke keizerskroon aan, en toen deze dit accepteerde was het Westelijke Romeinse Rijk feitelijk ten einde.<ref>Hoewel in theorie de keizers van het Oost-Romeinse Rijk nu de zaakwaarnemer voor de voormalig Romeinse gebieden van het westelijke Rijk waren. In de 6e eeuw probeerde de Oost-Romeinse keizer [[Justinianus I]] deze theoretische status weer in realiteit om te zetten door te trachten het grondgebied van het Westen te heroveren op de Germaanse bezetters. Hierin slaagde hij maar gedeeltelijk</ref>

De val van het [[West-Romeinse Rijk]] had grote sociaal-politieke gevolgen. Zo staken Germaanse bevolkingsgroepen vanuit het noorden de ''limes'' over en vestigden zich in het voormalige Romeinse Rijk; de door hen verlaten gebieden werden door andere groepen herbevolkt. Er werd een economische teruggang ingezet: veel steden en [[oppidum|oppida]] verdwenen of werden aanzienlijk kleiner, doordat een deel van de [[Gallo-Romeinse periode|Gallo-Romeinse]] bevolking wegtrok met de Romeinse bestuurders en soldaten, en de grote Romeinse landbouwnederzettingen, de ''[[villa rustica|villae rusticae]]'', werden verlaten. Landbouwgronden werden nog steeds bewerkt, maar nu vanuit Germaanse dorpen en hoeven, die van een andere opzet waren dan de Romeinse nederzettingen. De Romeinen hadden vaak één product in grote hoeveelheden verbouwd, dat vervolgens verhandeld werd, onder andere met de steden. De Germanen daarentegen bedreven [[zelfvoorzienende landbouw]], vooral door stukken [[woeste grond]] plat te branden ([[roofbouw]]) en het zaad van het te verbouwen [[landbouwgewas|gewas]] in de as te strooien. Daarnaast werden in [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]], de [[Utrechtse Heuvelrug (stuwwal)|Utrechtse Heuvelrug]] en de westelijke [[Veluwe (hoofdbetekenis)|Veluwe]] ook [[raatakker|kleine akkertjes]] permanent bebouwd en bemest. Deze vormen van zelfvoorzienende landbouw leidden tot niet-efficiënt [[grondgebruik]]. De uitstekende Romeinse [[Heerweg (Romeinse Rijk)|heerweg]]en (zoals weergegeven op kopieën van de [[Tabula Peutingeriana]]) werden verwaarloosd, waardoor reizen moeilijker en gevaarlijker werd. Door dit alles nam de handel af. In de handel raakte [[geld]] in onbruik ten gunste van [[ruilhandel]]. Geld werd in deze tijd nog wel als maatstaf gebruikt om de waarde van te ruilen goederen in uit te drukken. De [[agrarisch-urbane samenleving]] van de Romeinen veranderde in een [[agrarische samenleving]] die zich voornamelijk op het platteland afspeelde.

==== Taal en recht ====
[[Bestand:Lex Salica Vandalgarius.jpg|thumb|Handschrift van de Lex Salica]]
Het geschreven [[Romeins recht|Romeinse recht]] maakte plaats voor het mondelinge [[gewoonterecht]] van de Germanen. Pas onder de [[Merovingen|Merovingische]] koning [[Clovis I|Chlodovech I]] werd dit opgetekend, de [[Salische Wet|''Lex Salica'']]. Zo werd ook de ''[[Lex Ripuaria]]'' later opgetekend. De [[Karolingen]] vaardigden ''[[capitularia]]'' uit, maar het belang van het geschreven recht was in de Vroege Middeleeuwen ondergeschikt, aangezien de plaatselijke machtsverhoudingen van groter belang waren.

De Friezen hadden hun eigen recht. Tot in 1599 waren er in [[Holland (hoofdbetekenis)|Holland]] gebieden met [[aasdomsrecht]], rechtspraak naar Fries model. Het ''[[Lex Frisionum]]'', het Friese gewoonterecht, werd uiteindelijk rond het jaar 790 in opdracht van [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] opgetekend.

[[Latijn]] sprekende [[Gallo-Romeinse Rijk|Gallo-Romeinen]] vluchtten weg voor de [[germaanse talen|Germaans]] sprekende Franken, waarmee een einde kwam aan de [[romanisering]]. Met de [[germanisering|hergermanisering]] ontstond een Germaans-Romeins menggebied, waarin de talen van de verschillende stammen ten slotte samensmolten tot een Germaanse eentaligheid in het noorden en een Romaanse eentaligheid in het zuiden. Vanaf de 8e eeuw was er sprake van een duidelijke Romaans-Germaanse [[taalgrens]]. Ten noorden van de taalgrens ontwikkelde het [[Oudnederlands]] zich uit het [[Oud-Westnederfrankisch]]. De geletterdheid nam af, slechts de geestelijken konden nog lezen en schrijven en zij speelden daardoor een belangrijke rol in het plaatselijk bestuur. Het [[Latijn]] handhaafde zich als de officiële [[geschreven taal]].

Door zich in de voormalige hoofdplaatsen van de Romeinse ''[[Civitas|civitates]]'' te vestigen, probeerden de stammen, met hun heer, hun bestuur te baseren op dat van de Romeinen. Ook sloegen ze naar Romeins voorbeeld munten, als eerste in [[Soissons (stad)|Soissons]] aan het einde van de 5e eeuw. De Gallo-Romeinse en Germaanse adel ging via huwelijken na verloop van tijd in elkaar op. [[Slavernij]] werd langzaamaan vervangen door [[horigheid]] en [[lijfeigenschap]], een proces dat rond de 9e eeuw grotendeels voltooid was. Slavenhandel bleef echter bestaan tot in ieder geval de 11e eeuw in onder andere [[Arras|Atrecht]] en [[Cambrai|Kamerijk]], waarbij Friezen een prominente rol speelden. De opkomst van het [[christendom]], een gebrek aan grootschalige oorlogen, de introductie van arbeidsbesparende technieken, en vooral het succes van de horigheid en lijfeigenschap bevorderden waarschijnlijk het einde van de slavernij.<ref>{{aut|Bas van Bavel|Bavel, B. van}} (2010): ''Manors and markets. Economy and society in the Low Countries, 500-1600'', Oxford University Press, p. 76-78</ref>

=== Franken, Friezen en Saksen ===
[[Bestand:Karl Martell.jpg|thumb|[[Karel Martel]] afgebeeld op zijn graftombe]]
Na de val van het [[West-Romeinse Rijk]] in West-Europa – het [[Oost-Romeinse Rijk]] bleef nog eeuwenlang bestaan – en de daaropvolgende [[Grote Volksverhuizing|volksverhuizingen]] raakte het gebied door [[etnogenese]] in de 6e en vroege 7e eeuw in drie delen verdeeld. De [[Friezen]] woonden langs de kusten, de [[Saksen (volk)|Saksen]] in het oosten en de Franken in het zuiden. De Saksen hadden stammen opgenomen als de [[Tubanten]], de Franken onder andere de [[Chamaven]] en de [[Cananefaten]]. Grensstad van de Franken was lange tijd [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]], waar zij een [[palts (verblijfplaats)|palts]] vestigden. Vanaf de 7e eeuw breidde de Frankische invloedssfeer zich in noordelijke richting uit. In de 8e eeuw kwam Midden-Nederland en in de 9e eeuw Noordoost-Nederland onder het gezag van het [[Merovingen|Merovingische]] en later het [[Karolingische rijk]]. Hierdoor vond er daar zogenaamde [[Franken (volk)|frankisering]] plaats, zoals de introductie van het [[hofstelsel]] en [[kerstening]]. Door beide veranderde het [[cultuurlandschap]] in belangrijke mate. [[Abdij|Kloosters]] en kerken werden gesticht en om het land − onder de Franken viel al het land toe aan de koning en zijn adellijke gevolg − efficiënter te exploiteren werden nederzettingen verplaatst of anders ingericht en werden er nieuwe gesticht, bijvoorbeeld in [[Deventer]].

Na de ineenstorting van het [[Romeinse Rijk]] bleken de [[Friezen]] plotseling een centrale ligging te hebben tussen de opkomende [[Germanen|Germaanse]] koninkrijken van de Franken, [[Angelsaksen]] en de [[Scandinavië]]rs op de Noordwest-Europese handelsroutes. Deze positie werd vanaf ongeveer 550 versterkt door het verbreken van de noord-zuidlandroute tussen de [[Oostzee]] en de [[Middellandse Zee]] door de inval van [[Slavische volkeren]] in [[Oost-Europa]]. Veel wijst erop dat hun invloed in de 6e eeuw een stuk zuidelijker uitstrekte, mogelijk tot het huidige [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]].

Tussen 560 en 785 ontstonden er oorlogen tussen de Friezen en de Franken. Zo trad [[Pippijn I van Landen|Pippijn I]] al op tegen de Friezen. Een bekende veldslag was de [[slag aan de Boorne]] tussen de Friese koning [[Poppo van de Friezen|Poppo]] en de Frankische [[hofmeier]] [[Karel Martel]]. Al rond 560 had de Frankische [[Chlotarius I]] een deel van [[Groter-Friesland|Friesland]] onder zijn gezag gebracht. In 734 wist [[Pepijn de Korte|Pippijn III]] een belangrijke overwinning op de Friezen te halen. Uiteindelijk werd geheel Friesland door de Franken een aantal keer onderworpen, maar de bevolking wist zich ook meerdere keren te bevrijden. Dit gebeurde vaak doordat tijdens troonswisselingen van de Frankische vorsten het gebied verdeeld werd onder de zonen van de overleden koning, die daarna regelmatig in een onderlinge strijd verwikkeld raakten, zoals bij de dood van [[Pepijn van Landen|Pepijn]]. De [[Friezen]] waren tegen die tijd een volk van zeevaarders.

Een gewild product was het Friese [[laken (textiel)|laken]], dat van grote kwaliteit moet zijn geweest. Tegen de zin van de Franken verhandelden ze Frankische [[zwaard (wapen)|zwaarden]] met het noorden. Ook handelden ze in slaven die vooral bestemd waren voor de slavenmarkten in [[Spanje]] en [[Caïro (stad)|Caïro]]. De Friese vloot werd rond 785 door [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] vrijwel geheel vernietigd, wat waarschijnlijk een van de redenen was dat de [[Vikingen]] richting het zuiden kwamen; ze moesten nu zelf hun handel halen. Karel de Grote wist naast de Friezen in deze periode ook de [[Saksen (volk)|Saksen]] en de [[Longobarden]] aan zich te onderwerpen, waarbij ze onder dwang bekeerd werden. [[Widukind]] was de leidende kracht in de Saksische strijd voor onafhankelijkheid in de [[Saksenoorlogen]].

==== Utrecht ====
[[Bestand:Willibrord.jpg|thumb|De heilige [[Willibrord]]us]]
De Frankische koning [[Dagobert I]] lukte het rond 630 enkele voormalige Romeinse forten aan de Rijn te veroveren, waaronder ''[[Traiectum (Utrecht)|Traiectum]]'', het latere Utrecht. Hij stichtte hier een kerkje en schonk het aan bisschop [[Kunibert van Keulen]], met de opdracht vanuit dit kerkje de bekering van de heidense Friezen in het noorden te ondernemen. Maar hier kwam weinig van terecht; na de dood van Dagobert in 639 heroverden de Friezen het fort en verwoestten het kerkje. In 688 versloeg de Frankische [[hofmeier]] [[Pepijn van Herstal]] op zijn beurt de Friese koning [[Radboud (koning)|Radboud]] bij [[Dorestad]] en opnieuw kwam Utrecht in Frankische handen.

In deze tijd begon de definitieve [[kerstening van de Friezen|kerstening van de Friese gebieden]]. In 690 arriveerde [[Willibrord]] uit Engeland in de lage landen. Nadat hij zich verzekerd had van de steun van het Frankische hof en zich in [[Rome (stad)|Rome]] tot [[aartsbisschop]] der Friezen had laten wijden, vestigde hij zich in 695 in Utrecht. Vanuit Utrecht werd nu de [[missionering]] van de Friezen ter hand genomen.

Een laatste onderbreking van de Frankische heerschappij vond plaats toen de Friezen in 714 nog eenmaal [[Utrecht (stad)|Utrecht]] in handen kregen. Na de dood van [[Radboud (koning)|Radbod]] in 719 werden zij echter definitief verdreven door de Frankische hofmeier [[Karel Martel]]. In dat jaar kreeg Willibrord gezelschap van zijn landgenoot [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]], die zich enkele jaren later naar het Germaanse gebied ten oosten van de Rijn begaf. Karel Martel schonk het castellum met het omliggende gebied in 723 aan de Utrechtse kerk, waarmee de basis gelegd werd voor het [[Wereldlijke macht|wereldlijke gezag]] van de kerk.

Ook na de dood van Willibrord in 739 bleef Utrecht het religieuze centrum van deze streken. Van een georganiseerd bisdom was aanvankelijk nog geen sprake, maar Bonifatius wist de plaats uit handen van de Keulse bisschop te houden, die er aanspraak op maakte op basis van de oude schenking van Dagobert. De [[Utrechtse kathedraalschool|Utrechtse kloosterschool]] beleefde onder [[Gregorius van Utrecht]] een grote bloei en had leerlingen als [[Lebuïnus]] en [[Liudger]]. De opvolger van Gregorius, [[Alberik I van Utrecht|Alberik I]], werd in 777 in [[Keulen (stad)|Keulen]] tot [[bisschop van Utrecht]] gewijd. Het bisdom omvatte bijna het hele gebied van het latere Nederland boven de rivieren en Zeeland, en werd een [[suffragaanbisdom]] van het tot aartsbisdom gepromoveerde [[Aartsbisdom Keulen|Keulse diocees]].

Twintig kilometer stroomopwaarts van Utrecht maakte de internationale handel ondertussen een weergaloze bloei door in [[Dorestad]]. De sterke specialisatie van deze twee naburige plaatsen is opvallend en nog niet verklaard. Voor Dorestad begon de neergang met de plundertochten van de [[Vikingen|Noormannen]], die in 834 de plaats voor het eerst aanvielen en plunderden. Ook Utrecht werd steeds meer bedreigd, zodat bisschop [[Hunger (geestelijke)|Hunger]] het in 857 raadzaam achtte zijn zetel te verlaten en steun te zoeken bij [[keizer Lotharius]]. Via een omweg belandde de bisschop in [[Deventer]], waar hij en zijn opvolgers zo'n vijfenzestig jaar resideerden.

=== De Merovingische en Karolingische periode ===
{{Zie hoofdartikel|Franken in België}}
[[Bestand:Charlemagne denier Mayence 812 814.jpg|thumb|[[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] op een munt]]
Het gezagsvacuüm dat in Noord-Gallia ontstond werd door de Salische Franken aangegrepen om verder naar het zuiden af te zakken en ze maakten [[Doornik]] tot de hoofdstad van hun nieuwe rijk. De heersende familie was die der [[Merovingers]]. Het was [[Clovis I|Chlodovech I]] (481-511), die vanuit Doornik de basis legde van het [[Frankische Rijk]]. Hij wist door zijn overwinningen op [[Syagrius]] en de [[Bourgonden]], [[Alemannen]] en [[Visigoten]] het rijk uit te breiden tot in het zuiden van [[Gallië]] en maakte van het Romeinse [[Lutetia]] (tegenwoordig bekend als [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]]) zijn hoofdstad. Zijn belangrijkste opvolgers, [[Chlotarius I]] en [[Dagobert I]], brachten verdere eenheid in het Frankische Rijk. Volgens de Frankische gewoonte was zijn rijk echter een persoonlijk gebied en werd als zodanig bij zijn dood onder zijn zonen verdeeld. In 639 werd het rijk daardoor verdeeld in het oostelijke [[Austrasië]] en westelijke [[Neustrië]]. De grens liep dwars door het huidige [[België (hoofdbetekenis)|België]].

De macht van de koningen nam echter zienderogen af, terwijl de [[hofmeier]]s, de beheerders van de koninklijke domeinen, hun positie wisten te versterken. Zeer machtig werd het geslacht der [[Karolingen|Pippiniden]], dat over Austrasië heerste en afkomstig was uit de landen tussen Maas en Rijn. Dikwijls jaagden zij in de [[Ardennen]]. De koningen en hofmeiers hadden geen vaste residentie, maar trokken van [[palts (verblijfplaats)|palts]] naar palts. [[Herstal]], [[Jupille-sur-Meuse|Jupille]], [[Meerssen (plaats)|Meerssen]] en [[Elsloo (Limburg)|Elsloo]] lagen alle aan de [[Maas (hoofdbetekenis)|Maas]]. De Pippiniden breidden het rijk uit in noordelijke richting en werkten nauw samen met de diverse evangeliepredikers die hier actief waren.

In 719 liet [[Karel Martel]] zich uitroepen tot hofmeier van het gehele Frankische Rijk. Na de dood van koning [[Theuderik IV]] oefende Karel Martel in eigen naam de koninklijke macht uit. In 732 wist hij de opmars van de [[Moren]] tijdens de [[Slag bij Poitiers (732)|Slag bij Poitiers]] tot staan te brengen, wat zijn prestige enorm ten goede kwam.

In 751 kwam de zoon van Karel Martel, [[Pepijn de Korte|Pippijn III]], de paus te hulp toen deze bedreigd werd door de [[Longobarden]]. In ruil hiervoor werd hij gezalfd tot ''rex Francorum'', koning der Franken, en ''Patricius Romanorum'', beschermheer van Rome. Hiermee werd de laatste Merovingische vorst, [[Childerik III]], afgezet en vestigde zich de [[dynastie]] van de Pippiniden. Onder hen verschoof het machtscentrum naar [[Aken (stad)|Aken]]. De bekendste vorst was [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] die in 800 gekroond werd tot ''Imperator Romanorum'', keizer van de Romeinen. Vanaf hier wordt het geslacht de [[Karolingen]] genoemd. Ook de macht van de [[Rooms-Katholieke Kerk]] nam sterk toe. Onder het bewind van Karel de Grote en zijn opvolger [[Lodewijk de Vrome]] (814-840) heerste er in dit gebied vrede en bloeide de economie op.

Onder Karel de Grote beheerste het Frankische Rijk rond 800 vanuit zijn kern in het huidige [[België (hoofdbetekenis)|België]] en Noord-[[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] een groot deel van [[Europa (werelddeel)|Europa]], waaronder het huidige [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] en Noord-[[Italië]]. Door de grote omvang van het rijk was hij genoodzaakt om het land te laten besturen door [[leenman]]nen (''vassus'') die aan hem verantwoording schuldig waren. Door de geringe handel, de negatieve handelsbalans met het [[Byzantijnse Rijk]] en de [[moslim]]s en het verdwijnen van de gouden muntslag was de economie echter min of meer veranderd in een [[ruileconomie]]. De leenmannen konden alleen beloond worden door hen gronden (''beneficium'', vanaf de 10e eeuw ''feodum'') en het [[vruchtgebruik]] daarvan te geven. Hieruit ontwikkelde het systeem zich tot het [[feodalisme]]. De leenmannen streefden naar [[erfelijkheid]], wat steeds meer regel werd en in 877 gelegaliseerd door het [[Capitulare van Quierzy]]. Hiermee werd het onmogelijk nog een groot rijk te vormen.

==== Verdrag van Verdun, Verdrag van Meerssen ====
[[Bestand:Lothar I.jpg|thumb|Lotharius I in een evangeliarium vervaardigd in [[Tours (Indre-et-Loire)|Tours]] rond 850 ([[Bibliothèque nationale de France]], Parijs)]]
Na de dood van Lodewijk de Vrome in 840 was er volgens de Frankische gewoonte wederom een rijksdeling. Het rijk werd bij het [[Verdrag van Verdun]] in 843 in drieën verdeeld; [[West-Frankenrijk|West-]] (''Francia Occidentalis''), [[Midden-Francië|Midden-]] (''Francia Media'') en [[Oost-Frankenrijk|Oost-Francië]] (''Francia Orientalis''). De [[Schelde (rivier)|Schelde]] vormde de grens tussen West- en Midden-Francië. Het noordelijke deel van Midden-Francië, de Nederlanden, kreeg later de naam [[Hertogdom Lotharingen|Lotharingen]], naar de eerste keizer, [[Lotharius I|Lotharius]]. Toen Lotharius in 855 overleed, werd zijn rijk weer in drieën verdeeld, waarbij zijn tweede zoon ''Lotharii regnum'' verkreeg, het noordelijke stuk tussen Friesland en de [[Jura (gebergte)|Jura]].

Na het [[Verdrag van Meerssen]] van 870 werd het middenrijk verdeeld tussen het [[West-Frankische Rijk]], het latere [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]], en het [[Oost-Frankische Rijk]], het latere [[Heilige Roomse Rijk]], wat een eeuwenlange strijd tot gevolg had tussen het [[Koninkrijk Frankrijk (hoofdbetekenis)|Koninkrijk Frankrijk]] en het Heilige Roomse Rijk. Het gebied van het huidige Nederland maakte deel uit van het Oost-Frankische Rijk, behalve [[Zeeuws-Vlaanderen]], de [[Schelde (rivier)|Schelde]] was de grens. Het [[graafschap Vlaanderen]] viel onder [[West-Francië]]. In het noorden was dit aanvankelijk slechts een deling op papier, de feitelijke macht was in handen van de Vikingen en Friezen. Al in 826 werd Friesland een [[Denemarken|Deens rijk]] onder de Vikingen [[Harald (broer van Rorik)|Harald]] en [[Rorik]], dat daarna maar in leen werd gegeven door de keizer.

=== De na-Karolingische periode en de middeleeuwse landsheerlijkheden ===
==== IJzeren eeuw ====
De periode tussen ongeveer 850 en 950 wordt wel de [[IJzeren eeuw|ijzeren eeuw]] genoemd. Met het uiteenvallen van het [[Karolingische Rijk]] trad weer een neergang op door de chaos die ontstond door het verbrokkelen van de macht. Veel gewesten kregen weer hun oude naam en versterkten hun eigen identiteit. In de [[Lage Landen (hoofdbetekenis)|Lage Landen]] ging dit niet op, aangezien de namen Austrasië en Neustrië in onbruik waren geraakt en er nog geen duidelijk omlijnde gebieden waren. Zo bestond het ''pagus Flandrensis'', de [[Vlaanderengouw]], nog slechts uit het gebied rond [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]]. De rivieren golden zowel als scheidingslijn tussen de gebieden, als bindend element, doordat deze transport en communicatie vereenvoudigden. Uiteindelijk groeide het gebied hierdoor economisch en cultureel langzaam naar elkaar toe.

Aken werd opgevolgd als belangrijkste stad van de [[Karolingen]] door [[Orléans]] en later [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]], waardoor het zwaartepunt naar het zuiden verschoof. Het zwaartepunt van de macht van de Duitse koningen verschoof afhankelijk vanuit welke dynastie ze kwamen. De heersers van West- en Oost-Francië verloren hierdoor grotendeels hun interesse voor het gebied der Nederlanden.

[[Bestand:Gravensteengent22042008.jpg|thumb|Op de locatie van het latere [[Gravensteen (Gent)|Gravensteen]] werd in de 9e eeuw een versterking gebouwd als verdediging tegen de [[Vikingen]]]]
Het centrale gezag van de twee Frankische Rijken wist geen weerstand te organiseren tegen de invallen van de [[Vikingen]], waardoor de bevolking het vertrouwen in hun verre heersers verloor. Het Heilige Roomse Rijk bleef hierdoor geen politieke eenheid. Lokale leenmannen, de zogenaamde [[gouwgraaf|gouwgraven]], in feite ambtelijke bestuurders en officieel de vertegenwoordigers van de keizer, zagen hun kans schoon en gingen het gezag in eigen naam uitoefenen. Ze vormden hun [[graaf (titel)|graafschappen]] en [[hertogdom]]men om tot kleine privé[[vorstendom]]men, en waren nog slechts in naam afhankelijk van de [[keizer (hoofdbetekenis)|keizer]]. De vele lokale leenmannen hielden zich ten slotte hoofdzakelijk bezig met het vergroten van hun persoonlijke macht ten koste van hun buren. Hierdoor konden langzaam machtige en relatief onafhankelijke [[Landsheerlijkheid|landsheerlijkheden]] ontstaan, waarvan [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] de eerste en lange tijd de belangrijkste was. Een uitzondering hierop was [[Westerlauwers Friesland|Friesland]], waar het [[feodalisme]] nooit echt wortel schoot. Er is wel sprake van [[gouw (Germaans)|gouwen]], maar een grafelijke dynastie heeft zich nooit ontwikkeld. In hoeverre dat een gevolg was van de [[Friese Vrijheid]], die door Karel de Grote middels het [[Karelsprivilege]] aan de Friezen verleend zou zijn, is niet bekend.

[[Karel de Kale]], de eerste koning van westelijk Frankenrijk, maakte [[Boudewijn I van Vlaanderen]] in 863/64 [[gouwgraaf]] van ''[[pagus Flandrensis]]'' dat zou uitgroeien tot het machtige [[graafschap Vlaanderen]], nadat deze zijn dochter [[Judith van West-Francië|Judith]] in 861 had [[Schaking|geschaakt]]. Hoewel gouwgraaf een ambtelijke functie was, werd hun zoon [[Boudewijn II van Vlaanderen]] hierna graaf van Vlaanderen, waarmee de overgang van ambtenaar naar vorst compleet was. Boudewijn en zijn [[Lijst van graven van Vlaanderen|opvolgers]] wisten een grote mate van zelfstandigheid te verwerven ten opzichte van de Franse koning. De graven bouwden hun machtsgebied uit tot alle gebieden ten zuiden en westen van de Schelde, het hedendaagse [[Zeeuws-Vlaanderen]] inbegrepen. [[Arnulf I van Vlaanderen]] wist het gebied uit te breiden naar het zuiden tot de [[Somme (rivier)|Somme]], waar het in 911 door [[Rollo]] gestichte [[Normandië]] hem verhinderde verder te gaan.

[[Bestand:Lotharingen-959.jpg|thumb|[[hertogdom Lotharingen|Lotharingen]] na de deling in 959:<br />[[Neder-Lotharingen]] in groen,<br />[[Opper-Lotharingen]] in oranje.<br />De [[taalgrens]] in rood gestippeld]]
Hierna richtte men de aandacht naar het oosten, waar in het Oost-Frankische Rijk de Karolingen waren uitgestorven. [[Hendrik de Vogelaar]] wist in 925 het [[stamhertogdom]] [[Hertogdom Lotharingen|Lotharingen]] te annexeren. Onder hem en zijn opvolgers, de [[Liudolfingen|Ottonen]], leefde de ''[[Renovatio Imperii]]'' op, waardoor zij hun aandacht vooral richtten op [[Italië]]. Dit zorgde voor een verbrokkeling van Oost-Francië, die uiteindelijk tot in de 19e eeuw zou duren. Onder de Ottonen werd het Oost-Frankische Rijk omgevormd naar het [[Heilige Roomse Rijk]]. [[Bruno de Grote]] werd door zijn broer, [[keizer Otto I]], aangesteld als [[Lijst van heersers van Lotharingen|hertog van Lotharingen]]. Na zijn dood werd dit verdeeld in [[Opper-Lotharingen]], ongeveer het tegenwoordige [[Lotharingen (Frankrijk)|Lotharingen]], en [[Neder-Lotharingen]], wat ongeveer overeenkwam met de Nederlanden, afgezien van het gebied ten westen van de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Neder-Lotharingen had echter weinig praktische betekenis met de opkomst van de landsheerlijkheden in de 11e eeuw.

[[Quentowic]] werd in de 6e eeuw een belangrijke stad en nam de handel met [[Koninkrijk Engeland|Engeland]] over van [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]]. Hierlangs liep ook de ''[[Via Belgica|via rectissima]]'', de weg voor Engelse pelgrims naar Rome. Een andere belangrijke handelsplaats was tot de 9e eeuw het Friese [[Dorestad]]. Dorestad leed sterk onder de invallen van [[Vikingen|Noormannen]], maar verdween waarschijnlijk door verzanding van de haven. [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] trad op tegen de plunderingen door de [[Vikingen]] door garnizoenen en vlooteenheden te plaatsen naar Romeins voorbeeld van de Rijnmonding tot [[Ponthieu]]. In 866 en 882 vonden Vikingaanvallen plaats in de IJsselstreek waarbij handelsplaats en kerkelijk centrum [[Deventer]] en de hof en nederzetting van [[Zutphen (stad)|Zutphen]] werden geplunderd. In 882 bezetten Vikingen zelfs het [[Valkhof]] te [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]] om daar te overwinteren.

Om aan de aanvallen van de Vikingen een eind te maken, werden gebieden beleend aan Vikingen, in de hoop dat zij aanvallen van andere Vikingen zouden afweren. Zo werd [[Groter-Friesland|Friesland]] beleend aan [[Godfried de Zeekoning]]. Deze maakte van zijn positie echter gebruik voor verdere Vikingaanvallen, waaronder de verwoesting van Dorestad in 863. Hij werd in 885 vermoord door [[Gerolf van Holland|Gerolf]], die daarmee de Friezen bevrijdde van de Vikingen en stamvader werd van het [[Hollandse huis]], hoewel de naam Holland pas later (omstreeks 1100) in gebruik kwam. De Vikingaanvallen zijn onder andere beschreven in de ''[[Annales Regni Francorum]]'' en de ''[[Annales Bertiniani]]''.

[[Sint-Omaars]] en [[Arras|Atrecht]] kregen rond 880 verstevigde muren om de aanvallen van Vikingen af te weren. Wat vooral hielp was dat in Vlaanderen en Zeeland langs de kust een defensiesysteem werd opgericht van cirkelvormige [[Burcht (kasteel)|burchten]] van [[Broekburg]] tot [[Burgh (Schouwen-Duiveland)|Burg op Schouwen]]. [[Arnulf van Karinthië]] wist in 891 een einde te maken aan de overheersing van de [[Vikingen|Noormannen]] door ze bij [[Leuven (hoofdbetekenis)|Leuven]] te verslaan. De meeste Noormannen trokken daarna zich terug tot [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]]. Anderen bleven echter, [[Integratie (sociologie)|integreerden]] en vermengden zich met de [[Autochtoon (antropologie)|autochtone]] bevolking. Tegen het jaar 1000 verminderde de plaag uit het noorden en hield op toen de Vikingen overgingen tot het [[christendom]].

==== Landsheerlijkheden in Lotharingen ====
In deze tijd werden in West-Francië de grondslagen gelegd van het [[graafschap Henegouwen]] en het [[graafschap Vlaanderen]]. Lotharingse vorstendommen waren [[hertogdom Brabant|Brabant]], [[hertogdom Limburg|Limburg]], [[graafschap Loon|Loon]], [[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]] en [[graafschap Namen|Namen]] die vanaf de 14e eeuw in het [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondische verband]] werden opgenomen. Het [[prinsbisdom Luik]] bleef tot aan de [[Franse Revolutie]] een onafhankelijke staat binnen het [[Heilige Roomse Rijk]]. De Friezen bleven gevrijwaard van een landsheer door de naar vermeend door Karel de Grote verleende [[Friese Vrijheid]].

Het gebied boven de rivieren viel onder het Heilige Roomse Rijk, waar later ook Brabant onder viel. Grote delen van de [[Lage Landen (staatkunde)|Lage Landen]] werden beheerst door elkaar onderling bestrijdende vorsten, zoals de [[hertog van Gelre]], de [[Lijst van graven van Brussel en hertogen van Brabant|hertog van Brabant]] en de [[Lijst van bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht|bisschop van Utrecht]]. En ook de bisschoppen van [[Bisdom Luik|Luik]] en [[Aartsbisdom Keulen|Keulen]] mengden zich dikwijls met hun legers in de politieke strijd.

In de 11e eeuw waren deze landsheerlijkheden echter vrijwel niet te herkennen op de kaart, afgezien van Henegouwen en Vlaanderen. In Vlaanderen was toen al een eigenbesef aanwezig, wat onder andere blijkt uit ''De laude Flandriae'' (''Lof van Vlaanderen'') van [[Petrus Pictor]] uit het begin van de 12e eeuw. Dat het eigenbesef elders nog niet erg aanwezig was, kwam ook doordat de Duitse keizer via zijn [[rijksbisschop]]pen in [[Sticht Utrecht|Utrecht]], [[Prinsbisdom Luik|Luik]] en [[Oude bisdom Kamerijk|Kamerijk]] daar vaak nog echt aan de macht was, hoewel de laatste meer onder invloed van de graven van Vlaanderen of Henegouwen.

Om de invloed van de lokale heersers en de [[Lijst van heersers van Lotharingen|Lotharingse hertog]] te beperken werd door de [[Ottonen]] het [[Rijkskerkenstelsel]] ingevoerd. Hierbij werden door de keizer bisschoppen aangesteld die wereldlijke macht kregen, zonder het gevaar dat er een dynastie gevestigd werd. Met het [[Concordaat van Worms]] kwam in 1122 echter een einde aan de [[Investituurstrijd]] en verloor de keizer zijn ultiem beslissingsrecht over de bisschopsbenoemingen en de [[investituur]]. Hiermee werd zijn invloed duidelijk minder en dit betekende het einde van de directe Duitse invloed in de Nederlanden, maar betekende ook een aantasting van de wereldlijke macht van de bisschoppen, aangezien de keizer er geen belang meer bij had hen te steunen.

Zoals Vlaanderen ontstaan was uit de versterking Brugge,{{Bron?|Graag informatie over hoe Vlaanderen ontstaan is uit de versterking Brugge.|2015|03|29}} zo ontstond Henegouwen rondom [[Bergen (België)|Bergen]] en Brabant vanuit [[Leuven (hoofdbetekenis)|Leuven]].{{Bron?|Ook dit is een interessante nieuwe thesis die verder zou moeten toegelicht worden.|2015|03|29}} Door het uitgroeien van het machtsgebied kwamen zij meer met elkaar in aanraking, vaak militair. Conflicten waren vaak gebaseerd op vermeende aanspraken op bepaalde gebieden, die vaak voortkwamen uit onderlinge huwelijken. Deze huwelijken waren weer onderdeel van de huwelijkspolitiek, waarbij het dynastieke belang prevaleerde en het verbod van de kerk op [[incest]], de [[verboden graden]], moest worden omzeild. Met deze politiek groeide de invloed van de heerlijkheden.

=== Heidendom ===
[[Bestand:Domburg-Nehalennia-Wd.jpg|thumb|Nehalennia in moderne uitvoering van Neeltje Jans ([[Guido Metsers]] 1989)]]
Het is niet duidelijk in hoeverre de religie in de Nederlanden in die tijd vergelijkbaar is met de [[Noordse mythologie|Noordse]] en [[Germaanse mythologie]] zoals die in de 13e eeuw door [[Snorri Sturluson]] in de [[Proza-Edda]] beschreven werd. In [[Cultus (verering)|cultus]]domeinen werden door de stammen cultusfeesten georganiseerd als dienst voor de goden. De cultusdomeinen waren [[heilig]]e bossen, rotsen of stenen die men als verblijfplaats van beschermgoden zag. Hier bracht men [[Offer (religie)|offer]]s die meestal bestonden uit voedsel. Ook bouwde men eenvoudige [[Altaar (religie)|altaren]] van opgestapelde stenen in de open lucht. De wil der goden werd bekendgemaakt door middel van [[orakel]]s. Er bestonden geen [[priester (hoofdbetekenis)|priesters]], de politieke leiders hadden ook het [[Sacraal|sacrale]] ambt in handen. Met de Romeinen werd de [[Romeinse mythologie]] geïntroduceerd. Onder de Romeinen volgde de eerste [[kerstening]], die vooral plaatsvond in de steden; de boeren en dorpelingen van het [[platteland]] bleven de voorchristelijke goden vereren. De invloed van deze kerstening was daarom beperkt en verdween vrijwel na de volksverhuizingen.

In de 2e en 3e eeuw n.Chr. werd [[Nehalennia (godin)|Nehalennia]] vereerd bij de monding van de [[Schelde (rivier)|Schelde]]. Zij was een voor-[[Keltische mythologie|Keltisch]]-[[Germaanse mythologie|Germaanse]] [[beschermgod]]in van [[visserij|vissers]], [[zeeman (beroep)|zeelui]] en [[handelaar]]s. Altaren ter ere van de godin zijn gevonden in Zeeland en bevestigen het handelsverkeer in die periode. Bij [[Domburg (Nederland)|Domburg]] kwamen (in 1647 al) de resten van een vroegere [[tempel (hoofdbetekenis)|Nehalennia-tempel]]<ref>[https://web.archive.org/web/20120128213041/http://www.nehalenniatempel.nl/article.php?story=20050427223510626 'Nehalennia gered in Domburg']</ref> uit die tijd van onder de [[duin (hoofdbetekenis)|duinen]] tevoorschijn. Andere teruggevonden tempels te [[Elst (Gelderland)|Elst]], [[Kessel (Lith)|Kessel]] en [[Empel (Nederland)|Empel]] waren mogelijk gewijd aan een god die de [[Interpretatio Romana|Romeinen]] identificeerden met [[Hercules Magusanus]].

=== Ontstaan van christendom en kerk ===
Van het [[christendom]] zijn er voor 300 weinig sporen teruggevonden, al waren er vanaf de 2e eeuw christenen in Trier en resideerde er al een bisschop in de 3e eeuw. Omstreeks 400 zou het christendom er de dominante godsdienst geweest zijn.<ref>{{aut|Marco Mostert|Mostert, M.}}; {{aut|Rudi Künzel|Künzel, R.E.}}; {{aut|Albert Demyttenaere|Demyttenare, A.}} (1994): ''Middeleeuwse cultuur. Verscheidenheid, spanning en verandering'', p. 61</ref><ref>{{aut|Pierre Ubachs|Ubachs, P.J.H.}} (2000): ''Handboek voor de geschiedenis van Limburg'', p. 56-57</ref> De mysteriecultus van [[Attis]] en [[Kybele]] was echter invloedrijk. In de 4e eeuw werd het christendom vanuit [[Keulen (stad)|Keulen]], waar [[Maternus (heilige)|Maternus]] bisschop was, en Noord-Frankrijk in de Nederlanden verspreid.{{Bron?||2015|03|29}} De [[bisschop]]pen vestigden zich ook hier in de bestuurlijke centra. De eerst genoemde was [[Servatius van Maastricht|Servatius]], bisschop van [[Tongeren (stad)|Tongeren]], die zich later in [[Maastricht]] vestigde, dat beter te verdedigen was. Aanvankelijk bleef de christelijke invloed onder de Germanen echter beperkt en hingen deze nog verschillende heidense geloven aan.

Met de bekering van [[Clovis I|Chlodovech I]] rond 500 begon de tweede kerstening en werden de Franken langzaam tot het [[christendom]] bekeerd. In de 8e en 9e eeuw volgden ook de Friezen, veelal door rondtrekkende predikers, dikwijls [[Ierland (land)|Ierse]] of Engelse [[monnik (christendom)|monniken]] zoals [[Willibrordus]], [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] en [[Adelbert van Egmond]]. Enkele generaties later werden ook de Saksen hardhandig bekeerd tijdens de [[Saksenoorlogen]]. Het hof van Karel de Grote speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van de theologie - met hoftheoloog [[Alcuinus]] - het onderwijs en de kunsten.

Er ontstond in de kerk – tussen 730 en 843 – een strijd over afbeeldingen en beelden, het [[iconoclasme]].{{Bron?|Was dit relevant in de Nederlanden?; referenties graag|2015|03|29}} In 787, tijdens het [[Tweede Concilie van Nicea]], werd het vereren van beelden en afbeeldingen (iconen) toegestaan. Ook kwam er discussie over de leer van de [[predestinatie]]. De Saksische monnik [[Godschalk van Orbais]] formuleerde de leer van de dubbele predestinatie.

[[Bestand:Aken dom.jpg|thumb|[[Reliekschrijn]] van [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] in de [[Dom van Aken]]]]
Vanaf deze tijd werden kerken in steen gebouwd. Vooral in de bouwkunst kwam er een eigen Karolingische stijl. In [[Aken (stad)|Aken]] liet Karel de Grote een [[paltskapel]] bouwen.

Zonder actieve steun van de Karolingen zou de kerstening van de noordelijke Nederlanden minder snel resultaat gehad hebben.{{Bron?|Hoe kan men dat met zekerheid stellen?|2015|03|29}} Dit was echter aanvankelijk vooral de acceptatie van de riten door de hoge standen. De uiterlijke kerstening van de bevolking werd echter pas veel later gevolgd door een innerlijke kerstening.{{Bron?||2015|03|30}} Het zou nog eeuwen duren totdat het christendom als geloof volledig deel uitmaakte van het leven van ook de lage stand. Bepaalde heidense tradities leefden nog lang na de kerstening voort. Tot in de 12e eeuw werden openlucht-cultusplaatsen voor rituele doeleinden gebruikt. Tot in de 21e eeuw zouden er nog sporen van voorchristelijke invloeden te vinden zijn in plaatselijke gebruiken op het platteland van de Lage Landen.<ref>Zie onder andere: [[paasvuur]], [[midwinterhoorn]]blazen en [[Sinterklaas]].</ref>

De weerstand bleek duidelijk uit de dood van [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]] in 754 in [[Dokkum]] en overkwam ook [[Lebuïnus]], een Angelsaksische priester, die vanuit het missiecentrum Utrecht naar de IJsselstreek trok. Vanuit [[Deventer]] werden kerken gesticht in het Saksische land, zoals waarschijnlijk rond 770 in [[Oldenzaal]]. De kerk van Deventer werd echter een aantal keer verwoest, waarna het twintig jaar zou duren voordat de missiepriesters terugkeerden.

[[Liudger]] had meer succes en slaagde met name in de [[Groningen (provincie)|provincie Groningen]], maar ook bijvoorbeeld in [[Wichmond]], [[Zelhem]] en [[Billerbeck]]. Kort na 800 werd Liudger de eerste bisschop van het nieuwe [[Bisdom Münster]]. Het grootste deel van Groningen en het graafschap [[Twente (hoofdbetekenis)|Twente]] gingen tot dat Saksische bisdom behoren. De [[Groningen (stad)|stad Groningen]] viel echter met [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]] en het graafschap aan de IJssel, waar [[Deventer]] en [[Zutphen (stad)|Zutphen]] in de 10e eeuw deel van uitmaakten, goeddeels onder het Frankische [[Aartsbisdom Utrecht (rooms-katholiek)|bisdom Utrecht]], hoewel dat tot in de 17e eeuw werd betwist door Münster.

Door het ontstaan van de eerste parochies in de 7e eeuw ontstonden er grote veranderingen in het aanzicht van het platteland. Boven de daken van de plattelandswoningen torenden opeens grote kerken{{Bron?|in de 7e eeuw?|2015|03|30}} en basilieken{{Bron?|in de 7e eeuw?|2015|03|30}} uit, zoals de [[Sint-Gertrudiskerk (Nijvel)|Sint-Gertrudiskerk]]{{Bron?|in de 7e eeuw? volgens Wikipedia een romaanse kerk uit de 11e eeuw|2015|03|30}} te [[Nijvel]] en de [[Sint-Baafsabdij]] en de [[Sint-Pietersabdij (Gent)|Sint-Pietersabdij]] in [[Gent]]. Deze laatste werden gesticht in 676 door [[Amandus van Gent]], de apostel van Vlaanderen. In 675 werd de [[abdij van Stavelot]] opgericht door [[Remaclus]], de apostel van Wallonië. Zo werden er tussen 630 en 740 circa 50 [[abdij]]en opgericht in de [[zuidelijke Nederlanden]]. Deze waren belangrijk voor de verspreiding van het geloof.

De eerste kloosters ten noorden van de rivieren ontstonden vanaf de 9e eeuw. Toen werd in Deventer het [[kapittel]]klooster gesticht, in de 10e eeuw ook in [[Oldenzaal]] en in de 11e eeuw [[Zutphen (stad)|Zutphen]] en [[Groningen (stad)|Groningen]]. [[Klooster (gebouw)|Klooster]]s op het platteland ontstonden vanaf de 12e eeuw, zoals die van de [[benedictijnen]] en de [[cisterciënzers]]. In de grotere steden vestigden zich vanaf de 13e eeuw bedelordekloosters van de [[dominicanen]] en de [[franciscanen]] en [[gasthuis (hoofdbetekenis)|Heilige Geest-gasthuizen]]. Vanaf de 14e eeuw nam het aantal kloosters, zowel in de steden als op het platteland, sterk toe door de [[Begijnen en begarden|begijnen]]{{Bron?|Het zou zeer interessant zijn om weten welke kloosters door de begijnen werden opgericht.|2015|03|30}} en de [[Moderne Devotie]].

In de Romeinse tijd werden de doden waarschijnlijk [[crematie|gecremeerd]], rond 400 stapte de sociale elite over op begraven, of inhumaties.

=== Het dagelijkse leven ===
In de [[Karolingen|Karolingische]] tijd werd het [[hofstelsel]] of domaniaal systeem ingevoerd. Dit was een organisatie waarbij een stuk grond, het [[vroonhof]], ook wel domein genoemd, economisch geheel zelfvoorzienend was. De grond was in bezit van een grootgrondbezitter die zijn [[horige]]n een deel van het land voor hem liet bewerken. Daarnaast woonden er boeren die een stuk land uitbaatten op dit domein en daarvoor diensten of goederen verschuldigd waren. De uitwisseling van goederen en diensten was sterk gereguleerd vanuit de vroege steden, die belangrijk waren als bestuurs- en handelscentra.

Met het afnemen van de macht van de koning en de keizer kon de [[grootgrondbezitter]], die economische macht had, uitgroeien tot een [[heer (leenman)|heer]] met juridische macht. Hieruit ontstond de [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]] of ''seigneurie''. Er was een grote mate van [[autarkie]] en het statische systeem zorgde ervoor dat boeren aan het domein gebonden waren. Er waren slechts weinig mogelijkheden om te reizen of om in een ander milieu terecht te komen. Het hofstelsel werd niet overal ingevoerd. Het systeem werkte bijvoorbeeld niet in gebieden waar veel ontginningen plaatsvonden en ook niet in Friesland door de [[Friese Vrijheid]].

De meerderheid was [[Agrariër|boer]] en vaak erg arm en ondervoed. Bijna iedereen leefde op het [[platteland]]. [[Adel (hoofdbetekenis)|Edellieden]] en de Kerk hadden heel veel macht. Omdat aan het einde van de [[Vroege Middeleeuwen]] iedereen lid was van de Kerk, konden de geestelijken iedereen via de [[kansel|preekstoel]] beïnvloeden. Kerkelijke gezagsdragers waren vrijwel de enigen die konden lezen en schrijven, wat hun machtspositie nog vergrootte. Het aardse bestaan was in de Middeleeuwen van ondergeschikt belang en het hele leven was gericht op het [[Hemel (hoofdbetekenis)|hiernamaals]]. De angst om in de [[hel (religie)|hel]] te komen maakte de mensen zeer onderdanig aan de machthebbers. In de Vroege Middeleeuwen lag het in de meeste gevallen al bij de geboorte vast of men tot de groep van de boeren of van de edelen zou horen. Men kon alleen uit zijn stand komen door [[geestelijke]] te worden.

=== Vroege steden ===
De eerste stadsontwikkeling ontstond met steden die door de Romeinen werden gesticht of ontstonden uit voormalige ''[[Castellum|castella]]'', zoals Nijmegen, Maastricht en Utrecht, maar ook kleinere steden als [[Cuijk (plaats)|Cuijk]] en [[Woerden]]. Daarna ontstonden Karolingische handelsplaatsen als [[Dorestad]], [[Medemblik (stad)|Medemblik]] en [[Deventer]]. Deze nederzettingen lagen op een knooppunt van waterwegen en de bewoners namen deel aan lange-afstandshandel en hadden een eigen ambachtelijke productie. In de 10e eeuw ontstonden in de Noordelijke Nederlanden stedelijke nederzettingen als [[Stavoren]], [[Tiel]] en de handelswijk [[Stathe]] in Utrecht. [[Groningen (stad)|Groningen]] groeide door goede landverbindingen in de 10e eeuw ook uit tot een belangrijke handelsplaats, net als [[Zutphen (stad)|Zutphen]] en ook kleinere nederzettingen als [[Zwolle (hoofdbetekenis)|Zwolle]] en [[Arnhem (hoofdbetekenis)|Arnhem]].{{Bron?|Moet men uit deze opsomming begrijpen dat stadsontwikkeling alleen in de Noordelijke Nederlanden plats vond?|2015|03|29}} Vanwege hun gunstige ligging werden hier vanaf de Karolingische en de Ottoonse tijd door de Frankische veroveraars bestuurlijke en kerkelijke centra gesticht en soms ook ''[[emporium (vroege middeleeuwen)|emporia]]'', handelscentra. Deventer was, met tol en munt{{Bron?|Deventer met muntslag en muntrecht volgt als goed is pas ver na 850, maar graag een bron voor de hier staande bewering|2010|10|02}}, rond 850 de belangrijkste opvolger van Dorestad en naast Utrecht het belangrijkste kerkelijke centrum, zeker na de [[omwalling]] die rond 890 plaatsvond naar aanleiding van Vikingaanvallen. Ook Zutphen, in de 9e eeuw in hetzelfde Karolingische graafschap aan de IJssel gelegen en het bestuurlijke en militaire centrum met [['s-Gravenhof (Zutphen)|gravenhof]] en [[ringwal]]burg, werd om die reden omwald. [[Zwentibold]] verleende Tiel, Utrecht en Deventer in 896 speciale handelsprivileges. [[Oldenzaal]] was de centrale plaats van het graafschap Twente en was dankzij een grafelijk hof, een vroege kerkstichting (ca. 775; vanaf de 10e eeuw [[kapittel]]) en een marktfunctie een bloeiende plaats.

In deze steden werd de macht van de Duitse vorst en de bisschop van Utrecht tot uitdrukking gebracht in de [[architectuur]]. In een tijd dat de meeste gewone huizen nog van [[hout (hoofdbetekenis)|hout]] en [[leem]]bestreken vlechtwerkwanden waren, werden kerkelijke gebouwen en bestuursinstellingen in steen gebouwd om indruk te maken. De grootste huizen werden tot in de 13e eeuw opgetrokken uit [[natuursteen]]. Deze huizen waren vaak breed en diep en voorzien van verdiepingen. Door [[Kanteel|kantelen]] en [[arkeltoren]]s kregen ze het aanzien van adellijke [[residentie]]s. Ook waren ze in beperkte mate verdedigbaar met soms de ingang op de eerste verdieping, bereikbaar met een wegneembare trap. Bij de meeste huizen werd het deel aan de straatzijde gebruikt als werkplaats of winkel. Overigens werd ten zuiden van de grote rivieren het stenen bouwmateriaal vaak gesloopt uit oude romeinse gebouwen die daardoor grotendeels verdwenen. Vaak kan men heden nog in de oudste gedeelten van kerken, burchten en stadswallen stukken van romeinse pilaren, grafmonumenten en [[baksteen|bakstenen]] zien.

=== Kunst en cultuur ===
[[Bestand:Karolingischer Buchmaler um 820 001.jpg|thumb|''De vier evangelisten'', miniatuur; een voorbeeld van de [[Karolingische renaissance]]]]
In [[West-Europa]] duurde het tot ~750 voordat er sprake was van een opleving van de kunst.{{Bron?|Moet men daaruit begrijpen dat de Insulaire kunst eigenlijk geen kunst was?|2015|03|29}} Ten tijde van de lange regeerperiode van [[Karel de Grote (hoofdbetekenis)|Karel de Grote]] (768-814) kreeg de [[Karolingische renaissance]] gestalte, de opbloei van cultuur en wetenschap tussen ~750 en ~950. Deze opleving manifesteerde zich vooral aan diens hof en werd vooral gedragen door de [[Geestelijke|clerus]]. De Karolingische Renaissance is voornamelijk uitgegaan van de hofacademie of de ''academia palatina'', een aantal geleerden die Karel de Grote om zich heen verzameld had en waarvan de Angelsaksische geestelijke Alcuinus de leiding op zich nam.<ref>{{aut|Reginald De Schryver|Schryver, R. De}} (2013): ''Historiografie. Vijfentwintig eeuwen geschiedschrijving van West-Europa'', p. 118</ref> Tijdens de regeerperiode van de [[Karolingen]] was er sprake van een toenemende belangstelling voor de klassieke cultuur. [[Byzantijnse Rijk|Byzantijnse]] invloeden, culminerend in het afbeelden van de menselijke figuur, werden versmolten met de Germaanse, grotendeels abstracte, ornamentiek.{{Bron?|Hoe, wat, waar? waar slaat dit eigenlijk op?|2015|03|30}} Verder zijn veel klassieke teksten in het [[Latijn]] bewaard gebleven in de vorm van handschriften die in de Karolingische tijd zijn vervaardigd. Dit gebeurde vooral in kloosterbibliotheken, waarvan het aantal en de omvang sterk toenamen tijdens en vlak na de regeerperiode van Karel de Grote.

=== Onderwijs, wetenschap, recht en bestuur ===
Na de Romeinse periode was er weinig over van onderwijs. Karel de Grote zou weer scholen hebben opgericht, maar dit beeld van Karel de Grote als grote promotor en inspirator van een veralgemeend lager onderwijs is niet correct.<ref name="Jong1995">{{aut|Mayke de Jong|Jong, M. de}} (1995): 'De school van de dienst des heren: Kloosterscholen in het Karolingische rijk' in {{aut|René Stuip|Stuip, R.E.V.}}; {{aut|Kees Vellekoop (musicoloog)|Vellekoop, C.}} ''Scholing in de Middeleeuwen'', Verloren</ref>{{rp|58}} De ''Admonitio Generlais'' (789) bevat een beroemd voorschrift over scholing, maar dat handelt in de eerste plaats over altaardienaars, dus priesters, kanunniken en monniken en niet over de boerenjeugd.<ref name="Jong1995" />{{rp|58}} Karel (of eigenlijk [[Alcuinus]]) bepaalden dat er gelegenheid tot studie moest geboden worden aan jongens die in de kloosters en bisschoppelijke huishouding verbleven.<ref name="Jong1995" />{{rp|63}} Voor de 12e eeuw speelde het intellectuele leven zich af in [[klooster (gebouw)|kloosters]]. De kloosterscholen waren centra van [[beschaving]] en [[cultuur]]. In de kloosters werd vooral aan [[liturgie]] en gebed gedaan en de studie van de [[zeven vrije kunsten]].{{Bron?|Referenties graag|2015|04|01}} De [[Christelijk kloosterwezen|monniken]] en de [[klooster (gebouw)|kloosters]] speelden een belangrijke rol bij het in stand houden en de verspreiding van het christelijke geloof. [[Latijn]] was de voertaal aan het hof en in de kerk.

Onder de [[Karolingen]] werd middels de ''[[capitularia]]'' weer overgegaan tot de actieve wetgeving, in tegenstelling tot het passieve [[gewoonterecht]]. [[Ding (rechtspraak)|Dingplaatsen]], centrale gerechtsplaatsen zoals [[Dingspelerberg]], functioneerden op bovenlokaal niveau. Het lokale bestuur werd door ''missi dominici'', [[Zendgraaf|zendgraven]], georganiseerd in de ''pagi'', de [[gouw (Germaans)|gouwen]]. De [[gouwgraaf]] bestuurde dit als ambtenaar in dienst van de koning of keizer.

== Hoge Middeleeuwen ==
Gedurende de [[Middeleeuwen]] werden de hertogen van [[Hertogdom Brabant|Brabant]] en [[Hertogdom Gelre|Gelre]] en de graven van [[Graafschap Holland|Holland]] en van [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] heersers over de meeste gebieden van de Lage Landen. Door veroveringen en vooral door [[huwelijkspolitiek]] vond schaalvergroting plaats. Zo kwam Holland onder de invloedssfeer van de graven van [[Henegouwen]], en beiden samen onder invloed van het [[Wittelsbach|Huis Wittelsbach]] van [[Beieren]].

Er kwam ook weer beweging in de samenleving, zodat deze na tweehonderd jaar voor iemand die rond 1050 had geleefd niet meer te herkennen was, wat ook wel de [[Renaissance van de 12e eeuw]] genoemd. Een van de kenmerken was de enorme toename van de [[Ontginnen|ontginningen]] van nieuw land.

=== Economie ===
Vanaf ongeveer het jaar 1000 begon West-Europa zich te herstellen van de chaotische [[vroege middeleeuwen|donkere Middeleeuwen]]. De bevolking groeide weer, talloze nieuwe steden ontstonden en de handel breidde zich sterk uit. Ook de [[Lage Landen (staatkunde)|Lage Landen]] profiteerden hiervan. Het economische zwaartepunt lag tussen 1100 en 1500 duidelijk in Vlaanderen waar [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]] en [[Gent]] door de toenemende handel zeer welvarend werden. Belangrijk was de handel tussen het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] ([[glas (hoofdbetekenis)|glas]], [[aardewerk]], [[metalen]]) en [[Koninkrijk Engeland|Engeland]] ([[wol]]) die hier samenkwam. Brugge, het belangrijkste [[Hanzekantoor van Brugge|Hanzekantoor]], had zeewaarts een verbinding met [[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]] met het [[Stalhof]] als [[hanzekantoor]], maar ook de handel met het zuiden van [[Koninkrijk Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] ([[Zeezout|baaizout]], [[wijn]]) en het [[Iberisch Schiereiland]] was belangrijk. Over land was er de verbinding met de handel van de [[Westfalen (streek)|Westfaalse]] en de [[Rijnland (Duitsland)|Rijnlandse]] [[Hanzestad|Hanzesteden]] en de [[Italië|Italiaanse]] steden (kruiden, [[zuidvrucht]]en zoals gedroogd fruit).

In het oosten waren het de [[IJssel]]steden die zeer grote welvaart bereikten door de handel binnen het [[Hanze]]verbond (voornamelijk [[wol]], [[graan]], [[hout (hoofdbetekenis)|hout]]) ([[Doesburg]], [[Zutphen (stad)|Zutphen]], [[Deventer]], [[Kampen (stad)|Kampen]], [[Elburg (stad)|Elburg]], [[Harderwijk (hoofdbetekenis)|Harderwijk]] om de belangrijkste te noemen).

Vanaf de 14e eeuw begon ook het [[gewest Holland]] belangrijker te worden. Rond 1200 was de rol van Holland nog marginaal, maar tegen 1300 was het een belangrijke lokale macht. De voornaamste stad van dat gewest was in die dagen [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]].

=== Vorming van het land ===
[[Bestand:Sint Elisabethsvloed 1421.jpg|thumb|De [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|Sint-Elisabethsvloed]] van 1421]]
Tussen circa het jaar 1000 en 1600 vond de vorming van de [[Duin (hoofdbetekenis)|Jonge Duinen]] langs de Hollandse kust plaats. Hierachter ontstonden in de [[veen (grondsoort)|veengebieden]] meren die door afslag langzaam groter werden. Al in de Middeleeuwen ontstonden ook de eerste [[Veenplas|plassengebieden]] door de [[Vervening|turfwinning]].

Het [[Vlie]] werd rond 1250 steeds groter. Dit had tot gevolg dat het [[Almere (meer)|Almere]] verzoutte en [[erosie]] van het [[Veen (grondsoort)|veen]] optrad waardoor de [[Zuiderzee (hoofdbetekenis)|Zuiderzee]] ontstond. [[West-Friesland (regio)|West-Friesland]] was toen al [[Dijk (waterkering)|omdijkt]], waardoor de erosie hier niet optrad. Andere gebieden werden ook bedijkt, waarmee gebied werd teruggewonnen, zodat de [[Middelzee]] in Friesland in de 15e eeuw weer was drooggelegd. Vanaf het begin van de 15e eeuw werden voor het eerst [[poldermolen]]s gebruikt om gebieden droog te malen.

Door de kusterosie kwamen de inbraken van de zee bij de Maas steeds verder landinwaarts, met als hoogtepunt het vanaf de [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|Sint-Elisabethsvloed]] in 1421 ontstaan van de [[Biesbosch]].

Door de verzanding van de Oude Rijn kon in 1122 bij [[Wijk bij Duurstede]] de [[Kromme Rijn]]-Oude Rijn worden afgedamd. Dit gebeurde in 1285 ook met de [[Hollandse IJssel]] en in 1307 met de [[Linge (rivier)|Linge]]. In de 12e en de 13e eeuw werden de rivieren bedijkt, waardoor de stroomloop niet meer kon veranderen.

==== Grote Ontginning ====
{{Zie hoofdartikel|Grote Ontginning}}
Met de bevolkingstoename vanaf de 10e eeuw ontstond er behoefte aan meer landbouwgronden. Voor deze tijd vonden [[ontginning (cultuur)|ontginningen]] slechts op beperkte schaal plaats om uitgeputte gronden te vervangen. Uitgebreidere ontginningen werden beperkt door het [[Karolingen|Karolingische]] [[Hofstelsel|domeinstelsel]] dat een gesloten, sterk hiërarchische en planmatige organisatie was. Onder druk van de [[demografie]] kwam langzaam een einde aan het statische domeinstelsel. Vanaf de 10e eeuw werd vanuit de oudere nederzettingen begonnen met de ontginningen van de [[woeste grond]]en.

Aanvankelijk ging een deel van de ontginningen in Friesland, West-Friesland en [[Waterland (regio)|Waterland]] waarschijnlijk van de kleinere heren uit, buiten de graaf of bisschop om. In de 11e eeuw begon echter de zogeheten [[Grote Ontginning]], die veel meer onder de controle stond van de [[graven van Holland]] en de [[Lijst van bisschoppen en aartsbisschoppen van Utrecht|bisschoppen van Utrecht]]. Tot de 13e eeuw werd het gebied tussen het [[IJ (rivier)|IJ]] in het noorden, de duinen in het westen, de [[Lek (rivier)|Lek]] en de [[Waal (rivier)|Waal]] in het zuiden en de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] in het oosten ontgonnen.

Voor de Grote Ontginning waren de grenzen tussen het machtsgebied van de graven van Holland en de bisschoppen van Utrecht niet duidelijk te tekenen en bestond er tussen beide een feitelijk niemandsland. Gedurende de ontginningen wisten de graven van Holland echter hun invloed uit te breiden ten koste van Utrecht. Zo ging [[Amstelland (hoofdbetekenis)|Amstelland]] in 1279 over van Utrecht naar Holland. [[Waterland (regio)|Waterland]] werd door [[Persijn (geslacht)|Jan van Persijn]] in 1281 of [1283 verkocht aan graaf [[Floris V van Holland|Floris V]], [[West-Friesland (regio)|West-Friesland]] werd na een eeuwenlange strijd in 1297 definitief onderworpen.

[[Bestand:Bubonic plague map 2.png|thumb|In 1349 brak de [[pest (ziekte)|pest]] uit in Brugge]]
De ontgonnen grond bleek vaak niet goed geschikt voor het verbouwen van zware broodgranen, zoals [[tarwe]] en [[Rogge (graan)|rogge]]. Na 1350 nam de graanproductie van de veengronden dan ook af. Soms lukte het wel met [[gerst]] en [[haver]], maar vaak moest worden overgestapt op de [[veeteelt]]. Hiervoor waren minder mensen nodig, zodat ondanks de [[grote hongersnood van 1315-1317]], de [[Zwarte Dood]] (vanaf 1346) en de pestuitbraken in de halve eeuw daarna er op het platteland een overschot aan arbeidskrachten ontstond, die naar de steden trokken, waar door de grote sterfte juist een tekort was. Veel overtollig geworden mensen gingen zich bezighouden met [[Ambacht (handwerk)|ambachtelijke]] vakken, zoals de [[kaas (hoofdbetekenis)|kaasmakerij]]. Daarnaast werd het boerenbedrijf in kustplaatsen al vaak gecombineerd met de [[visserij]] en [[handelsvaart]], waar men zich nu volledig op ging richten. Rond 1400 werd de [[Buis (schip)|haringbuis]] ontwikkeld, waarmee de [[Haring (soort)|haring]] direct op zee [[Haring kaken|gekaakt]] en gezouten kon worden, wat nodig was omdat de reizen langer waren. Ook begonnen ze gebruik te maken van [[Sleepnet (visserij)|sleepnetten]]. Dit alles gaf grote voordelen in de haringhandel. De schaarste aan broodgranen zorgde ervoor dat de schippers dit uiteindelijk in de [[Oostzee]] gingen halen, wat later de [[moedernegotie]] werd genoemd. In de 15e eeuw zouden ze zelfs de [[Hanze]] daar aftroeven.

Ook waren voor de ontginningen [[dijk (waterkering)|dijken]], [[sluis (kunstwerk)|sluizen]] [[kanaal (waterweg)|kanalen]] en [[zijl (toponiem)|zijlen]] nodig. Om dit te coördineren werden [[waterschap]]pen en heemraadschappen opgericht naar het voorbeeld van de Vlaamse [[watering (bestuur)|wateringen]], vanaf de 13e eeuw ook hoogheemraadschappen. De [[Dilemma van de collectieve actie|noodgedwongen collectiviteit]] zorgde voor een bestuur en mentaliteit die waarschijnlijk een belangrijk onderdeel was van het latere succes van de Nederlandse handel.

Daarnaast waren er echter ook minder gunstige effecten, zoals de [[bodemdaling]] en de daarmee samenhangende [[stormvloed]]en.

=== Kunst ===
[[Bestand:Aardenburg - Sint-Baafskerk 5.jpg|thumb|[[Sint-Bavokerk (Aardenburg)]] als voorbeeld van [[Gotiek (bouwkunst)|gotiek]]]]
De [[Hoge Middeleeuwen]] begonnen op het gebied van kunst eigenlijk al in 900 met de [[Romaanse architectuur|romaanse stijl]]. Ondanks de benaming is het romaans als bouwstijl slechts indirect gebaseerd op de bouwstijl van de [[Romeinse Rijk|Romeinen]]. Feitelijk komt het voort uit de [[Karolingische bouwkunst|Karolingische stijl]], waarin principes uit de Romeinse architectuur werden herontdekt. De romaanse stijl werd gekarakteriseerd door kleine [[rondboogvenster]]s en decoraties met eveneens ronde bogen. De muren waren doorgaans dik en versierd met [[liseen|lisenen]], [[Fries (bouwkunst)|friezen]] en [[spaarveld]]en waarin eveneens ronde vormen domineerden. De muren droegen het grootste deel van het gewicht van het gebouw op zich, waardoor grotere ramen niet mogelijk waren. Daarom was het in romaanse kerken altijd vrij donker. Omdat veel gebouwen in die tijd van hout gemaakt werden, bleven feitelijk vrijwel alleen [[kerk (gebouw)|kerken]] en [[klooster (gebouw)|kloosters]] in de romaanse bouwstijl bestaan.

Hoewel deze kenmerken vrij algemeen zijn, kent de romaanse stijl grote regionale verschillen. Bovendien maakte de stijl een geleidelijke ontwikkeling door die uiteindelijk, door de grootschalige toepassing van het [[kruisribgewelf]], zou leiden tot het ontstaan van de [[Gotiek (bouwkunst)|gotische bouwstijl]], waardoor het romaanse werd verdrongen.

De [[Gotische kunst|vroeggotiek]] zou de eerste vernieuwende kunststijl zijn sinds de val van het West-Romeinse Rijk. Het verschil tussen de gotiek en het Romaans is dat de gotiek voorheen noodzakelijke bouwelementen weglaat. Dit was mogelijk door de toepassing van [[kruisribgewelf]], [[spitsboog]] en [[zuil (bouwkunde)|pilaren]]. Buitenwaartse krachten, die de neiging hebben de muren naar buiten te drukken, waren in de romaanse architectuur met haar dikke muren geen probleem, maar moesten bij deze veel lichtere constructie wel afgevoerd worden. Hiervoor werd de [[luchtboog]] verder ontwikkeld. Hierdoor ontstond een sterke constructie die in de romaanse stijl onmogelijk was en die een grotere verticaliteit toeliet. Dit zorgde ervoor dat de kerken veel hoger konden worden en dat er ruimte vrijkwam in de kerk, door het weglaten van dragende onderdelen.

De [[Gotiek (bouwkunst)|vroeggotiek]] zou opgevolgd worden door de [[Gotiek (bouwkunst)|hooggotiek]]. De hooggotiek zou zich vooral kenmerken doordat de gotiek nog meer zou worden toegepast. De gotiek kwam nu op haar hoogtepunt.

=== Religie ===
[[Bestand:Septem-artes-liberales Herrad-von-Landsberg Hortus-deliciarum 1180.jpg|thumb|''[[Zeven vrije kunsten|Septem artes liberales]]'' uit ''[[Hortus deliciarum]]'' van [[Herrad van Landsberg]], rond 1180]]
Tijdens de Hoge Middeleeuwen waren er nog wel sporen van [[heidendom|heidens]] geloof, maar de kerk beheerste het leven desondanks volledig. Dit uitte zich in kunst, cultuur en onderwijs, maar ook in [[bestuur]] en [[wetenschap]], of meer bepaald in de [[scholastiek]].

In de 12e en 13e eeuw was er voldoende welvaart om een professionele [[clerus]] te betalen en [[bisschop]]pen zijn toen begonnen met het oprichten van [[kathedraal]]scholen om de clerus het [[canonieke recht]] te laten onderwijzen, alsook kerkelijke administratie, [[boekhouden]], [[logica (hoofdbetekenis)|logica]] en [[retoriek]] (voor theologische discussies en preken). Kathedraalscholen hadden meestal slechts één [[leraar]]. Dit was het begin van de scholastische traditie. De [[zeven vrije kunsten]], oorspronkelijk bekend onder hun Latijnse naam ''Septem artes liberales'', vormden een vroege Europese indeling van de wetenschappen, en vormden de basis van het [[universitair onderwijs]].

=== Opkomst van de steden ===
{{Zie hoofdartikel|Middeleeuwen|Geschiedenis van Vlaanderen}}
Vanaf circa 1050 brak een periode van economische groei aan, vooral in Noordwest-Europa. De invoering van het [[drieslagstelsel]] in de [[landbouw]] maakte een grotere productie mogelijk, waardoor meer mensen zich konden onttrekken aan de voedselproductie. Hierdoor konden de steden en de handel groeien. De steden werden vooral door hun muren een machtsfactor van belang en dit leidde uiteindelijk vooral in Vlaanderen tot het ontstaan van machtige steden die in verzet konden komen tegen de alleenheerschappij van de adel en de geestelijkheid. Dit zou het begin zijn van de afbraak van het [[feodalisme|feodale stelsel]]. De eerste scholen werden gesticht, gebaseerd op de gedachten van Karel de Grote.

In het zuiden concentreerde zich dit rond de Rijn, de Maas en de Schelde. Daardoor nam ook de bevolking sterk toe en kon men zich ook gaan bezighouden met handel en industrie, wat weer de opkomst van de steden in de hand werkte. De Brabantse steden [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]], [[Brussel (stad)|Brussel]] en [[Leuven (hoofdbetekenis)|Leuven]] volgden het voorbeeld van [[Luik (stad)|Luik]] en [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]]. Vooral de inpoldering van de [[Vlaamse kust]], nieuwe technieken in de productie van goederen en handel met andere regio's zorgden voor deze economische opbloei en verstedelijking. De textielindustrie ontstond in [[Graafschap Artesië|Artesië]] en later in Vlaanderen en zorgde voor welstand. Ook de export van natuursteen was belangrijk. In Luik werd in 1195 de eerste steenkool ontgonnen en de Luikse wapenproductie veroverde [[Europa (werelddeel)|Europa]] in deze periode. De [[jaarmarkt]]en zorgden ook voor een sterke toename van de handel, die ook buitenlandse [[Handelaar|kooplieden]] aantrok. Kooplieden uit dezelfde stad verenigden zich op een gegeven moment in een [[Hanze]]. Deze hanzes sloten zich later weer aaneen en werden steeds machtiger. Op deze manier ontstonden de [[Vlaamse Hanze van Londen]] die handeldreef met [[Koninkrijk Engeland|Engeland]] en [[Koninkrijk Schotland|Schotland]], en de [[Hanze der XVII steden]], die zich richtte op [[Rijks-Italië|Italië]]. Er werd uitgevoerd naar alle uithoeken van Europa. Dit economische succes bracht de bestaande standenmaatschappij langzaam ten val. De [[Volkstaal (moedertaal)|volkstaal]] begon het tot dan toe allesoverheersende [[Latijn]] te vervangen.

[[Bestand:Bruge Belfry.jpg|thumb|Het [[Belfort van Brugge]] opgetrokken vanaf 1240]]
Vanaf het midden van de 14e eeuw werd Europa getroffen door een economische depressie en de [[pest (ziekte)|pest]] of [[Zwarte Dood]] zorgde ervoor dat een derde van de bevolking omkwam. De zuidelijke gewesten hadden van de economische recessie minder te lijden en zo verschenen in [[Namen (stad)|Namen]] en [[Luik (stad)|Luik]] de eerste [[hoogoven]]s als verbetering van de [[laagoven]]s, en werd [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]] een voorname handelsstad. Het noordelijk gebied was de enige regio in Europa die in deze tijd een economische vooruitgang doormaakte, wat het belang van Holland ten opzichte van Vlaanderen en Brabant deed groeien, al waren de grote steden van het zuiden nog steeds belangrijker. Steden als [[Kampen (stad)|Kampen]] en [[Deventer]] werden echter langzaam overvleugeld door Holland, doordat de groter wordende zeeschepen deze steden niet konden bereiken en doordat Holland een grotere eenheid vormde. Dit kwam doordat de steden in Holland relatief klein waren. Geen enkele stad kon een dominerende rol spelen in het gewest. Daarbij waren de steden veel meer van elkaar afhankelijk, zoals bij het dijkbeheer in de [[Waterschap|heemraadschappen]]. Van de zes grote steden lagen er vier - [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leiden]], [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]], [[Delft (hoofdbetekenis)|Delft]] en [[Gouda (hoofdbetekenis)|Gouda]] - landinwaarts. Zij waren voor de scheepvaart en de haringvisserij afhankelijk van kleinere steden als de West-Friese steden [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]], [[Enkhuizen]], [[Medemblik (stad)|Medemblik]], [[Edam]] en de steden rond [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]]. Dit alles maakte een doorbraak van het [[dilemma van de collectieve actie]] van levensbelang, wat de bestuurlijke eenheid ten goede kwam. In Vlaanderen, waar de macht van de grote steden zorgde voor stedelijk [[particularisme]], vond een tegengestelde ontwikkeling plaats.

Met de groeiende macht van de [[burgerij]], de [[poorter]]s, werd het culturele monopolie van de Kerk doorbroken. Ook verminderde de macht van de [[adel (klasse)|adel]] met het toenemen van de macht van de steden, al bleven zij nog eeuwen een belangrijke rol spelen, zeker in gebieden met weinig steden als [[Hertogdom Gelre|Gelre]] en [[Hertogdom Kleef|Kleef]], waar ook de Duitse invloed groter was.

=== Kruistochten ===
[[Bestand:Godfrey_of_Bouillon,_holding_a_pollaxe._(Manta_Castle,_Cuneo,_Italy).jpg|thumb|[[Godfried van Bouillon]] in 1099 gekroond tot koning van [[Koninkrijk Jeruzalem|Jeruzalem]]]]
In 1091 stuurde de keizer van het [[Byzantijnse Rijk]], [[Alexios I Komnenos]], brieven naar [[paus Urbanus II]] en [[Robrecht I de Fries]], de graaf van Vlaanderen, met het verzoek om bijstand. In 1095 riep de paus tijdens het [[Synode van Clermont|Concilie van Clermont]] op tot de [[Eerste Kruistocht|(Eerste) Kruistocht]].

De [[kruistochten]] zorgden voor een opleving van de scheepvaart en de handel. De [[Tweede Kruistocht]] in 1147 leidde tot het [[beleg van Lissabon]] door [[graafschap Vlaanderen|Vlaamse]], [[Friese deelname aan de Kruistochten|Friese]], [[Normandië|Normandische]], [[Koninkrijk Engeland|Engelse]], [[Koninkrijk Schotland|Schotse]] en wat Duitse kruisvaarders. Op 24 oktober werden de [[Moren]] verslagen en werd [[Lissabon]], na geplunderd te zijn, overgedragen aan [[Alfons I van Portugal|koning Alfons]]. Dit was ook het enige echte succes van deze kruistocht.

De [[Derde Kruistocht]] vond plaats tussen 1189 en 1192. In april 1190 verzamelde [[Richard I van Engeland|Richard Leeuwenhart]] een vloot van 600 schepen uit [[Koninkrijk Engeland|Engeland]], [[Normandië]], [[Brittannië]], [[Anjou (hertogdom)|Anjou]], [[Poitou]] en [[Aquitanië]] in [[Dartmouth (Devon)|Dartmouth]] in [[Devon (hoofdbetekenis)|Devonshire]]. De graven van [[Graafschap Holland|Holland]], [[Hertogdom Gelre|Gelre]] en [[Hertogdom Kleef|Kleef]] namen gezamenlijk aan de [[Derde Kruistocht]] deel. [[Floris III van Holland]], die in 1190 omkwam in de strijd, werd vergezeld door zijn zoon, de latere [[Willem I van Holland]].

Ondertussen was Willem I [[Excommunicatie|geëxcommuniceerd]] door de paus. Mede om van deze ban af te komen nam Willem I in 1217 deel aan de [[Vijfde Kruistocht]]. Hij verwierf hiermee veel roem, mede doordat het voor hem de tweede kruistocht was.

Met zijn leger van [[Friezen]], [[Graafschap Holland|Hollanders]] en [[Vlamingen]] zeilde Willem langs de Europese kust op weg naar het [[Heilige Land]]. Door een storm raakten de schepen uit koers. De vloot, waarbij zich inmiddels ook Engelse schepen hadden gevoegd, zocht beschutting op een Portugese rivier. De Portugese koning [[Alfons II van Portugal|Alfons II]] wist de kruisridders over te halen hem te helpen in de strijd tegen de Moorse overheersing in zijn land. Willem I gaf gehoor aan het verzoek en voer op 30 juli 1217 met zijn vloot naar [[Lissabon]]. De stad was 80 jaar eerder tijdens de Tweede Kruistocht bevrijd, maar de Moren waren nooit helemaal verdreven uit Portugal. Na een hevige strijd om [[Alcácer do Sal|fort al-Kasr]] en met de belofte van Willem I op een vrije aftocht gaven de [[Moren]] zich op 21 oktober 1217 over. Eenmaal buiten de vesting stortte het leger van Willem I zich op de ongewapende Moren en slachtte ze af. Als dank bood de Portugese koning de [[kruisridders]] land aan en vele ridders aanvaardden dit. Willem I verloor hierdoor een groot deel van zijn leger en vroeg daarom aan [[paus Honorius III]] om hem te ontheffen van zijn [[Kruistocht|kruisvaart]] en hem toe te staan in plaats daarvan de strijd in Portugal voort te zetten, maar de paus weigerde om op dit verzoek in te gaan. Een deel van de vloot ging daarna op weg naar [[Akko (stad)|Akko]]. Willem zelf overwinterde met de rest van de vloot in Portugal en zou later volgen.

[[Bestand:Friezen vallen de toren van Damiate aan.jpg|thumb|Friezen vallen de toren van Damiate aan. Op de boeg staat een Fries met een dorsvlegel te zwaaien]]
In de lente van 1218 kwam Willem met de Friezen, Hollanders en Engelsen aan in [[Akko (stad)|Akko]] waar de andere kruisridders zich al hadden verzameld. Besloten werd om de Noord-Egyptische stad [[Damietta|Damiate]] te veroveren. Op 27 mei 1218 kwamen de kruisridders aan bij Damiate. Damiate werd beschermd door drie muren met vele torens en de [[Nijl]]. De toegang tot de stad via de Nijl was afgesloten met een ketting die beschermd werd door de vloot van de [[Ayyubiden]]. De ketting liep vanaf de stad naar een toren op een eiland vlak bij de westelijke oever. Op 25 augustus 1218 wisten de Friezen deze toren te veroveren en de ketting door te zagen. Op 5 november 1219 viel de stad in handen van de kruisvaarders. De [[Egypte (land)|Egyptische]] [[sultan (rang)|Sultan]] [[al-Kamil]] stelde daarop voor om Damiate te ruilen voor [[Jeruzalem (hoofdbetekenis)|Jeruzalem]]. De meeste kruisridders waren ingenomen met dit voorstel, maar de pauselijke afgezant [[Pelagius van Albano|Pelagius]] weigerde. Niet door onderhandelingen, maar door strijd moest Jeruzalem worden ingenomen. Toen Willem I dit hoorde ontstak hij in woede en keerde met zijn leger terug naar huis.

Door deze kruistochten ontstond er ook meer contact en daarmee handel tussen West-Europa en de [[Levant (hoofdbetekenis)|Levant]]. Daarvandaan kwam [[Zijde (textiel)|zijde]], [[katoen (hoofdbetekenis)|katoen]], [[rijst]], [[zuidvrucht]]en, [[Damast (textiel)|damast]] en [[mousseline (textiel)|mousseline]].

=== De gewesten ===
[[Bestand:Political map of the Low Countries (1350)-NL.svg|thumb|De Nederlanden rond 1350]]

==== Vlaanderen ====
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Vlaanderen (9e - 11e eeuw)}}
Vlaanderen werd een belangrijk gebied dat zich uitstrekte van [[Zeeuws-Vlaanderen]] tot [[Boulogne-sur-Mer|Boulogne]], het [[Kroon-Vlaanderen]]. Vanaf de 11e eeuw hield de graaf van Vlaanderen ten oosten van de [[Schelde (rivier)|Schelde]] ook [[Rijksvrijheid|rijkslenen]], waarvoor hij [[Leen (feodalisme)|leenhulde]] verschuldigd was aan de [[keizer (hoofdbetekenis)|keizer]], dit was [[Rijks-Vlaanderen]]. [[Hertogdom Brabant|Brabant]] groeide met [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] en [[Mechelen (stad)|Mechelen]] ook uit tot een belangrijk [[maritiem]] gewest, waar echter een einde aan kwam toen deze plaatsen bij Vlaanderen werden gevoegd. De graaf van Vlaanderen bezat ook twee [[Allodium|zonnelenen]]: het Land van [[Dendermonde]] en het Land van [[Bornem]]. Hier was de graaf absolute heerser en geen [[leenman]] van de Franse koning of de Duitse keizer. Hij was er alleen aan [[God (christendom)|God]] dank en trouw verschuldigd voor het verleende zonnelicht.<ref name="Van Overmeire">{{aut|Karim Van Overmeire|Overmeire, K. Van}} (2001):''De Guldensporenslag. Het verhaal van een onmogelijke gebeurtenis'', Uitgeverij Egmont</ref>

Vlaanderen was aanvankelijk een macht die zich kon meten met [[Koninkrijk Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] en [[Koninkrijk Engeland|Engeland]]. [[Boudewijn V van Vlaanderen|Boudewijn V]] steunde kort voor zijn dood de expeditie naar Engeland in 1066 van zijn schoonzoon [[Willem de Veroveraar]], die gehuwd was met zijn dochter [[Mathilde van Vlaanderen]]. Dit had echter tot gevolg dat de opkomst van het Anglo-Normandisch blok de Vlaamse macht bedreigde. Hierop zocht [[Arnulf III van Vlaanderen|Arnulf III]] toenadering tot zijn [[leenheer]], de Franse koning. Dit vooruitzicht zorgde voor een Engels-Vlaamse toenadering. [[Robrecht I van Vlaanderen|Robrecht de Fries]] maakte echter ook aanspraak op het [[graafschap Vlaanderen]], dat hij verkreeg na de [[Slag bij Kassel (1071)|Slag bij Kassel]] in 1071.

De betrekkingen met de Engelse koning Willem de Veroveraar waren verre van vriendschappelijk. Deze had indertijd zelfs een contingent [[Normandiërs]] gestuurd om [[Richilde van Henegouwen]], de moeder van Arnolf, te steunen in haar strijd tegen Robrecht. Robrecht steunde de aanspraken van zijn schoonzoon [[Knoet IV van Denemarken]] op de verloren Engelse troon. Samen zouden ze een vloot van 1600 schepen naar Engeland sturen. Het kwam echter nooit zover, door een broedertwist tussen de twee Deense prinsen Knut IV en [[Olaf I van Denemarken|Olaf]]. Daarna ontstond er toch weer een toenadering.

Met [[Diederik van de Elzas]] en [[Filips van de Elzas]] werd Vlaanderen steeds belangrijker. Onder hun bewind konden de steden zich ontwikkelen en werden de instellingen organisatorisch hervormd. De havens [[Grevelingen (stad)|Grevelingen]], [[Nieuwpoort (België)|Nieuwpoort]], [[Damme (België)|Damme]] en [[Biervliet]] werden gesticht. Er werd handel gedreven met Engeland, de [[Baltische landen]] en Frankrijk en over land met het [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] en [[Italië]]. Vooral de wolhandel met Engeland was van belang voor de opkomende [[Lakenindustrie|lakennijverheid]]. Daarnaast was er een belangrijke graanvaart op Engeland en via Holland op [[Hamburg (hoofdbetekenis)|Hamburg]]. [[Sint-Omaars]] werd in de 12e eeuw de belangrijkste noordelijke doorvoerhaven voor [[Franse wijn]].

Vlaanderen raakte echter betrokken bij de oorlogen tussen Frankrijk en Engeland, waarna de macht begon af te nemen. Ook met Brabant was er geregeld strijd. [[Gent]], [[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]] en [[Ieper]] waren de drie belangrijkste steden, waarbij Gent een tijdlang na [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]] de grootste stad van Noord-Europa was. De steden hadden hierdoor een grote eigen macht, wat de eenheid binnen Vlaanderen niet ten goede kwam. Dit leidde bijvoorbeeld tot de [[Slag op het Beverhoutsveld|Gentse Opstand]] tegen [[Lodewijk van Male]] van 1379 tot 1385.

In de 13e eeuw verloor het graafschap Vlaanderen gebied in het zuiden aan Frankrijk. Dit ten voordele van Brugge, dat de wijnhandel van [[Sint-Omaars]] overnam. De vijandschap met Frankrijk zorgde voor een betere verstandhouding met Engeland, ondanks wederzijdse kaperijen.

==== Brabant en Limburg ====
===== Limburg =====
{{Zie hoofdartikel|Hertogdom Limburg}}
Het hertogdom Limburg ontstond bij het uiteenvallen van het hertogdom [[Neder-Lotharingen]] in de 10e en 11e eeuw. Het omvatte voornamelijk het land van [[Eupen]] en de vesting [[Limburg (Luik)|Limburg]], nu bijna geheel in de [[Luik (provincie)|provincie Luik]] en niet in de hedendaagse provincies [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch-]] en [[Limburg (Nederlandse provincie)|Nederlands-Limburg]].

Maastricht was een aparte situatie. In 1204 werd de stad [[Maastricht]], die zich onder de heerschappij van de bisschop van [[Luik (stad)|Luik]] bevond, door de Duitse keizer in leen gegeven aan de hertog van Brabant. Vanaf dat moment had Maastricht twee [[heer (leenman)|heren]], de [[prinsbisdom Luik|bisschop van Luik]] en de [[hertogdom Brabant|hertog van Brabant]], de zogenaamde [[Tweeherigheid van Maastricht]].

[[Hendrik I van Limburg|Hendrik I]] werd ook hertog van [[Neder-Lotharingen]], waardoor de hertogstitel op Limburg overging. De [[Lijst van graven en hertogen van Limburg|hertogen van Limburg]] oefenden grote invloed uit in het Duitse Rijk, vooral bij de [[Investituurstrijd]], waarbij Hendrik I een grote rol speelde. In 1155 werd het [[Land van 's-Hertogenrade]] met Limburg verbonden.

In 1285 stierf [[Irmgard van Limburg|Ermingard of Irmgard]], erfdochter van Limburg, gehuwd met [[Reinald I van Gelre|Reinald van Gelre]]. Met toestemming van de Duitse koning [[Rudolf I (Rooms-koning)|Rudolf van Habsburg]] nam Reinald bezit van het [[hertogdom Limburg]], maar vond daarbij een tegenstander in [[Adolf V van Berg|Adolf van Berg]], zoon van de broer van de laatste hertog. Deze rivaal droeg zijn rechten over op de hertog van Brabant, terwijl [[Geschiedenis van Luxemburg|Luxemburg]] de rechten van Reinald van Gelre verwierf. Deze strijd werd uitgevochten bij de [[Slag bij Woeringen]] op 5 juni] 1288. Hertog [[Jan I van Brabant]] werd daar de winnaar en verwierf zo het hertogdom Limburg.

===== De Landen van Overmaas =====
{{Zie hoofdartikel|Landen van Overmaas}}
De [[Landen van Overmaas]] ontstonden toen de Landen van [[graafschap Dalhem|Dalhem]], [[Land van Valkenburg|Valkenburg]] en [[Land van 's-Hertogenrade|'s-Hertogenrade]] (''Herzogenrath'') in de loop van de 13e eeuw door het [[hertogdom Brabant]] werden verworven. In 1244 verwierf hertog [[Hendrik I van Brabant]] het graafschap Dalhem (Daelhem). Brabant stelde door de overwinning in de [[Slag bij Woeringen]] in 1288 het bezit van het hertogdom Limburg veilig. Dat was toen al in [[personele unie]] met 's-Hertogenrade verenigd. In 1347 verwierf Brabant nog het [[Land van Valkenburg]]. Vanuit Brabants perspectief kregen ze de naam Overmaas. Deze naam werd in politieke zin door de bestuurders van het hertogdom Brabant toegepast, als men sprak over de hele regio. De aparte landjes handhaafden echter tot in de 18<sup>e</sup> eeuw hun eigen benaming. Elk van deze drie landen had een eigen [[staten]]vergadering, bestaande uit de [[Ridderschap (instituut)|ridderschap]] en vertegenwoordigers van de [[schepenbank]]en; in Dalhem kwam daar nog de [[Abt (abdij)|abt]] van de [[Abdij van Godsdal]] (Valdieu) bij; in 's Hertogenrade de abt van [[Rolduc|Kloosterrade]] (Rolduc). In 1473 verenigden de Overmazers en de Limburgers hun [[Staten]] tot de [[Staten van Limburg en de Landen van Overmaas]] en zetelden aldus in de [[Staten-Generaal van de Nederlanden]]. De bestuurlijke taal was het [[Nederlands]]. Met name Dalhem onderging vanwege zijn ligging een sterke invloed vanuit het hertogdom Limburg. De overige landjes ondergingen vanaf de 13e eeuw een sterke invloed vanuit Brabant.

===== Brabant =====
{{Zie hoofdartikel|Hertogdom Brabant}}
Brabant verkreeg in 1204 met het [[prinsbisdom Luik]] de overheidsrechten over [[Maastricht]] en in 1288 versloeg [[Jan I van Brabant]] in de [[Slag bij Woeringen]] de Keulse aartsbisschop en won daarmee het [[hertogdom Limburg]], waarmee een einde kwam aan de [[Limburgse Successieoorlog]]. Brabant was vanaf toen het machtigste gebied in de Nederlanden, terwijl Vlaanderen steeds meer te kampen had met de toenemende macht van de Franse leenheer en de economische crisis.

==== IJsselsteden ====
De voornaamste handelsteden in de Noordelijke Nederlanden waren aanvankelijk de [[IJsselsteden]] en [[Tiel]] dat in de 11e eeuw de belangrijkste handelsplaats was. Tiel was lange tijd de voornaamste stad voor de handel op Engeland. In [[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]] genoten kooplieden uit de stad speciale bescherming als ''homines imperatoris'', mannen van de keizer. In de 12e eeuw kreeg Tiel te maken met de concurrentie van [[Keulen (stad)|Keulen]]. Met hoge tolheffingen werd geprobeerd nieuwkomers zoals Lübeck te verdrijven, maar uiteindelijk verloor Tiel zijn positie, mede doordat de zeeschepen groter werden, waardoor plaatsen als Dordrecht gunstiger gelegen waren.

==== Sticht Utrecht en Oversticht ====
{{Zie hoofdartikel|Sticht Utrecht|Oversticht}}
Nadat de bisschoppen van Utrecht onder druk van de Noormannen zo'n 65 jaar in Deventer hadden geresideerd, vestigde bisschop [[Balderik (bisschop van Utrecht)|Balderik]] zich weer in [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. Hij repareerde de muren van het Romeinse fort en herstelde de kerkelijke gebouwen. Nadat de Nederlanden als Lotharingen in 925 aan het Duitse Rijk was vervallen, ontstond er een innige band tussen Utrecht en de keizer. Balderik was waarschijnlijk niet door de keizer aangesteld, maar hij kreeg nu te maken met het [[Rijkskerkenstelsel]], ingevoerd door [[keizer Otto I]]. Otto wist Balderik voor zich te winnen door hem zijn zoon te laten opvoeden en vele schenkingen aan het bisdom. In deze tijd profiteerde Utrecht ook van de ondergang van Dorestad: voor het eerst ontstond er een belangrijke handelswijk, [[Stathe]] genaamd.

In 1122 kreeg Utrecht [[stadsrecht]]en van de bisschop. De burgers mochten nu een muur om de stad bouwen. De [[Singel (gracht)|singels]] werden aangelegd. De stad werd welvarend en er ontstond een netwerk van straten binnen de muren en de welgestelden bouwden volop stenen huizen. In die tijd had Utrecht een voorsprong op andere Nederlandse steden, waar stenen woningen nog zeldzaam waren. Het was als bisschopszetel en grootste stad van de Noordelijke Nederlanden het belangrijkste culturele centrum van Nederland.

Na het [[Concordaat van Worms]] van 1122 verloor Utrecht echter de steun van de keizer en daardoor gezag. Het raakte gebied kwijt aan Holland en Gelre. [[Groningen (stad)|Groningen]] en [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]] maakten dan wel officieel deel uit van het Oversticht, maar onttrokken zich, met name na de [[Slag bij Ane]] (1227), steeds meer aan het bisschoppelijk gezag.

==== Groningen en Friesland ====
Het meest noordelijke deel van het huidige Nederland maakte in deze periode een geheel eigen ontwikkeling door, een ontwikkeling die mede bepaald zal zijn door de excentrieke ligging. Uit 1040 stamt de eerste schriftelijke verwijzing naar de stad Groningen: ''[[Villa Cruoninga]]'', een plaats in [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]]. Groningen moet van oorsprong een Drents dorp geweest zijn. Als zodanig hoorde de stad en de directe omgeving zowel kerkelijk als bestuurlijk tot het bisdom Utrecht. De huidige provincie Groningen, de [[Ommelanden (Groningen)|Ommelanden]], behoorde grotendeels tot het [[bisdom Münster]]. [[Westerwolde (streek)|Westerwolde]] en een deel van het [[Reiderland (landschap)|Reiderland]] hoorden kerkelijk bij het [[bisdom Osnabrück]]. De Ommelanden werden, net als [[Oost-Friesland]] samen met de huidige [[Friesland (hoofdbetekenis)|provincie]] gerekend tot [[Groter-Friesland|Friesland]].

De stad Groningen was geen rustig bezit voor het bisdom Utrecht. Tijdens de heerschappij van bisschop [[Hartbert van Bierum]] ontstond een opstand in de stad Groningen. Nadat de bisschop deze opstand had neergeslagen, maakten de bisschop en de stad een afspraak geen muur rondom de stad te bouwen. Een afspraak waar de ''[[Stadjer]]s'' zich niet lang aan hielden. De bisschop verdeelde grofweg zijn grondgebied onder zijn familie. Zijn oudere broer Ludolf werd de prefect van de stad, zijn jongere broer Leffart kreeg het Huis te [[Coevorden]] in het zuidoosten van Drenthe en daarmee de controle over de enige weg door het [[Bourtangermoeras]] van Drenthe naar Duitsland.

[[Bestand:Upstalsboommeyer.jpg|thumb|Oudste afbeelding van de [[Opstalboom]]]]
In Friesland kwamen in deze periode met name de [[klooster (gebouw)|kloosters]] op als bindende factor naast de lokale adel. Het belangrijkste klooster, [[Klooster van Aduard|Aduard]] werd gesticht in 1192.

In deze tijd werden de Ommelanden gezien als deel van de [[Friese landen]]. Het gebied, met name de landschappen [[Hunsingo (streek)|Hunsingo]], [[Fivelingo (streek)|Fivelingo]] en het [[Westerkwartier (landstreek)|Westerkwartier]], werd ook wel Klein Friesland of Friesland tussen [[Eems]] en [[Lauwers (rivier)|Lauwers]] genoemd. De Friese landen waren staatkundig niet echt een eenheid. Wel was er een beweging om tot enige regulering te komen wat gebeurde op de dinsdag na [[Pinksteren]] bij de [[opstalboom]] bij [[Aurich (stad)|Aurich]]. Hier kwamen jaarlijks vertegenwoordigers uit de verschillende Friese gebieden bijeen om te vergaderen en zo mogelijk eenheid te brengen in de verschillende [[Landrecht (middeleeuws recht)|landrechten]].

Ondanks alle twisten handhaafde de Friese handel zich. [[Stavoren]] was in deze tijd de belangrijkste Friese stad en kon redelijk onafhankelijk blijven van de [[Hanze]], waar het pas in 1385 lid van werd. De aanvallen van de [[Lijst van graven van Holland|graven van Holland]] en de onenigheid tussen de [[Schieringers en Vetkopers]] zorgden voor de Friese neergang. In de 11e en de 12e eeuw verplaatste de handel zich naar [[Noord-Duitsland]] en de Oostzee. Friesland en [[Groningen (provincie)|Groningen]] werden geregeerd door de lagere [[adel (klasse)|adel]].

==== Holland en Zeeland ====
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Holland|Graafschap Zeeland}}
In het noorden rond de [[Sint-Adelbertabdij|Abdij van Egmond]] ontstond na het terugdringen van de Vikingen een apart graafschap, Holland, aanvankelijk nog Friesland geheten. Door [[Overstroming|watersnoden]] in de 11e en 12e eeuw ontstond echter steeds meer een geografische eenheid onafhankelijk van Friesland, zodat de toenmalige graaf van Friesland [[Dirk V van Holland|Dirk V]] de naam veranderde van Friesland in [[Graafschap Holland|Holland]]. Aanvankelijk was dit [[Kennemerland]] en [[Rijnland (gouw)|Rijnland]], na een eeuwenlange strijd viel na de [[West-Friese Oorlogen#Slag bij Vronen|Slag bij Vronen]] in 1297 ook [[West-Friesland (regio)|West-Friesland]] definitief hieronder.

De groei in de Noordelijke Nederlanden ging langzaam. In de Vroege Middeleeuwen waren er nog geen steden in Holland en [[Graafschap Zeeland|Zeeland]] en zij hadden vrijwel geen deel van de handel tussen noord en zuid. Slechts de [[Duin (geografie)|duinen]], [[geestgrond]]en, wat kleibanken bij de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]] en delen van [[Walcheren (hoofdbetekenis)|Walcheren]] waren bewoonbaar. In de 12e eeuw werden de [[Hollandveen|veenstreken]] achter de geestgronden ontgonnen en werd er in Zeeland veel [[Droogmakerij|ingepolderd]] in opdracht van de Vlaamse abdijen die Zeeland grotendeels in handen hadden. Langzaam werd Holland machtiger. In 1018 wist [[Dirk III van Holland]] in de [[Slag bij Vlaardingen (1018)|Slag bij Vlaardingen]] al de troepen van [[keizer Hendrik II]] te verslaan.

In de [[Late Middeleeuwen]] waren er slechts enkele [[Hanzestad|Hanzesteden]] van minder belang in de Noordelijke Nederlanden. Voor de Hanze was het gebied slechts interessant om naar Vlaanderen en Engeland te komen zonder over open zee te hoeven varen. Hiertoe verleende [[Willem II van Holland]] hun in 1243 vrije doorgang door zijn landen. Steden waren er in Holland pas vanaf de 13e eeuw. Kleine nederzettingen kregen privileges, [[stadsrechten]], die de handel moesten stimuleren en zo de inkomsten van de graaf moesten vergroten, een strategie die vooral door Willem I gevolgd werd. Deze steden waren dus aanvankelijk kunstmatiger dan ten zuiden van de rivieren, waar steden groeiden uit nederzettingen die hun belang haalden uit het feit dat ze op knooppunten van handel lagen. [[Floris V van Holland]] gaf de Hanze de eerste privileges in [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]] in 1277. In Holland ontbrak het aanvankelijk aan de ervaring, organisatie en financiële middelen om te kunnen wedijveren met de Hanze. Zo arriveerden de eerste geldwisselaars uit [[Lombardije]] ([[lommerd]]s) pas in 1260, waar zij naar aanleiding van het [[consilie van Lyon] werden verbannen om pas in 1283 terug te keren. De Hanze had ondertussen een handelsnetwerk opgebouwd van Vlaanderen tot [[Rusland (hoofdbetekenis)|Rusland]] met een goed functionerend [[krediet]]systeem, hoewel ook Dordrecht al gebruik maakte van krediet in de handel met de [[Baltische staten]] vanaf in ieder geval 1284.

In de 13e eeuw werd [[Utrecht (stad)|Utrecht]] voor korte tijd het handelscentrum voor de Noordelijke Nederlanden. Hier werd [[Vis (voeding)|vis]] en [[keukenzout|zout]] verhandeld voor wijn en andere producten. Ook hadden zij al rond 1250 een visserijkolonie (''[[vitte]]'', een handelsconcessie waarbij men een afgebakend stuk grond kreeg toegewezen) op [[Skåne|Schonen]]. De sterke positie was gebaseerd op de kanalen die de [[Lek (rivier)|Lek]] en de [[Utrechtse Vecht|Vecht]] verbonden met Zeeland, maar door verzilting van deze kanalen verloor Utrecht deze positie. Na de enorme [[Sint-Luciavloed]] in 1287, waarbij waarschijnlijk meer dan 50.000 mensen omkwamen en [[West-Friesland (regio)|West Friesland]] definitief werd gescheiden van het huidige [[Friesland (hoofdbetekenis)|Friesland]], waren er veel kleine plaatsen die plotseling toegang tot zee hadden, zoals [[Amsterdam (hoofdbetekenis)|Amsterdam]].

Ook [[Graafschap Zeeland|Zeeland]] kwam grotendeels onder Holland te vallen. Hierover werd echter regelmatig gevochten met Vlaanderen en Brabant. In 1012]] werden door [[keizer Hendrik II]] de [[Zeeuwse eilanden]] en het gebied dat later de [[Oost-Zeeuws-Vlaanderen|Vier Ambachten]] zou worden, beleend aan [[Boudewijn IV van Vlaanderen|Boudewijn IV]]. Door de [[Investituurstrijd]] viel het gebied vanaf 1076 echter onder de graaf van Holland, als [[Leen (feodalisme)|leen]] van Vlaanderen. Dit leidde tot verschillende schermutselingen tussen [[Floris III van Holland|Floris III]] en [[Filips van de Elzas]]. Floris III begon tol te heffen bij [[Geervliet]] wat de Vlaamse handel op het [[Rijnland (gouw)|Rijnland]] belemmerde. Daarnaast liet hij Vlaamse schepen kapen en maakte met de [[heer van Beveren]] aanspraak op het [[Waasland]]. Filips van de Elzas greep in 1158 in en Floris III moest zich onderwerpen aan Filips. In 1166 stelde Floris III de tol bij Geervliet weer in, waarop Filips wederom ingreep en Floris gevangennam. Deze moest hierdoor het in 1167 overeengekomen [[Verdrag van Brugge (1167)|Verdrag van Brugge]] accepteren, waardoor de Vlaamse kooplui in Holland rechten kregen over Zeeland. Dit verdrag bepaalde de situatie in Zeeland voor meer dan een eeuw. In de 12e eeuw had Vlaanderen dus de overhand, maar met het groeien van de Hollandse macht verschoof dit in de 13e eeuw.

In 1253 kwam het tot de [[Slag bij Westkapelle]], wat ook een onderdeel was van de [[Vlaams-Henegouwse Successieoorlog]]. [[Gwijde van Dampierre]] leed hierbij een nederlaag in de strijd met zijn halfbroers [[Jan van Avesnes|Jan]] en [[Boudewijn van Avesnes]]. Op 2 oktober 1256 wist [[Otto II van Gelre]] [[Margaretha II van Vlaanderen]] en [[Floris de Voogd]] tot het [[Verdrag van Brussel (1256)|Verdrag van Brussel]] te bewegen, waarbij Zeeland aan Holland toekwam. Haar zoon, [[Gwijde van Dampierre]], bleef dit echter aanvechten.

==== Gelre, Kleef en Gulik ====
In het oosten van de Nederlanden vonden er door de eeuwen heen ingewikkelde wisselingen plaats in het eigendom van de lenen van de keizer.

===== Gelre =====
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Gelre|Hertogdom Gelre}}
Het [[graafschap Zutphen]] kwam op als [[graafschap (heer)|graafschap]] na de dood van [[Balderik (bisschop van Utrecht)|Balderik]] in het begin van de 11e eeuw. Het was feitelijk een voortzetting van de oude gouw [[Hamaland]]. Het graafschap Zutphen werd in de 11e eeuw leengoed van de [[bisschop van Utrecht]].

In 1021 verkreeg [[Gerard I Flamens]] in [[Wassenberg]] van keizer Hendrik II het land van Gelre. [[Hendrik I van Gelre]] erfde in 1138 het [[graafschap Zutphen]] van zijn moeder [[Ermgard van Zutphen]]. In 1248 verwierf graaf [[Otto II van Gelre|Otto II]] vanwege zijn hulp aan Rooms-koning [[Willem II van Holland|Willem II]] de [[Vrije Rijksstad|rijksstad]] Nijmegen.

Gelre bestond toen uit vier kwartieren, het [[kwartier van Nijmegen]], het [[graafschap Zutphen]], het [[kwartier van Veluwe]], ten koste van de bisschop van Utrecht, en het [[Overkwartier]] of [[Opper-Gelre]]. Aan de Gelderse gebiedsuitbreiding kwam onder [[Reinald I van Gelre|Reinald I]] een einde met de [[Slag bij Woeringen]] in 1288. [[Reinald II van Gelre|Reinald II]] huwde echter met de zuster van [[Eduard III van Engeland|Eduard III]], de koning van Engeland. Door diens bemiddeling werd Gelre in 1339 door [[keizer Lodewijk de Beier]] tot hertogdom verheven.

Nadat Gelre een hertogdom was geworden, ontbrandde onder [[Reinald III van Gelre|Reinald III]] de strijd tussen de [[Huis Heeckeren|Heeckerens]], gesteund door Reinald, en de [[Bronckhorst (hoofdbetekenis)|Bronckhorsten]], gesteund door Reinalds broer [[Eduard van Gelre|Eduard]]. Bij de [[Slag bij Tiel]] van 1361 werd Reinald gevangengenomen en werd Eduard hertog. In 1371 sneuvelde Eduard echter en Reinald hersteld, maar deze stierf nog in hetzelfde jaar, waarmee het Huis Gelre uitstierf.

===== Gulik =====
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Gulik|Hertogdom Gulik}}
[[Jülich|Gulik]] was oorspronkelijk een Romeinse pleisterplaats aan de rivier de [[Roer (rivier)|Roer]]. Later vestigden de Franken zich er en werd Gulik de hoofdplaats van een graafschap. Rond 900 werden het ambt en de titel [[graaf (titel)|graaf]] erfelijk. [[Gerard van de Metzgau]], een van de eerste graven, hielp in 900 koning [[Zwentibold]] van [[hertogdom Lotharingen|Lotharingen]] te verslaan en trouwde vervolgens met diens weduwe, [[Oda van Saksen]]. Het bezit en de rijkdom van het graafschap werd door een ander huwelijk in 1172 zeer vergroot.

De stad Gulik raakte ook betrokken in conflicten over de troonopvolging in het [[Heilige Roomse Rijk]] en werd hierbij eerst door de keizer in 1114, en precies een eeuw later door de koning verwoest. De stad kreeg daarna te maken met de veroveringsdrang van [[Keulen (stad)|Keulse]] [[aartsbisschop]]pen, met wie de graven een eeuw lang strijd voerden. Bisschop Koenraad verwoestte de stad nog een keer in 1239, en diens opvolger Siegfried deed dat in 1278.

Dat de graven een geschikte [[huwelijkspolitiek]] voerden bleek opnieuw in 1266, toen [[Willem V van Gulik]] trouwde met Maria, een dochter van [[Gwijde van Dampierre]] en [[Mathilde van Béthune]]. Dit resulteerde in een bondgenootschap met het [[graafschap Vlaanderen]]. Hij werd, samen met zijn vader Willem IV, in 1278 in [[Aken (stad)|Aken]] gedood tijdens een straatgevecht met oproerige inwoners. Willem werd opgevolgd door zijn broer [[Walram van Gulik (graaf)|Walram]]. Deze stond in 1288 tijdens de [[Slag bij Woeringen]] tegen Keulen aan de kant van de overwinnaars, Brabant, waardoor het graafschap definitief onafhankelijk bleef.

De zoon van Willem V, [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], speelde een belangrijke rol bij het verzet van de Vlamingen tegen de annexatiepolitiek van de Franse koning [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]]. Hij was hun leidsman tijdens de [[Guldensporenslag]]. Hij stond aan het hoofd van de Vlaamse troepen in een nieuwe, ditmaal verloren confrontatie met de Fransen in de [[Slag bij Pevelenberg]] in 1304, waar hij sneuvelde.

In de eeuwen daarna wisten de heren van Gulik door huwelijken en erfopvolging hun macht steeds te vergroten. In 1356 werd het graafschap een [[hertogdom]].

===== Gelre en Gulik =====
Maria, de dochter van [[Reinald III van Gelre]], was getrouwd met de hertog van [[Hertogdom Gulik|Gulik]]. Toen Reinald in 1371 stierf zonder mannelijke erfgenaam, volgde de [[Eerste Gelderse Successieoorlog|Gelderse Successieoorlog]]. Deze leidde er in 1383 toe dat Maria's zoon [[Willem III van Gulik (hertog)|Willem van Gulik]] hertog werd. Vanaf 1393 was hij tevens hertog van [[hertogdom Gulik|Gulik]]. In 1402 stierf hij kinderloos en kwam Gelre in handen van zijn broer [[Reinoud IV van Gelre]]. Nadat ook deze in 1423 kinderloos was gestorven, werden Gelre en Gulik weer gescheiden. In 1423 werd hertogdom Gulik verenigd met het [[hertogdom Berg]] aan de rechterzijde van de Rijn en ging het Land van Gulik een nieuwe fase in.

===== Gelre onder Bourgondië =====
Edelen en steden erkenden een achterneef van Reinald, [[Arnold van Egmond]] als opvolger. Deze raakte verwikkeld in een strijd met zijn zoon [[Adolf van Egmond|Adolf]], werd op zijn slot in [[Grave (plaats)|Grave]] overrompeld en in [[Buren (stad)|Buren]] gevangengezet, waarna Adolf het bewind overnam.

In 1473 kwam Gelre in handen van de [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondische]] hertog [[Karel de Stoute]]. Nadat deze in 1477 was gesneuveld werd hij opgevolgd door zijn enige dochter [[Maria van Bourgondië (hertogin)|Maria van Bourgondië]]. Zij huwde in hetzelfde jaar [[Maximiliaan I van Oostenrijk]]. Hun zoon [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] kreeg in 1482 Gelre in handen.

Tegen deze overheersing bleef verzet bestaan en in 1493 werd Gelre weer zelfstandig. Onder [[Karel van Gelre]] verzette het hertogdom zich succesvol tegen de [[Habsburgers|Habsburgse]] hegemonie in [[Lage Landen (staatkunde)|de Nederlanden]]. Met zijn veldheer [[Maarten van Rossum]] voerde hij de [[Gelderse Oorlogen]] en wist in 1522/1523 [[Groningen (provincie)|Groningen]], [[Drenthe (hoofdbetekenis)|Drenthe]] en [[Friesland (hoofdbetekenis)|Friesland]] onder zijn controle te brengen. Zijn legerleider Maarten van Rossum plunderde in 1528 zelfs [[Den Haag]], maar daarmee ging hij volgens Karel V en Margaretha van Oostenrijk over de schreef. Zij brachten een grote troepenmacht op de been en nog in datzelfde jaar werd de voor Gelre ongunstige [[Vrede van Gorinchem]] gesloten.

===== Kleef =====
[[Graafschap Kleef|Kleef]], oorspronkelijk een graafschap, was in het bezit van de graven van [[Teisterbant]] en werd rond 1100 een rijksleen. Vanaf 1368 waren de graven van Mark ook [[Hertogdom Kleef|hertog van Kleef]]. Kleef werd in 1417 een [[hertogdom]]. Kleef lag als een wig tussen Opper-Gelre en de overige kwartieren van Gelre.

===== Gelre, Gulik, Kleef, Berg en Mark =====
In 1521] verenigde [[Johan III van Kleef|Johan III]] het [[hertogdom Kleef]] en het [[graafschap Mark]] met Gulik en Berg. De stad Gulik was toen niet langer meer de hoofdstad van het land.

Na het overlijden van Karel van Gelre in 1538 werd hertog [[Willem V van Kleef|Willem]] van [[Hertogdom Kleef|Kleef]] en [[Hertogdom Gulik|Gulik]] tevens hertog van Gelre. Ook hij verzette zich tegen de Habsburgse heerser [[Keizer Karel V|Karel V]], maar moest bij het [[Traktaat van Venlo]] in 1543 Gelre afstaan aan Karel V.

==== Prinsbisdom Luik ====
{{Zie hoofdartikel|Prinsbisdom Luik}}
Het [[prinsbisdom]] Luik was oorspronkelijk een [[bisdom]] waarover [[bisschop]] [[Notger]] in 980 van de [[keizer Otto II]] de [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijke rechten]] kreeg en dus naast de [[geestelijke macht]] ook de [[wereldlijke macht]] kon uitoefenen. Vanaf dat ogenblik werd een deel van het bisdom Luik een prinsbisdom en genoot [[Immuniteit (grondstuk)|immuniteit]], onder bescherming van de keizer. Het was hiermee [[de facto]] een semi-zelfstandig land geworden.

In 817 omvatte het bisdom al de plaatsen [[Tongeren (stad)|Tongeren]], [[Maastricht]], [[Hoei]], [[Dinant]], [[Ciney (stad)|Ciney]] en de abdij van [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]]. De [[Vikingen|Noormannen]] verwoestten het gebied in 820 voor de eerste keer. Het domein van [[Theux]] werd in 898 door [[Zwentibold]], koning van Lotharingen, aan de bisschop van Luik geschonken. Het werd in 985 door keizer Otto II uitgebreid met het graafschap [[Hoei]]. In de 12e eeuw werd deze heerlijkheid het [[markgraafschap Franchimont]]. Het [[hertogdom Bouillon]] werd in 1096 gekocht van Godfried V – die geld nodig had om zijn kruistocht te bekostigen – en bleef een apart deel van het prinsdom tot 1678.

In 1366 annexeerde [[Jan van Arkel (bisschop)|Jan van Arkel]] het [[graafschap Loon]] na de dood van [[Lodewijk IV van Loon]], maar toch behield het graafschap een grote autonomie. Zo kon de [[prins-bisschop]] niet zomaar belastingen innen of verhogen en moest hij bij zijn aantreden de oude privileges van [[Graafschap Loon|Loon]] erkennen.

De [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondiërs]] slaagden er niet in om Luik toe te voegen aan hun bezittingen, maar het lukte hun wel om prins-bisschoppen te installeren die hun goed gezind waren, zoals [[Lodewijk van Bourbon]]. Het conflict leidde er anderzijds toe dat [[Karel de Stoute]] de [[Luik (stad)|stad Luik]] in 1468 platbrandde en een groot deel van de bevolking werd uitgemoord.

==== Luxemburg ====
[[Bestand:Siegfried van Luxemburg.jpg|thumb|Siegfried, stichter van Luxemburg]]
{{Zie hoofdartikel|Graafschap Luxemburg}}
Het gewest [[Geschiedenis van Luxemburg|Luxemburg]] ontstond als Duits leen in 963 vergeven aan een graaf [[Siegfried van Luxemburg|Siegfried]], die de stamvader van het [[huis Luxemburg]] was.

Oorspronkelijk was Lucilinburhuc niet meer dan een [[fort (vesting)|fort]], waar de huidige stad [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]] is gelegen, samen met enige gebieden aan de [[Sûre]] en de [[Alzette]]. Spoedig kwamen de abdijen van [[Stavelot]] en [[Echternach (stad)|Echternach]] ook onder invloed van de vorst van Luxemburg. In 1136 stierf het eerste huis Luxemburg uit met [[Koenraad II van Luxemburg|Koenraad II]] en erfde [[Hendrik de Blinde]], [[Lijst van graven en markgraven van Namen|graaf van Namen]], het [[graafschap Luxemburg]], dat daarmee tijdelijk een vereniging met het [[graafschap Namen]] aanging.

Deze eenheid hield geen stand, want toen Hendrik op ruim 80-jarige leeftijd stierf, werd de erfenis van zijn 10-jarige dochter [[Ermesinde II van Namen]] en Luxemburg betwist door haar achterneef [[Filips I van Namen|Filips van Henegouwen]]. Het uiteindelijk resultaat van deze strijd was een schikking, waarbij in 1199 Namen werd toegewezen aan Filips, terwijl Ermesinde en haar echtgenoot [[Theobald I van Bar]] de graafschappen Luxemburg, [[graafschap La Roche|La Roche]] en [[graafschap Durbuy|Durbuy]] tezamen met de abdijen mochten houden. Na de dood van Theobald huwde Ermesinde met [[Walram III van Limburg]], waardoor haar zoon [[Hendrik V van Luxemburg|Hendrik V]] ook het graafschap [[Aarlen]] zou erven. Hiermee ging een groot deel van de huidige Belgische [[Luxemburg (provincie)|provincie Luxemburg]] tot het graafschap behoren.

== Late Middeleeuwen ==
[[Bestand:Ghent cannon.jpg|thumb|De [[Dulle Griet (kanon)|Dulle Griet]], een [[bombarde (wapen)|bombarde]] uit 1431]]
De Late Middeleeuwen waren voor Europa een periode van crisis in velerlei opzicht. In economisch opzicht was er zelfs sprake van een algemene malaise die tot ~1475 duurde. Voor de Nederlanden ging dit echter niet op en was er eerder sprake van economische expansie. Wel waren de jaren 1438 en 1439 jaren van zware crisis en torenhoge graanprijzen. Ook het decennium van 1482 tot 1494 was ongunstig, en daardoor politiek onrustig. Daarnaast kenmerkte de periode zich door een sterke [[verstedelijking]] in Europa, een heropleving van de [[geld]]handel en het afbrokkelen van de [[feodaliteit]].

De feodale economie had haar hoogtepunt qua landbouwproductiviteit bereikt rond 1150. Daarna stagneerde de productie echter omdat de beloning die de edelen de boeren boden voor hun arbeid - bescherming tegen andere heren - de laatsten niet kon aanzetten tot de grotere productie die nodig was om de groeiende bevolking te voeden. Als gevolg daarvan ontstonden [[hongersnood|hongersnoden]], te beginnen die van 1315]-1317. Voor veel grondbezitters was de landbouw niet langer rendabel nadat de prijzen van [[graan]] en [[Akker (landbouw)|akker]]s waren gedaald terwijl die van [[nijverheid]]sproducten was gestegen, met als gevolg dat landerijen en hele dorpen werden opgegeven, de zogeheten ''[[Wüstung]]en''. De grote [[Pest (ziekte)|pestepidemie]] van 1347-1354 kostte daarna misschien een derde van de Europese bevolking het leven, maar drong in de Nederlanden slechts op een aantal plaatsen door, onder meer in [[Doornik]] en [[Deventer]]. Hierna werd Vlaanderen nog wel getroffen door de pestepidemieën van 1358-1360, 1368-1371, 1400 en 1431, elders in de Nederlanden woedde de ziekte vooral in de periode 1382-1384. Dorpen en landerijen werden niet zo massaal opgegeven als op sommige plekken elders in West-Europa gebeurde. Alleen in de [[Gaume]] ([[Belgisch Luxemburg]]) werden in de 14e en 15e eeuw in totaal zes gehuchten volledig verlaten.

De [[Honderdjarige Oorlog]], die duurde van 1337 tot 1453, stortte West-Europa in een diepe [[depressie (economie)|depressie]]. Het gevolg was een verarming van de [[landadel]]. Militaire ontwikkelingen als de uitvinding van het [[Kanon (geschut)|kanon]] en grote, professionele [[infanterie]]-eenheden bewapend met [[slagzwaard]]en en [[piek (wapen)|pieken]] reduceerden de rol van [[Ridder (ruiter)|ridders]] op het slagveld en dreven de kosten van oorlogvoering zo ver op dat deze uiteindelijk alleen nog voor de hoogste heren betaalbaar was. Boeren in heel Europa kwamen tegen hun onderdrukkers in opstand: van 1323 tot 1328 vond de [[Opstand van Kust-Vlaanderen]] plaats, in 1358 brak in Frankrijk de [[Jacquerie]] uit, in 1381 een grote [[Engelse Boerenopstand|boerenopstand]] in Engeland. De [[Autonomie|boerenrepublieken]] was doorgaans een kort leven beschoren.

In de steden van West-Europa begonnen middelgrote boeren en afgezanten van handelaars uit het [[Middellandse Zeegebied]] een [[sociale klasse|klasse]] van [[kooplieden]] te vormen. De steden namen het economische voortouw, vooral in de [[handel (economie)|handel]], waarvan het zwaartepunt verschoof van [[luxeproducten]] naar massagoederen als [[voedsel]] en [[hout (hoofdbetekenis)|hout]]. De stedelingen eisten langzaam maar zeker steeds meer rechten en macht op. Ook hier kwamen opstanden tegen het [[gezag]] voor, zoals de opstand van [[Jacob van Artevelde (hoofdbetekenis)|Jacob van Artevelde]] in [[Gent]] in 1337. Deze opstanden waren een stuk minder gewelddadig dan die op het [[platteland]].

Het transport van [[bulkgoed]]eren zoals [[bouwmaterialen]] en [[Landbouw|agrarische]] producten nam steeds meer toe. In Noordwest-Europa vond ook een specialisatie in agrarische producten plaats, zoals [[graan]], [[vee]], [[zuivel]], [[wol]], [[Vlas (gewas)|vlas]] en [[hennep]]. Handelaren en later hele steden verbonden zich, zoals de [[Hanze]], maar ook grote economische blokken rond de [[Middellandse Zee]]. Een Europese economie ontstond.

[[Nijverheid]] zoals [[bierbrouwerij]]en en [[textielnijverheid]] was van groot belang. In enkele steden specialiseerde men zich in bepaalde producten, afhankelijk van de aanvoer van grondstoffen uit de omgeving of van de grootte van de afzetmarkt. Na de handelaren begonnen ook de [[ambachtslieden]] zich te verenigen in gilden. Aanvankelijk waren het [[charitatieve instelling]]en om zieke gezellen of hun nabestaanden bij te staan. Men hield zich daarna steeds meer bezig met controle op de kwaliteit van de vervaardigde producten, waarvoor merktekens op de producten werden aangebracht. Dit werd steeds meer gebruikt om de beroepsgroep te beschermen tegen vrije ambachtslieden, nieuwe arbeidsbesparende technieken en goedkopere productiecentra. Deze [[gilde (beroepsgroep)|gilden]] vergaarden zo politieke macht en kwamen tegenover de koopliedengilden te staan. De [[feodale]] structuur kwam zo onder druk te staan. Ook de [[Vorst (heerser)|vorsten]] profiteerden hiervan en vergrootten hun macht, als enigen die zich nog een [[staand leger]] en oorlogvoering konden veroorloven. Sterke centrale [[eenheidsstaat|staten]] ontstonden in [[Koninkrijk Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]], [[Koninkrijk Engeland|Engeland]] en [[Spanje]]. De grenzen van de latere [[natiestaat|natiestaten]] begonnen zich af te tekenen.

De val van [[Constantinopel]] in 1453 bracht een vluchtelingenstroom van [[Intellectueel (persoon)|intellectuelen]] op gang van het [[Byzantijnse Rijk]] naar de steden van [[Italië]]. Deze vormde een belangrijke stimulans voor de [[renaissance (hoofdbetekenis)|renaissance]], een culturele en wetenschappelijke ontwikkeling die Italië al sinds circa 1300 onderging, en die zich in de komende twee eeuwen over Europa zou verspreiden en zorgde voor de [[renaissance in de Nederlanden]].

=== Verstedelijking ===
De [[verstedelijking]] stelde de bevolking voor nieuwe uitdagingen en bracht een groot aantal veranderingen teweeg op cultureel, sociaal, economisch en politiek gebied. Zo verving de onderlinge solidariteit van de [[Sociale klasse|klassen]] langzaam de [[Familie (verwanten)|familiebanden]] en maakte [[ruilhandel]] plaats voor een [[marktsysteem]] dat gebruik maakte van [[geld]]. Politiek gezien werden de steden in West-Europa een machtsfactor doordat vorsten de steden nodig hadden vanwege de [[Belasting (fiscaal)|belastingen]].

Met het groeien van de steden groeide ook de kwetsbaarheid voor bedreigingen als [[ziekte]]s en [[vuur (hoofdbetekenis)|vuur]]. Zo zijn steden lange tijd zwarte gaten met een [[sterfteoverschot]] geweest, waarbij [[Immigratie|in-migratie]] vanaf het omringende platteland voor compensatie moest zorgen. Het probleem van ziektes werd pas opgelost met de [[sanitaire revolutie]] van de 19e eeuw, maar [[brandpreventie]] werd onder meer verbeterd door het proces van [[Verstening (bouwkunde)|verstening]] dat vanaf de 13e eeuw langzaam inzette.

=== Wetenschap ===
[[Bestand:Castle Arenberg, Katholieke Universiteit Leuven adj.jpg|thumb|De [[Universiteit Leuven (1425-1797)|universiteit van Leuven]], in 1425 de eerste in de Nederlanden]]
De eerste tekenen van de [[Renaissance (hoofdbetekenis)|Renaissance]] zijn te zien in de beschaving van [[West-Europa]]. De [[Renaissance van de 12e eeuw]] ging op geestelijk gebied gepaard met een sterke opleving van de [[wetenschap]]. Na 1200 leerden ook koopmanszonen op de kloosterscholen [[lezen]], [[schrijven]] en [[rekenen]]. Veel van deze niet-geestelijke geschoolde [[burger (hoofdbetekenis)|burgers]] kregen een baan in de handel of het bestuur. Halverwege de 12e eeuw ontstonden uit de kathedraalscholen van [[Bologna (stad)|Bologna]] en [[Parijs (hoofdbetekenis)|Parijs]] de [[Middeleeuwse universiteit|eerste universiteiten]]. Studenten konden zich daar specialiseren in [[geneeskunde]], [[recht]] of [[theologie]]. Vanuit de Nederlanden ging men ook naar [[Universiteit van Parijs|Sorbonne]] in Parijs. Deze opleving van de wetenschap zorgde ervoor dat in korte tijd de hoofdwerken van [[Arabische]] en [[Griekse]] [[filosofie|filosofen]] en zuiver wetenschappelijke teksten in het [[Latijn]] werden vertaald. Tegen 1200 beschikte men in het Westen slechts over een beperkt aantal van de hoofdwerken van [[Aristoteles]] in vertaling, die als de tolk van de natuurlijke orde werd beschouwd. De dominicaan [[Willem van Moerbeke]] en anderen vertaalden in de eerste helft van de 13e eeuw de rest van Aristoteles' oeuvre.

=== Boekdrukkunst ===
De uitvinding van de [[boekdrukkunst]] met losse [[letter]]s was een mijlpaal in de Europese geschiedenis. In het begin van de 15e eeuw werden [[blokboek]]en gemaakt. Tekst en afbeeldingen werden in hout uitgesneden, waarna ze handmatig konden worden afgedrukt. Een kalenderblad voor het jaar 1448, gezet met [[loden letter]]s, is bewaard gebleven. Het zou het werk kunnen zijn van [[Johannes Gutenberg]], [[drukker]] te [[Mainz]], die in 1455 of 1456 de beroemde [[Gutenbergbijbel]] vervaardigde.

Voor de traditie om deze uitvinding toe te schrijven aan [[Laurens Janszoon Coster]] ontbreekt ieder bewijs. De enige bron hiervoor is een verhaal van [[Hadrianus Junius]], een eeuw later. Wel zijn er veel [[incunabel]]en bewaard gebleven die in de Nederlanden gedrukt zijn.<ref>Zie onder andere [[Richard Pafraet]]: deze uit de omgeving van Keulen afkomstige drukker produceerde al in 1477 te Deventer een gedrukt boek. Ook in Haarlem en in de stad Antwerpen zijn voor 1500 veel gedrukte boeken geproduceerd</ref>

De nieuwe [[techniek]] voorzag duidelijk in een behoefte en verbreidde zich snel. In de halve eeuw die volgde werden op diverse plaatsen in Europa [[drukkerij]]en ingericht. Het merendeel van de gedrukte teksten, [[bijbel (christendom)|bijbels]], [[devotie|devote]] [[literatuur]] en [[Hagiografie|heiligenlevens]], had een uitgesproken [[conservatief]] karakter. Tegelijkertijd is de reikwijdte van [[humanisme]] en [[Reformatie|Hervorming]] zonder de [[drukpers]] niet te verklaren.

=== Literatuur ===
{{Zie hoofdartikel|Middelnederlandse literatuur}}
In deze periode ontwikkelde zich het [[Middelnederlands]] uit het [[Oudnederlands]]. De eerste bekende literaire tekst is het bekende ''[[Hebban olla vogala]]'', dat nog Oudnederlands is. De tekst dateert naar schatting uit het derde kwart van de 11e eeuw. Intussen zijn er oudere geschriften gevonden met volledige teksten in Oudnederlands, zoals de [[Wachtendonckse Psalmen]] van halfweg 10e eeuw, terwijl er losse zinnetjes bekend zijn uit de 9e, 8e en zelfs 6e eeuw in de [[Salische wet]]. Terwijl de oudste ambachtelijke tekst in het Frans uit 1194 stamt is die in het Diets van 1236.

=== Kunst en cultuur ===
[[Bestand:Retable de l'Agneau mystique.jpg|thumb|''[[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Aanbidding van het Lam Gods]]'', in opdracht van [[Joos Vijd]] geschilderd door [[Jan van Eyck|Jan]] en [[Hubert van Eyck]]]]
In de bouwkunst werd de [[Gotiek (bouwkunst)|gotiek]] voortgezet. Het aantal decoratieve elementen nam sterk toe. De drang tot imponeren leidde tot het bouwen van steeds hogere [[Toren (bouwwerk)|torens]] en grotere kerken. De steden bouwden naast [[ringmuur|ringmuren]] en [[poortgebouw]]en, die dienden ter verdediging, ook grote openbare gebouwen als teken van hun rijkdom. Een voorbeeld hiervan is de [[Lakenhalle van Ieper|lakenhal te Ieper]]. Veel van dergelijke gebouwen werden bovendien nog verfraaid met een zogenaamde [[Belforten in België en Frankrijk|belfort]], een hoge toren.

Het is niet verwonderlijk dat in de kunsten de [[dood]] een steeds terugkerend thema was. Wie het kon betalen besteedde grote aandacht aan [[grafmonument]]en. [[Filips de Stoute]], hertog van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]], schonk grote sommen geld aan het door hem gestichte klooster [[Champmol]] bij [[Dijon]] om hier zijn [[mausoleum]] te laten verrijzen. Het klooster is verwoest, maar de [[Mozesput]], met beeldhouwwerk van [[Claus Sluter]], is bewaard gebleven.

In de Late Middeleeuwen ontstond ook onder leken de gewoonte om dagelijks een verkorte vorm van het [[Getijdengebed|koorgebed]] te bidden, het zogenaamde [[Kleine Officie van Onze Lieve Vrouw]]. Hierdoor ontstond er vraag naar zogenaamde [[getijdenboek]]en, die voor welgestelde afnemers werden verlucht met schitterende [[Boekverluchting#Miniaturen|miniaturen]]. Een onovertroffen hoogtepunt van deze kunst zijn ''[[Très Riches Heures du Duc de Berry|Les très riches heures du duc de Berry]]'', gemaakt voor een broer van de Franse koning door de [[gebroeders Van Limburg]], en het [[getijdenboek]] van [[Turijn (stad)|Turijn]] dat werd vervaardigd door de gebroeders [[Het Lam Gods (Gebroeders Van Eyck)|Van Eyck]], maar verloren is gegaan.

De uitvinding van de [[olieverf]] stimuleerde de [[paneelschilderkunst]]. Kleuren bleven beter houdbaar en behielden hun stralende helderheid. Opdrachtgevers waren de Kerk, vorsten en ook rijke burgers. Gewoonlijk werden de schilderingen geplaatst in een kerk. De opdrachtgevers lieten zichzelf op zijpanelen afbeelden, zodat een [[Triptiek (schilderij)|triptiek]] ontstond. Een voorbeeld van een [[polyptiek (schilderij)|polyptiek]] is het schitterende Gentse [[altaarstuk]], de ''[[Het Lam Gods (Gebroeders van Eyck)|Aanbidding van het Lam Gods]]'', in opdracht van [[Joos Vijd]] geschilderd door [[Jan van Eyck|Jan]] en [[Hubert van Eyck]]. Jan van Eyck, de meester onder de [[Vlaamse Primitieven|Vlaamse primitieven]], schilderde ook portretten, onder andere het ''[[Portret van Giovanni Arnolfini en zijn vrouw]]''.

Zowel het prachtlievende [[Bourgondisch (levenshouding)|Bourgondische hof]] als de rijke Zuid-Nederlandse steden verstrekten in de 15e eeuw veel opdrachten, wat veel kunstenaars aantrok. Tot de Vlaamse meesters behoren [[Rogier van der Weyden]], [[Dirk Bouts|Dirc Bouts]] en de Duitser [[Hans Memling|Hans Memlinc]].

=== Vlaanderen ===
Het [[huis Avesnes]] heerste vanaf 1299 in een [[personele unie]] ook over de graafschappen [[Graafschap Zeeland|Zeeland]] en [[Graafschap Holland|Holland]]. [[Floris V van Holland]] had de macht en aanzien van Holland enorm vergroot, maar het ging fout toen Floris zijn bondgenoot [[Eduard I van Engeland]] in 1296 wegens een conflict over de wolhandel aan de kant zette ten gunste van de Franse bondgenoot. De Engelse koning zou enkele ontevreden edelen hebben gevraagd hem gevangen te nemen. Tijdens een valkenjacht werd Floris gevangengenomen door [[Gijsbrecht IV van Amstel|Gijsbrecht van Amstel]], [[Herman VI van Woerden|Herman van Woerden]] en [[Gerard van Velsen]]. Het nieuws van zijn gevangenneming lekte echter snel uit en onder het volk, waar Floris erg populair was, ontwikkelde zich het plan hem te bevrijden. Toen de edelen met hun gevangene op 27 juni 1296 het [[Muiderslot]] verlieten, kwamen ze in [[Muiderberg]] een groep Gooilanders uit [[Naarden]] tegen. Hierop reed Gerard van Velsen terug, trok zijn zwaard en vermoordde graaf Floris, die op zijn paard vastgebonden geen weerstand kon bieden. Vervolgens namen de ontvoerders de vlucht.

[[Jan I van Holland]] keerde hierna terug uit Engeland, waar hij opgegroeid was aan het hof van Eduard en getrouwd met diens dochter Elizabeth. Eduard stelde in de Vlaamsgezinde [[Jan III van Renesse]] en de Engelsgezinde [[Wolfert I van Borselen]] aan als regenten. Op 30 april 1297 droeg Jan het bestuur echter over aan [[Wolfert I van Borselen]]. Na een conflict met het stadsbestuur van [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]] werd Van Borselen op 1 augustus 1299 vermoord. Hierna benoemden de steden [[Jan II van Avesnes]], graaf van [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]] als [[regent (bestuurder)|regent]] en op 27 oktober 1299 droeg Jan I de regering voor een periode van 5 jaar aan hem over. Twee weken later stierf Jan, 15 jaar oud, en met hem stierf ook het [[Hollandse huis]] uit. Jan van Avesnes, die diens naaste mannelijke erfgenaam was, werd na diens dood in 1299 graaf van Holland. Voortaan was Holland in een personele unie met Henegouwen verenigd onder het [[Huis Avesnes|Henegouwse huis]].

In 1300/1301 wist Jan van Avesnes de Franse successen in Vlaanderen uit te buiten om zijn positie te consolideren. Hij versloeg de Zeeuwse opstandelingen en maakte zijn broer [[Gwijde van Avesnes]] tot bisschop van [[Prinsbisdom Utrecht|Utrecht]] in 1301.

De strijd tussen Engeland en Frankrijk had grote invloed op Vlaanderen. Als Franse leen was het graafschap verbonden met de zuiderburen, maar economisch was het via vooral de wolhandel verbonden met Engeland. In 1297 vond graaf [[Gwijde van Dampierre]] een bondgenoot in de kooplieden en verzette zich tegen de Franse invloed in Vlaanderen en sloot een militair verbond met [[Koninkrijk Engeland|Engeland]]. In 1300 was het Franse geduld op en [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]] liet Vlaanderen bezetten en annexeren met hulp van Fransgezinde stadsbesturen ([[leliaards]]). Graaf Gwijde werd gevangengezet, maar kon rekenen op steun van de [[liebaards]]: adel, ambachtslieden en boeren. Openlijk verzet vond plaats tijdens de [[Brugse metten]] op 18 mei 1302, een bloedige overval van Bruggelingen op Franse troepen die een dag eerder de onrustige stad hadden ingenomen. Het bleek de opmaat voor een bevrijdingsoffensief richting [[Kortrijk (hoofdbetekenis)|Kortrijk]] en op 11 juli werden de Fransen bij die stad verslagen in de [[Guldensporenslag]] onder leiding van [[Willem van Gulik de Jongere|Willem van Gulik]], [[Gwijde van Namen]], [[Phillipus Baelde]], [[Pieter van Belle]], en [[Jan III van Renesse]].

Door de rust in het zuiden kon Gwijde van Dampierre, graaf van Vlaanderen, zich richten op zijn oude rivaal, [[Jan II van Avesnes]], graaf van Holland en Henegouwen. Deze had in de Guldensporenslag meegestreden met de Fransen. In februari 1303 werd het offensief in [[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]] begonnen. [[Lessen]] werd op 2 april veroverd en met 22 dorpen in de omgeving in brand gestoken. Als wraak ging de zeventienjarige zoon van Jan van Avesnes, [[Willem III van Holland|Willem]], op plundertocht vanuit [[Arnemuiden]] naar [[Terhofstede]] op het eiland van [[Cadzand]].

Hierop formeerden de Vlamingen in [[Sluis (stad)|Sluis]] een vloot die onder [[Gwijde van Namen]], de zoon van [[Gwijde van Dampierre]], de rechten op Zeeland opeiste. Dit werd gesteund door het Vlaamsgezinde deel van de Zeeuwse edellieden die door Willem van Avesnes waren verbannen. Op 23 april verliet de vloot de haven op weg naar het [[Sloe]], tussen [[Walcheren (hoofdbetekenis)|Walcheren]] en [[Zuid-Beveland]]. Jan II van Avesnes liet de verdediging over aan zijn zoon Willem.

De Vlamingen veroverden heel Walcheren en de overige Zeeuwse eilanden. Slechts Zierikzee wist stand te houden. Begin juli werd een wapenstilstand gesloten, waarbij graaf Jan II de eilanden tot aan de [[Maas (hoofdbetekenis)|Maas]] afstond aan Gwijde van Namen, met uitzondering van Zierikzee, dat echter niet mocht worden versterkt.

Na wat plundertochten in het noorden van Frankrijk door de Vlamingen zegden zij in het voorjaar van 1304 het bestand op met Holland. De Vlamingen trokken om Zierikzee Holland en Utrecht binnen, waarna [[Jan II van Brabant]] zich bij de Vlamingen aansloot. In maart 1304 brachten zij onder [[Gwijde van Namen]] op [[Duiveland (voormalig eiland)|Duiveland]] een nederlaag toe aan [[Jan II van Avesnes]] zoon, [[Willem I van Henegouwen|Willem]]. Bisschop [[Gwijde van Avesnes|Gwijde van Utrecht]] werd gevangengenomen en in Utrecht volgde een anti-Hollandse reactie. Holland en Zeeland zelf vielen grotendeels in handen van Gwijde van Namen of van [[Jan II van Brabant]], die zich bij de aanvallers had gevoegd. Utrecht, Leiden en Delft werden ingenomen.

Alleen [[Dordrecht (hoofdbetekenis)|Dordrecht]] en [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]] hielden stand. [[Witte van Haamstede]], de bastaardzoon van graaf [[Floris V van Holland|Floris V]], wist de Hollandse steden echter weer aan de zijde van Willem te brengen, waarna de Vlamingen zich terugtrokken uit Holland. Hierop volgde het [[Vlaams beleg van Zierikzee]]. Zierikzee hield stand, maar dreigde te verhongeren.

Ondertussen verliep eind juni het bestand met Frankrijk. De Franse koning, [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone]], had een machtig landleger gevormd, dat begin augustus de zuidgrens van Vlaanderen overstak en via een omweg [[Doornik]] bereikte. Een paar weken daarvoor had hij admiraal [[Reinier I van Monaco|Reinier Grimaldi]] naar Holland gestuurd om steun te bieden. Op 10 en 11 augustus vond de [[Slag bij Zierikzee]] plaats. Dit resulteerde in een Frans-Hollandse overwinning, waarna de Vlamingen het beleg ophieven. Een week na de slag versloeg het grote landleger van Filips de Schone de Vlamingen in de [[Slag bij Pevelenberg]]. Uiteindelijk bij de [[Vrede van Parijs (1323)|Vrede van Parijs]] van 1323 tussen Vlaanderen en Henegouwen/Holland zag de graaf van Vlaanderen af van aanspraken op Zeeland en erkende hij de graaf van Holland als graaf van Zeeland.

Verder hielden Vlaanderen en Brabant zich bijna niet bezig met het noordelijke gebied; de rivieren waren daar een te grote barrière voor, afgezien van wat botsingen tussen Brabant en [[Hertogdom Gelre|Gelre]] ten zuiden van de [[Waal (rivier)|Waal]].

[[Lodewijk van Male]] was de laatste autonome graaf van Vlaanderen. Na zijn dood in 1384 bracht zijn dochter en erfgename [[Margaretha van Male]] door haar huwelijk met [[Filips de Stoute]] het graafschap Vlaanderen onder de feitelijke macht van de [[Bourgondische hertogen]].

=== Luxemburg ===
In 1312 werd graaf [[keizer Hendrik VII|Hendrik van Luxemburg]] keizer en dat versterkte de positie van Luxemburg aanzienlijk. Zijn zoon [[Jan de Blinde]] werd door huwelijk ook koning van [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]], en daarmee een van de machtigste vorsten in het Duitse Rijk. In 1354 werd het graafschap tot hertogdom verheven en in 1364 werd het graafschap [[Graafschap Chiny|Chiny]] aan de [[Semois]] er bijgekocht. Alleen het [[hertogdom Bouillon]] bleef bij [[prinsbisdom Luik|Luik]].

Latere opvolgers van Jan de Blinde gingen zich zo zeer op Bohemen richten, dat tienmaal groter en volkrijker was dan het hertogdom Luxemburg, dat zij Luxemburg gingen verwaarlozen en verpanden. In 1383 stierf de tak van de familie waaraan het hertogdom verpacht was uit en erfden de [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondiërs]] het hertogdom. De lokale adel aanvaardde dat echter niet en kwam in opstand ten gunste van een zijtak van de Luxemburgse dynastie. De laatste hertogin van deze tak, [[Elisabeth van Görlitz]] verbond zich (echtelijk) met het huis Bourgondië en zo werd het hertogdom in 1451 een der gewesten van de Bourgondische Nederlanden. In oppervlak was het zelfs een van de grootste gewesten dat behalve het huidige [[Luxemburg (land)|Groothertogdom Luxemburg]] en de Belgische provincie van die naam ook bepaalde gebieden in de [[Eifel]] omvatte, zoals de omgeving van [[Bitburg]] en [[Stavelot]]. Het merendeel daarvan werd echter door de schaarsbevolkte [[Ardennen]] gevormd, zodat het hertogdom weliswaar strategisch belangrijk was, maar allesbehalve rijk.

=== Opkomst van Holland; het Noorden ===
Na het kinderloos overlijden van [[Willem IV van Holland]] tijdens de [[Slag bij Warns]] in 1345 werd zijn zuster [[Margaretha van Beieren (Holland en Henegouwen)|Margaretha van Beieren]] gravin dankzij haar echtgenoot, [[keizer Lodewijk de Beier]]. Ook Magaretha's zoon, de latere [[Willem V van Holland|Willem V]], kreeg bestuurlijke macht. Tussen moeder en zoon ontstond een conflict om de macht, dat zich snel over Holland verbreidde. In 1349 braken de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten]] uit, die in totaal bijna honderd jaar zouden duren. Met Willem V begon het [[Beierse Huis]].

{| class="toccolours" style="float:right; width:300px; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 85%;"
|Omdat het water in de meeste middeleeuwse steden niet schoon was, werd [[Thuisbrouwer|thuisgebrouwen]] [[bier]] gedronken. De verkoop van de [[gruit]], gemalen heidekruiden, was een monopolie van de landsheer. Vanaf de 13e eeuw werd zwaarder [[hop (plant)|hoppenbier]], dat beter houdbaar is, geproduceerd in [[Hamburg (hoofdbetekenis)|Hamburg]] en andere Duitse steden en vervolgens geëxporteerd. Een grafelijke [[biertol]] was gelegen in [[Amsterdam (hoofdbetekenis)|Amsterdam]], dat hierdoor begon te groeien. Doordat er in Holland een overvloed aan schoon water was en een goedkope brandstof, namelijk [[Turf (brandstof)|turf]], kon ook hier een bloeiende industrietak ontstaan.
|}
Vanaf 1350 begon voor het [[graafschap Holland]], tot dan toe vooral een agrarisch gebied, een periode van economische expansie. Naast [[kustvisserij]] waren Hollandse schepen meer en meer betrokken bij handel en goederenvervoer tussen de [[Hanze]]steden, Engeland en de Atlantische kust van Frankrijk. De [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leidse]] [[lakenindustrie]] werd een geduchte concurrent van de oudere textielindustrie in Vlaanderen en [[Hertogdom Brabant|Brabant]]. In [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]] en [[Delft (hoofdbetekenis)|Delft]] werd vanaf ~1350 [[bier]] gebrouwen voor de export.

Kort voor 1400 ging men ertoe over [[Haring (vis)|haring]] aan boord te [[haring kaken|kaken]]. Hierdoor konden Vlaamse en Hollandse [[Buis (schip)|haringbuizen]] voortaan concurreren met de visvangst bij [[Skåne län|Skäne]] en werd de hegemonie van de Hanze langzaam gebroken.

De [[Lijst van graven van Holland|graven van Holland]] probeerden tevergeefs Dordrecht de positie van Brugge te laten overnemen. Door haar strategische ligging ontwikkelde de stad zich tot een belangrijke [[stapelplaats]] met [[stapelrecht]] vanaf 1299. Er werd vooral [[wijn]], [[hout (hoofdbetekenis)|hout]] en [[graan]] verhandeld. In 1421 kwam Dordrecht ten gevolge van de [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|Sint-Elisabethsvloed]] op een eiland te liggen. Hierdoor verloor het zijn gunstige ligging. Toen de [[Hanze]] tussen 1451 en 1457 opnieuw Vlaanderen blokkeerde, werd niet Dordrecht als nieuwe stapelplaats aangewezen, maar eerst [[Deventer]] en later [[Utrecht (stad)|Utrecht]], hoewel de kooplieden [[Amsterdam (hoofdbetekenis)|Amsterdam]] als centrum van hun activiteit kozen.

Ondanks de Hoekse en Kabeljauwse twisten was er ook in de noordelijke provincies een zekere mate van welvaart in deze periode. Steden als [[Groningen (stad)|Groningen]], [[Harderwijk (hoofdbetekenis)|Harderwijk]], [[Deventer]] en [[Zwolle (hoofdbetekenis)|Zwolle]] hadden zich aangesloten bij de Hanze, evenals [[Kampen (stad)|Kampen]], dat zich net zoals [[Stavoren]] in een comfortabele positie bevond. De toenemende welvaart had een grotere vraag naar graan tot gevolg en stimuleerde ook de haringvisserij. Hiervoor waren grote hoeveelheden zout, afkomstig uit de landen rond de [[Oostzee]], nodig. De Hanze had op beide producten een [[monopolie]]. De meeste bossen waren in de noordelijke Nederlanden al in de 11e eeuw gekapt, zodat veel hout - nodig voor de bouw van huizen en schepen en ook gebruikt als brandstof - eerst uit [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] en [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] en later uit [[Noorwegen]] en het Oostzeegebied ingevoerd moest worden.

De Hollandse expansie naar het noorden leidde in Friesland tot de twisten tussen de [[Schieringers en Vetkopers]], waarbij de [[Vetkopers]] zich verbonden met Holland. De [[Fries-Hollandse oorlogen]] verliepen aanvankelijk succesvol voor Holland, maar de [[Schieringers]] vochten desondanks door en rond 1414 verloor Holland zijn greep op Friesland. De Hollandse steden steunden de graaf om een definitief einde te maken aan de Friese piraterij op de Zuiderzee, zoals die van [[Pier Gerlofs Donia|Grote Pier]] die samenwerkte met [[Karel van Gelre]]. Grote Pier dankte zijn positie aan deze vrijheidsoorlogen en was zeer schadelijk voor de Hollandse Sontvaart.

=== Bourgondische tijd ===
{{Zie hoofdartikel|Bourgondische tijd}}
[[Bestand:Charles the Bold 1460.jpg|thumb|[[Karel de Stoute]]]]
In de 14e eeuw kwam een aantal gewesten in handen van de hertogen van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]]. Een samenvoeging van de gewesten had plaats onder de [[Bourgondische tijd|Bourgondische]] hertogen. Vanaf 1384 verwierf de Franse prins en hertog van Bourgondië [[Filips de Stoute]] door zijn huwelijk met [[Margaretha van Male]] het beheer over de graafschappen Vlaanderen en [[Graafschap Artesië|Artesië]]. Zijn kleinzoon [[Filips de Goede]] wist hier nog een aantal gewesten aan toe te voegen: Namen, Brabant-Limburg, Henegouwen, [[graafschap Holland|Holland]], [[graafschap Zeeland|Zeeland]] en [[Kamerijk en het Kamerijkse|Kamerijk]] en [[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]].

In 1428 moest [[Jacoba van Beieren]], gravin van Holland, na een opleving van de Hoekse en Kabeljauwse twisten met de [[Zoen van Delft]] haar gewesten afdragen aan de Bourgondiërs, wat het einde was van het Beierse Huis. [[Filips de Goede]] volgde zijn vader, [[Jan I van Bourgondië|Jan zonder Vrees]], op in het [[hertogdom Bourgondië]] en in de graafschappen [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] en [[Graafschap Artesië|Artesië]]. Tijdens zijn bestuur verwierf hij vervolgens het [[graafschap Namen]] (1429), de hertogdommen [[Hertogdom Brabant|Brabant]] en [[Hertogdom Limburg|Limburg]] door erfopvolging van [[Filips van Saint-Pol]] (1430), de graafschappen [[Graafschap Holland|Holland]], [[Graafschap Zeeland|Zeeland]] en [[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]] (1433) en het [[hertogdom Luxemburg]] (1451).

Door deze veroveringen en strategische huwelijken van de hertogen van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]] ontstond aldus het [[Bourgondische tijd|rijk van de Bourgondiërs]], dat zich op zijn hoogtepunt uitstrekte van de [[Alpen]] tot [[Holland (hoofdbetekenis)|Holland]]; het speelde een belangrijke rol in de [[Honderdjarige Oorlog]] tussen de Engelse en Franse koningen, waardoor ook hun belangen meetelden in de opvolging van het [[Wittelsbach|Beierse Huis]]. Het was de spreekwoordelijke derde hond met het been. Het Bourgondische Rijk bestond uit een verzameling feodale lenen aan beide zijden van de Frans-Duitse grens. Hiermee waren de noordelijke en zuidelijke gebieden voor het eerst sinds de Karolingische tijd verenigd. Onder [[Filips de Goede]] werd de invloed van de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten|Hoeken]] verminderd. Zijn gebiedsuitbreiding naar Utrecht, [[Oversticht]] en gedeeltelijk Friesland waren in feite een voortzetting van de Hollandse politiek.

De omvang en het aanzien van het Bourgondische Rijk was voor de keizer aanleiding om met de Bourgondiërs te gaan onderhandelen over een verheffing van hun gebieden tot [[koning (titel)|koninkrijk]]. Dat koninkrijk, waarvoor als naam Koninkrijk Friesland gedacht was, kwam er uiteindelijk niet doordat beide partijen het niet eens konden worden over de verhouding tussen het nieuwe koninkrijk en de keizer.

Het culturele, academische en politieke zwaartepunt lag in het zuiden. Kunst en decoratie werden in Brabant en Vlaanderen een van de belangrijkste activiteiten. Dit kwam door de concentratie van de rijkdom bij het hof, de hoge adel en de hoge geestelijken. Het niveau was het hoogste van alle gebieden ten noorden van de Alpen. De [[Universiteit Leuven (1425-1797)|universiteit van Leuven]] was de enige universiteit van de Lage Landen en ook in het zuiden gelegen. De [[stadhouder]]s die Filips de Goede aanstelde in Holland en Zeeland kwamen uit de zuidelijke hoge adel. Andersom kregen noordelijke edelen vrijwel nooit functies aan het hof en maakten vrijwel geen deel uit van de Orde van het Gulden Vlies. De Staten-Generaal vergaderde altijd in een zuidelijke stad, meestal [[Brussel (stad)|Brussel]]. Voor de hertog lag het belang van de noordelijke gewesten in de belasting die ze opbrachten. Door deze geringe belangstelling traden de [[Staten van Holland en West-Friesland|Staten van Holland]] in de praktijk op als zelfstandige regering, zoals in de strijd tegen de [[Hanze]] die in 1438 uitmondde in de [[Hollands-Wendische Oorlog]] en in 1441 afgesloten werd met de [[Vrede van Kopenhagen (1441)|Vrede van Kopenhagen]]. De [[Oostzee]] was hiermee weer open voor Hollandse kooplieden en de invloed van de Hanze nam af.

Het hoogtepunt van de Bourgondische macht was onder [[Karel de Stoute]] die in 1473 [[Hertogdom Gelre|Gelre]] wist te veroveren. Zijn dood in 1477 tijdens de [[Slag bij Nancy]] veroorzaakte een crisis in het hertogdom. Zijn dochter, [[Maria van Bourgondië (hertogin)|Maria van Bourgondië]], werd onmiddellijk geconfronteerd met de ontevredenheid over het oorlogszuchtige en centralistische beleid van haar vader. Door toekenning van het [[Groot Privilege]] op 11 februari 1477 verkreeg Maria financiële en militaire steun van de Staten-Generaal. Ook moest zij, om tegemoet te komen aan het particularisme, aan verscheidene gewesten en steden eigen keuren verlenen. Holland en Zeeland verkregen in maart 1477 hun eigen Groot Privilege, waarbij Nederlands de bestuurstaal werd en zuiderlingen werden uitgesloten van belangrijke functies. [[Lodewijk van Gruuthuse]] werd hierop opgevolgd door [[Wolfert VI van Borselen]]. Bovendien viel Frankrijk haar Franse gewesten aan.

Filips de Goede begon zich na de indrukwekkende expansie van zijn rijk te richten op de interne consolidatie van zijn gebieden, die elk ten slotte een eigen vorm van bestuur hadden. Dit deed hij allereerst door het instellen van overkoepelende organen als de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]], een [[Algemene Rekenkamer|Rekenkamer]] en de [[Orde van het Gulden Vlies]], die boven de gewestelijke instellingen stonden. Brussel werd de hoofdstad en [[Frans (hoofdbetekenis)|Frans]] werd de voertaal aan het hof.

Ten tweede bracht hij meer uniformiteit in de gewestelijke besturen en ten derde bood hij persoonlijke voordelen aan lokale machthebbers aan om de daar bestaande weerstand te breken. Mocht dit niet lukken, dan werd er zo nodig gewapend ingegrepen. Dat dit protest opwekte bleek uit de opstanden die ontstonden rond de troonopvolging in 1467 en 1477.

Het bestuur van de steden lag in handen van de [[patriciër]]s in de [[vroedschap]]pen met de aan het hoofd de ''[[burgemeester]]en''. De orde lag in handen van de [[baljuw]]s en onder hem de [[schout (hoofdbetekenis)|schouten]]. De schout vormde samen met de [[schepen]]en en de secretaris het dagelijkse bestuur van een gemeente. Daarnaast was de [[Landdrost|drossaard]] de aanklager in criminele zaken, en zat hij de rechtszittingen van de schepenbank voor. Ten slotte was hij hoofd van de politie.

=== Habsburgse tijd ===
{{Zie hoofdartikel|Habsburgse Nederlanden}}
[[Bestand:Bernhard Strigel 003.jpg|thumb|[[Keizer Maximiliaan I]] met zijn zoon [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], zijn vrouw [[Maria van Bourgondië (hertogin)|Maria van Bourgondië]] en zijn kleinkinderen [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|Ferdinand I]], [[keizer Karel V|Karel V]] en [[Eleonora van Habsburg|Eleonora]]]]
Op 19 augustus 1477 trouwde Maria met [[keizer Maximiliaan I|Maximiliaan van Habsburg]], waardoor er een einde kwam aan haar korte persoonlijke regeerperiode en de Nederlanden onder het [[huis Habsburg]] werd gebracht. Nu kon de Franse dreiging het hoofd geboden worden. Maximiliaan versloeg op 7 augustus 1479 de troepen van [[Lodewijk XI van Frankrijk]] in de [[Slag bij Guinegate (1479)|Slag bij Guinegate]].

Maria overleed in 1482, op 25-jarige leeftijd. Haar 4-jarige zoontje [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]] volgde haar op, onder het regentschap van zijn vader Maximiliaan.

Maximiliaan wilde het Groot Privilege echter niet bevestigen en voerde bovendien een expansiepolitiek, met oorlogen die veel kostten en dus veel belastingen zouden meebrengen. De Staten-Generaal van de [[Zeventien Provinciën]] erkenden het regentschap uiteindelijk in december, nadat ze Maximiliaan de [[Vrede van Atrecht (1482)|Vrede van Atrecht]] met [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]] konden opdringen. Toen echter in 1483 Lodewijk XI stierf, nam Maximiliaan opnieuw de wapens op. Het graafschap Vlaanderen ging hiermee niet akkoord. Hun gezant die naar koning [[Karel VIII van Frankrijk]] werd gezonden, werd door Maximiliaan gevangengenomen. Dit leidde tot de eerste tweejarige [[Vlaamse Opstand tegen Maximiliaan]]. De vader van Maximiliaan, [[Keizer Frederik III (1415-1493)|keizer Frederik III]], stuurde Duitse troepen naar Gent en Brugge, maar hierdoor sloten Brabant en de Hoeken zich aan bij de Vlamingen. [[Jan III van Egmont]] dwong echter in juni 1489 [[Rotterdam (hoofdbetekenis)|Rotterdam]] tot overgave en in juli 1492 gaf Gent zich over aan [[Albrecht van Saksen (1443-1500)|Albrecht van Saksen]]. De enige uitzondering was Gelre, waar [[Karel van Gelre]] in 1491 met Franse steun succesvol in opstand kwam. Pas na de afloop van de [[Gelderse Oorlogen]] in 1543 wist [[keizer Karel V]] Gelre onderdeel te maken van de Habsburgse Nederlanden.

In augustus 1493] werd Maximiliaan teruggeroepen naar Oostenrijk om zijn vader op te volgen als keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]]. Zijn zoon, [[Filips I van Castilië|Filips de Schone]], werd op 15-jarige leeftijd vorst van de Nederlanden. Hij wist het Groot Privilege nietig te laten verklaren door de Staten-Generaal. Filips trouwde in 1496 met [[Johanna van Castilië]], dochter van het [[katholieke koningspaar]]. Normaal gesproken had zij geen aanspraak kunnen maken op de Spaanse kroon, maar na de dood van een aantal familieleden – haar enige broer [[Johan van Aragon|Juan]], haar oudste zus koningin [[Isabella van Portugal (1470-1498)|Isabella van Portugal]] en dier zoon Miguel – werd zij in 1502 door de [[Cortes (Spaanse Hofraad)|''Cortes'']] erkend als troonopvolgster van de Spaanse koninkrijken [[Kroon van Castilië|Castilië]] en [[Koninkrijk Aragon|Aragon]]. Na haar moeders dood in november 1504 werd ze koningin van Castilië, maar zij bleek ongeschikt om te regeren. Deze taak werd waargenomen door haar vader [[Ferdinand II van Aragón|Ferdinand]] en daarna voor korte tijd door Filips. Toen deze overleed werd Ferdinand weer regent, tot zijn kleinzoon [[keizer Karel V|Karel van Luxemburg]] in 1516 koning van Spanje werd. Vanaf de dood van zijn vader tot 1515 had zijn grootvader [[keizer Maximiliaan I]] in de Nederlanden opgetreden als regent, waarna hij de heerschappij overnam. Toeval in de [[huwelijkspolitiek]] had zoals eerder een onverwachtse wending met grote gevolgen. Het streven naar absolute macht van de vorsten tegenover het groeiende bewustzijn van de steden zou verstrekkende gevolgen hebben in de toekomst.

=== Religieuze ontwikkelingen ===
Aan het eind van de 14e eeuw kwam de [[Moderne Devotie]] op. Dit was een spirituele beweging binnen de middeleeuwse kerk die de nadruk legde op de innerlijke ontwikkeling van het individu. De beweging ontstond door ontevredenheid over de misstanden in de kerk. De grondlegger van de Moderne Devotie was [[Geert Grote]]. Hij stichtte in zijn geboorteplaats [[Deventer]] in het Meester Geerthuis de eerste gemeenschap van de [[Zusters van het Gemene Leven]] en in het Heer-Florenshuis de eerste woongemeenschap van de [[Broeders des gemeenen levens|Broeders van het Gemene Leven]]. De Moderne Devotie legde de nadruk op de uitbreiding en verbetering van scholing. Onder invloed van de Moderne Devotie werden vanaf de tweede helft van de 14e eeuw tientallen kloosters gesticht.

De beweging beïnvloedde mensen zoals [[Thomas a Kempis]], die praktische devotie tijdens de viering van de [[Mis]] en in het dagelijkse leven voorstond ([[Imitatio Christi|De navolging van Christus]]), en later ook [[Desiderius Erasmus]] en [[Jheronimus Bosch]] uit [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]].

[[Bestand:Rudolf Agricola - Imagines philologorum.jpg|thumb|Rudolf Agricola]]
De Moderne Devotie zorgde voor een verandering in denken. Dit creëerde een voedingsbodem voor het [[Bijbels humanisme]] - in navolging van de [[Renaissance-humanisme|humanisten]] uit Italië - en de [[Reformatie]]. Het Bijbels humanisme bestudeerde vooral de bronnen van het christendom, waaronder de teksten van de kerkvaders [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] en [[Hiëronymus van Stridon|Hiëronymus]].

De theoloog [[Nicolaus Cusanus|Nicolaas van Kues]] (Cusanus, 1401-1464) wordt als de eerste Bijbelse humanist beschouwd. Hij probeerde de filosofie van [[Aristoteles]] met die van [[Plato (hoofdbetekenis)|Plato]] te verenigen. Daarnaast verzamelde hij handschriften. Invloedrijke humanisten waren verder de Groningers [[Wessel Gansfort]] (1419-1489) en [[Rudolf Agricola]] (1443-1485). De belangrijkste van hen is [[Desiderius Erasmus]] van Rotterdam (1466-1536). Hoewel vermaard om zijn eigen literair Latijn maakte hij de uitwassen van het humanisme belachelijk in zijn werk ''[[Ciceronianus]]''. Zowel Gansfort, Agricola als Erasmus maakten reizen naar Italië.

Deze noordelijke humanisten schreven niet alleen in een soepel en foutloos Latijn, maar maakten ook een studie van het klassiek [[Grieks]] en [[Hebreeuws]]. Zij gingen ertoe over om de [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] in zijn oorspronkelijke talen te bestuderen. Aldus wezen zij de weg naar de Reformatie, die in 1517 begon met de [[Maarten Luthers 95 stellingen|95 stellingen]] van [[Maarten Luther]].

== Belangrijke persoonlijkheden ==
* [[Willibrord]]
* [[Bonifatius (heilige)|Bonifatius]]
* [[Hadewijch (schrijfster)]]
* [[Willem II van Holland]]
* [[Floris V van Holland]]
* [[Melis Stoke]]
* Hertog [[Jan I van Brabant]]
* [[Jacob van Maerlant]]
* [[Robrecht III van Vlaanderen]]
* [[Rudolf Agricola]]
* [[Geert Grote]]
* [[Thomas a Kempis]]

== Zie ook ==
* [[Benamingen van de Lage Landen]]

== Historische bronnen ==
* {{aut|[[Gaius Plinius Secundus maior|Plinius de Oudere]]}}, ''[[Naturalis Historia]]''
* {{aut|[[Publius Cornelius Tacitus|Tacitus]]}}, ''[[De origine et situ Germanorum]]''
* {{aut|[[Alpertus van Metz]]}}, ''[[De diversitate temporum]]''
* {{aut|[[Einhard]]}}, ''[[Vita Karoli Magni]]''
* {{aut|[[Widukind van Corvey]]}}, ''[[Res gestae Saxonicae]]''

== Literatuur ==
* {{aut|Gustaaf Asaert|Asaert, G.}}; {{aut|Jules Van Beylen|Beylen, J. Van}}; {{aut|Huub Jansen|Jansen, H.P.H.}} ''et al'' (1976): ''Maritieme geschiedenis der Nederlanden 1'', De Boer Maritiem
* {{aut|Henk Berendsen|Berendsen, H.J.A.}} (2004): ''De vorming van het land, Inleiding in de geologie en de geomorfologie'', Koninklijke Van Gorcum, Assen, {{ISBN|90-232-4075-8}}, ''9.12 Paleografische ontwikkeling, Subatlanticum: 2900 yr BP-heden'', p. 295-299
* {{aut|Peter Bitter|Bitter, P.}}; {{aut|Ronald van Genabeek|Genabeek, R. van}}; {{aut|Cees van Rooijen|Rooijen, C. van}} (2006): [https://web.archive.org/web/20070928214619/http://www.noaa.nl/content/Documenten/24%20Steden.pdf De stad in de Middeleeuwen en Vroegmoderne tijd (versie 1.0, geaccepteerd oktober 2006)]
* {{aut|Wim Blockmans|Blockmans, W.P.}}; {{aut|Peter Hoppenbrouwers|Hoppenbrouwers, P.C.M.}} (2002): ''Eeuwen des onderscheids. Een geschiedenis van middeleeuws Europa'', Bert Bakker
* {{Aut|Dick Blok|Blok, D.P.}} (red) ''et al'' (1977-1983): ''Algemene Geschiedenis der Nederlanden'', Fibula-Van Dishoeck
* {{aut|Hans Blom (historicus)|Blom, J.C.H.}}; {{aut|Emiel Lamberts|Lamberts, E.}} (red.) (2006): ''Geschiedenis van de Nederlanden'', HBuitgevers
* {{aut|Hans Bornewasser|Bornewasser, J.A.}} (1977): ''Winkler Prins Geschiedenis der Nederlanden. Prehistorie tot 1500''
* {{aut|Wim van Es|Es, W.A. van}}; {{aut|Wilfried Hessing|Hessing, W.A.M.}} (red.) (1994): ''Romeinen, Friezen en Franken in het hart van Nederland, van Traiectum tot Dorestad, 50 v.C - 900 n.C.'', Matrijs
* {{aut|Bert Groenewoudt|Groenewoudt, B.}}; {{Aut|Michel Groothedde|Groothedde, M.}}; {{aut|Henk van der Velde|Velde, H. van der}} (2006): [https://web.archive.org/web/20070928214639/http://www.noaa.nl/content/Documenten/20%20Groenewoudt-Groothedde.pdf De Romeinse tijd, Middeleeuwen en Vroegmoderne tijd in het Midden- en Oost-Nederlands zandgebied (versie 1.0, geaccepteerd september 2006)]
* {{Aut|Johan Huizinga|Huizinga, J.}} (1982): ''[[Herfsttij der Middeleeuwen|Herfsttij der Middeleeuwen. Studie over levens- en gedachtenvormen der veertiende en vijftiende eeuw in Frankrijk en de Nederlanden]]'', Wolters-Noordhoff
* {{Aut|Jonathan Israel|Israel, J.I.}} (1996): ''De Republiek, 1477-1806'', Van Wijnen, (vert.)
* {{aut|Huub Jansen|Jansen, H.P.H.}} (1981): ''Geschiedenis van de Middeleeuwen'', Het Spectrum
* {{aut|Huub Jansen|Jansen, H.P.H.}} (1979): ''Middeleeuwse geschiedenis der Nederlanden'', Het Spectrum

== Noten ==
{{References}}

{{Navigatie geschiedenis van de Lage Landen}}
[[Categorie:Geschiedenis]]