Brontekst bekijken van Geschiedenis van Noord-Brabant

{{Zijbalk geschiedenis Nederland}}
De '''Geschiedenis van Noord-Brabant''' beschrijft de gebeurtenissen van het verleden van de [[Regio|landstreek]] die in de 21e eeuw de provincie [[Noord-Brabant]] vormt.

De eerste mensen arriveerden omstreeks 10.000 v.Chr. In 3000 v.Chr. ontstonden de eerste [[Woonplaats|nederzettingen]] en het gebied werd rond het begin van de [[Christelijke jaartelling|jaartelling]] veroverd door de [[Romeinen in Nederland|Romeinen]]. Na de ineenstorting van het [[Romeinse Rijk]] namen [[Germanen|Germaanse]] [[Stam (antropologie)|stammen]] de streek in bezit. In de 12e eeuw ging het gebied deel uitmaken van het [[Hertogdom Brabant]].

Tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog|Nederlandse Opstand]] veroverden [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Staatse]] troepen de landstreek, die in 1648 bij de [[Vrede van Münster]] definitief bij de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] kwam. Het werd een [[Generaliteitslanden|Generaliteitsland]] zonder een eigen stem in het landsbestuur. Deze situatie duurde tot 1796, toen het gewest met [[Autonomie|autonome]] status toetrad tot de [[Bataafse Republiek]]. Bij de stichting van het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]] in 1815 werd de huidige provincie Noord-Brabant gevormd.

== Prehistorie ==
[[Bestand:Grafheuvel-Toterfout.jpg|thumb|Een ringwalgrafheuvel, ca. 1350 v. Chr., nabij [[Toterfout]] in de gemeente [[Veldhoven]]]]
De oudste menselijke bewoning van het huidige Noord-Brabant dateert van 10.000 v.Chr. De eerste bewoners waren [[jager-verzamelaar]]s die in kleine groepen rondtrokken. Rond 3000 v.Chr ontstonden de eerste [[landbouw|agrarische]] nederzettingen. De boeren gebruikten aanvankelijk nog [[stenen werktuig]]en, maar rond 1900 v.Chr. deed [[brons]] zijn intrede in het gebied en rond 800 v.Chr. verschenen er de eerste [[IJzer (element)|ijzeren]] objecten. Veel archeologische vondsten getuigen van de vroege historie. Er zijn in Noord-Brabant uit de [[steentijd]] en de [[bronstijd]] honderden [[grafheuvels in Nederland#Noord-Brabant|grafheuvels]] gevonden, evenals [[urnenveld]]en uit de [[ijzertijd]]. Verder zijn op een groot aantal plekken grondsporen gevonden van nederzettingen uit de ijzertijd. Op vele plaatsen zijn vuurstenen [[pijl (wapen)|pijlpunten]] en bronzen [[bijl]]en opgegraven. Door de hele provincie zijn duizenden [[artefact (archeologie)|artefacten]] aangetroffen van [[aardewerk]], [[keramiek|bouwkeramiek]], [[natuursteen]], [[vuursteen]], [[been (materiaal)|been]], [[metaal]] en [[glas (hoofdbetekenis)|glas]].<ref>{{Citeer web|url= https://www.brabantserfgoed.nl/page/3869/grafheuvels-en-urnenvelden|titel=Grafheuvels en urnenvelden|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=2 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200921165803/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3869/grafheuvels-en-urnenvelden|archiefdatum=2020-09-21|dodeurl=nee}}</ref>

== Romeinse tijd ==
[[Bestand:Peelhelm Rom.jpg|thumb|De Peelhelm, 320 n.Chr., gevonden in 1910 in [[Helenaveen]]]]
De legers van het [[Romeinse Rijk]] veroverden het gebied dat nu Noord-Brabant heet in 57 v.Chr. Dat gebied was in die tijd nagenoeg geheel bedekt met [[oerbos]], afgewisseld door [[moeras]]sen. Een van de overwonnen volken was de [[stam (antropologie)|stam]] van de [[Eburonen]]. Zij leefden onder andere in de streek waar nu de [[Kempen (streek)|Kempen]] ligt en in 54 v.Chr. kwamen zij in opstand. Negenduizend Romeinse soldaten verloren daarbij het leven. De Romeinen namen wraak door de Eburonen vrijwel geheel uit te roeien. Ruim een eeuw later kwamen de [[Bataven]] in opstand. Ook nu wisten de Romeinen hun gezag te herstellen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/5011/romeinse-verovering-en-romeinse-vrede|titel=Romeinse verovering en Romeinse vrede|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=4 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200809233826/https://www.brabantserfgoed.nl/page/5011/romeinse-verovering-en-romeinse-vrede|archiefdatum=2020-08-09|dodeurl=nee}}</ref>

Daarna brak een lange periode van welvaart aan waarin de inheemse bevolking [[romanisering|romaniseerde]] en in omvang toenam. Veel bos werd gekapt om als akker te dienen waarop graan werd verbouwd dat werd verhandeld met de Romeinen. Naar Romeins voorbeeld werden hier en daar [[Romeinse villa|villa's]] gebouwd. Vanaf eind 3e/begin 4e eeuw deden [[Germanen|Germaanse]] stammen steeds vaker invallen in het Romeinse territorium. Hoewel veel [[Salische Franken]] zich in het gebied vestigden, wisten de Romeinen hun gezag te handhaven. Tot het Romeinse rijk door interne machtsstrijd zo verzwakt was dat het zich in 406 n.Chr. genoodzaakt zag het noordelijke deel van het rijk op te geven. Veel geromaniseerde bewoners volgden het terugtrekkende leger waarna de landstreek in bezit werd genomen door de Salische Franken.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/romeinen|titel=De Romeinen in Brabant|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=4 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812065924/https://www.brabantserfgoed.nl/romeinen|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

De Romeinse periode heeft veel sporen nagelaten in het huidige Noord-Brabant. Bij [[Cuijk (plaats)|Cuijk]] zijn resten gevonden van een Romeinse brug. In [[Hoogeloon]] is een Romeinse villa opgegraven en bij [[Oss]] een aan een villa verwante boerderij. In [[Nispen]] werd een [[potstal]]boerderij uit de 2e of 3e eeuw gevonden. Onder andere in [[Kessel (Noord-Brabant)|Kessel]], [[Empel ('s-Hertogenbosch)|Empel]] en [[Lieshout]] zijn  [[crematie]]-[[graf (hoofdbetekenis)|graven]] blootgelegd, met in de naaste omgeving ruimtes met altaarstenen en [[offer (religie)|bijgiften]], onder andere van '[[terra sigillata]]’ (rood aardewerk), en militaire uitrustingstukken. In de [[Deurnese Peel]] is in 1910 nabij [[Helenaveen]] een Romeinse [[helm (hoofddeksel)|ruiterhelm]] gevonden. De vergulde [[zilver]]en helm werd waarschijnlijk door een Romeinse officier in een [[ven (water)|ven]] achtergelaten als [[zoenoffer]] aan de goden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.hetnoordbrabantsmuseum.nl/media/375586/docentenhandleiding_Romeinse_leskist.pdf|titel=De Romeinen in Noord-Brabant, docentenhandleiding, p. 49-52|uitgever=[[Het Noordbrabants Museum]]|datum=januari 2011|bezochtdatum=3 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210831195019/https://www.hetnoordbrabantsmuseum.nl/media/375586/docentenhandleiding_Romeinse_leskist.pdf|archiefdatum=2021-08-31|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/8719/de-romeinen-in-west-brabant|titel=De Romeinen in West-Brabant|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=5 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201128185711/https://www.brabantserfgoed.nl/page/8719/de-romeinen-in-west-brabant|archiefdatum=2020-11-28|dodeurl=nee}}</ref>

== Middeleeuwen ==
[[Bestand:Brabant1477.png|thumb|Kaart van [[hertogdom Brabant]] in 1477]]
Vanaf de 5e eeuw werden de gronden in het latere Brabant – met toestemming van de koning der Franken – in bezit genomen door leden van de lagere adel. De edelen brachten die nieuw verworven gronden in cultuur in [[Hofstelsel|domeinen]]. Zo'n domein bestond uit het [[landgoed]] van de [[Heer (feodalisme)|heer]], hof of vroonhof genaamd, met daaromheen [[Boerderij|hoeven]] die in gebruik werden gegeven aan [[Horigheid|horigen]], halfvrije boeren. Ook vrije boeren sloten zich aan bij domeinen, op zoek naar bescherming tegen rondtrekkende bendes. Zo ontstonden overal dorpen die later, omdat ze eigendom waren van een heer, [[Heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheden]] werden genoemd.<ref>{{Citeer web|url=https://historiek.net/hofstelsel-leenstelsel-verschil/74161/|titel=Hofstelsel en leenstelsel: wat is het verschil?|uitgever=Historiek|datum=15 maart 2018|bezochtdatum=6 april 2020}}</ref>

Na de dood van [[Karel de Grote]] in 814 viel het [[Frankische Rijk]] uiteen. Eeuwenlang streden edellieden om de macht over de verschillende delen van het oude rijk. In het gebied waar nu Noord-Brabant is gelegen, ontstond rust toen in 1183 het [[hertogdom Brabant]] werd gevormd. [[Brussel (stad)|Brussel]] werd de hoofdstad van het hertogdom dat was verdeeld in vier [[kwartier (gebied)|kwartieren]], te weten Leuven, Brussel, Antwerpen en ’s-Hertogenbosch. De hertog stelde in het laatst genoemde kwartier een [[Meier (bestuur)|meier]] aan als bewindhebber. Het kwartier, dat werd aangeduid als [[Meierij van 's-Hertogenbosch]], was weer onderverdeeld in vier kwartieren: [[Peelland]], [[Kempenland (bestuur)|Kempenland]], [[Kwartier van Oisterwijk|Oisterwijk]] en [[Maasland (Noord-Brabant)|Maasland]], en omvatte daarnaast enkele oostelijk van de Meierij gelegen gebieden. De [[Baronie van Breda]] en het [[Markiezaat Bergen op Zoom]] ressorteerden onder het kwartier Antwerpen. De stad [[Grave (plaats)|Grave]] en de heerlijkheden [[Steenbergen (stad)|Steenbergen]], [[Land van Cuijk (heerlijkheid)|land van Cuijk]] en [[Willemstad (Noord-Brabant)|Willemstad]] vielen niet onder een van de kwartieren maar behoorden wel tot het hertogdom Brabant.<ref>{{Citeer web|url=http://www.bhic.nl/onderzoeken/hulp-bij-onderzoek/leenregisters|titel=Leenregisters|uitgever=[[Brabants Historisch Informatie Centrum]]|bezochtdatum=6 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200920234749/http://www.bhic.nl/onderzoeken/hulp-bij-onderzoek/leenregisters|archiefdatum=2020-09-20|dodeurl=nee}}</ref>

Door innovaties in de landbouw als de [[haam]], de [[keerploeg]] en het [[drieslagstelsel]], nam de voedselproductie sterk toe. Boeren verhandelden overschotten aan voedsel op marktplaatsen die uitgroeiden tot steden. Door de uitbreiding van het landbouwareaal en het gebruik van hout voor de bouw van steden en voor het koken, verdween bijna het gehele Brabantse oerbos. Dit zorgde voor het ontstaan van heidegronden die door de vele schapen werden kaalgevreten, waardoor grote [[zandverstuiving]]en ontstonden. Om de schaarste aan hout te bestrijden introduceerde de hertog van Brabant rond 1400 het [[pootrecht|recht van voorpoting]]. Dit hield in dat hij aan de ingezetenen van dorpen het recht verleende om [[bosbouw]] te plegen op [[woeste grond]] die hem toebehoorde. Meestal betrof dat [[berm (strook)|bermen]] van wegen en delen van zandverstuivingen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/5639/brabantse-landschappen|titel=Brabantse landschappen|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=6 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200809044014/https://www.brabantserfgoed.nl/page/5639/brabantse-landschappen|archiefdatum=2020-08-09|dodeurl=nee}}</ref>

De hertogen van Brabant verleenden in het gebied dat thans tot de provincie behoort aan enkele tientallen steden [[stadsrechten]], in ruil voor steun. Om hun macht te consolideren voerden de Brabantse hertogen vele oorlogen, zowel binnen als buiten Brabant. Dat leidde tot de aanleg van kastelen, en het versterken van steden met [[gracht]]en, [[Stadsmuur|stadsmuren]] en [[Stadspoort|poorten]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/4243/de-opkomst-en-ondergang-van-de-steden|titel=De opkomst en ondergang van de steden|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=6 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200809230357/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4243/de-opkomst-en-ondergang-van-de-steden|archiefdatum=2020-08-09|dodeurl=nee}}</ref>
In 1270 lukte het de hertog van Brabant om voor zijn steden het recht te verwerven [[Engeland|Engelse]] [[wol]] te kopen en het daarmee [[Weven|geweven]]  [[laken (textiel)|laken]] in Engeland af te zetten. Brabant werd een bloeiende textielproducent met naast Engeland ook [[Italië]], [[Spanje]] en de [[Baltische staten|Oostzeelanden]] als afzetgebied. Belangrijke handelscentra waren [['s-Hertogenbosch]] en [[Bergen op Zoom]]. De welvaart die ontstond mondde uit in de Brabantse Gouden Eeuw, een bloeiperiode die viel tussen 1430 en 1550. In Brabant floreerden [[architectuur]], [[schilderkunst]], [[literatuur]] en [[muziek]], en het hertogdom was het bestuurlijk en economisch kerngebied van de Nederlanden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.grin.com/document/443950|titel=Wisseling van de Macht. Hoe Brabant haar Gouden Eeuw verloor aan Holland tussen 1568-1648|auteur=Roy Ripzaad|uitgever=GRIN Verlag, München|datum=2017|bezochtdatum=6 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200406162625/https://www.grin.com/document/443950|archiefdatum=2020-04-06|dodeurl=nee}} {{ISBN|9783668813281}}</ref>

Veel bouwwerken uit de Brabantse Gouden Eeuw zijn bewaard gebleven zoals de [[Sint-Janskathedraal ('s-Hertogenbosch)|Sint-Janskathedraal]] in 's-Hertogenbosch, het [[Markiezenhof]] in Bergen op Zoom, de [[Grote Kerk (Breda)|Grote- of Onze Lieve Vrouwekerk]] in Breda, de [[Sint-Petrusbasiliek (Oirschot)|Sint-Petrusbasiliek]] in [[Oirschot (plaats)|Oirschot]] en het [[Kasteel Helmond|kasteel van Helmond]].

<gallery widths="200px" heights="140px" class="center" caption="Middeleeuwse bouwwerken">
Kasteel Heeswijk 01.jpg|[[Kasteel Heeswijk]] gebouwd tussen 1156 en 1387
Demoriaandenboschnl.jpg|[[De Moriaan ('s-Hertogenbosch)|De Moriaan in 's-Hertogenbosch]], gebouwd tussen 1201 en 1300
Bergen op zoom 008.jpg|De Gevangenispoort in [[Bergen op Zoom]], gebouwd tussen 1301 en 1400
Kasteel Helmond in spiegelbeeld.jpg|[[Kasteel Helmond]], gebouwd tussen 1325 en 1400
CroyCastleTheNetherlands.jpg|[[Kasteel Croy]] in Aarle-Rixtel, gebouwd tussen 1401 en 1450
10305 Grote of Onze Lieve-Vrouwekerk (7).jpg|De [[Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk (Breda)|Grote of Onze-Lieve-Vrouwekerk in Breda]], gebouwd tussen 1410 en 1547
Geertruidskerk.jpg|De [[Geertruidskerk]] in Geertruidenberg, gebouwd tussen 1421 en 1500
Cuijk - Kerktoren bij Sint Martinuskerk.jpg|De Toren in Cuijk, gebouwd in de 15e eeuw
</gallery>

== Tachtigjarige Oorlog (1568–1648) ==
{{Zie hoofdartikel|Tachtigjarige Oorlog}}
[[Bestand:Map of the Habsburg Netherlands by Alexis-Marie Gochet.png|miniatuur|Kaart met in geel het hertogdom Brabant en in rood de scheidingslijn uit 1648 tussen de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden]]
Vanaf omstreeks 1560 kreeg het [[calvinisme]] in Brabant steeds meer aanhang. De [[Beeldenstorm]] die in de zomer van het jaar 1566 in [[West-Vlaanderen]] losbarstte en zich over de gehele Nederlanden verbreidde, was in Brabant bijzonder hevig. De Spaanse koning [[Filips II van Spanje|Filips II]], die ook de titel [[Landsheer|'heer der Nederlanden']] voerde, stuurde het [[Leger van Vlaanderen|Spaanse leger]] naar de Lage Landen met de opdracht de opstand te onderdrukken. In de [[Tachtigjarige Oorlog]] die toen uitbrak heeft Brabant een centrale rol gespeeld, al vonden de belangrijke gevechten de eerste tien jaar buiten Brabant plaats.<ref name="Grens">{{citeer web|url= https://www.brabantserfgoed.nl/page/4672/tachtigjarige-oorlog|titel=Tachtigjarige Oorlog. Een dunne grens tussen Staats- of Spaansgezinde provincie|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=9 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201009094741/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4672/tachtigjarige-oorlog|archiefdatum=2020-10-09|dodeurl=nee}}</ref>

Als gevolg van langdurige problemen met [[wedde (loon)|soldijbetaling]] sloeg het Spaanse leger in 1576 aan het [[muiterij|muiten]]. [[Spaanse Furie (Antwerpen)|Antwerpen]] werd door Spaanse troepen geplunderd en in brand gestoken. De onlusten duurden drie dagen en kostten volgens schattingen 7000 mensen het leven. Daarop riepen de Staten van Brabant de [[Staten-Generaal van de Nederlanden]] bijeen. Brabant wist in samenwerking met [[Willem van Oranje]] de gematigde en de radicale opstandelingen op één lijn te krijgen. Zij sloten de [[Unie van Brussel]] en eisten het vertrek van de Spaanse troepen. Spanje zwichtte en trok zijn troepen terug.<ref name="Grens"/>

De rust duurde slechts kort en in 1579 hervatten de Spanjaarden de strijd, die zich naar Brabant uitbreidde. Er ontstond een scheuring in de Unie van Brussel. Enkele gewesten kozen de kant van de Spanjaarden en stichtten de [[Unie van Atrecht]]. De opstandige gewesten verenigden zich in de [[Unie van Utrecht (1579)|Unie van Utrecht]]. Breda sloot zich aan bij de Unie van Utrecht. 's-Hertogenbosch twijfelde aanvankelijk, maar na een mislukte [[Schermersoproer|machtsgreep van de Bossche calvinisten]], koos de stad voor de Unie van Atrecht. Twee jaar later, op 25 juli 1581, namen de Staten-Generaal van de Nederlanden het [[Plakkaat van Verlatinghe]] aan, de [[onafhankelijkheidsverklaring]] van de Nederlanden. Een van de ondertekenaars was het hertogdom Brabant.<ref name="Grens"/>

De dag daarna, op 26 juli 1581, namen de Spanjaarden [[Furie van Houtepen|Breda]] in. De hoofdstad van Brabant, [[Beleg van Brussel (1584-1585)|Brussel]], viel in maart 1585 in Spaanse handen en [[Beleg van Antwerpen (1584-1585)|Antwerpen]] in augustus van dat jaar. Als gevolg van die ontwikkeling moesten de afgevaardigden van het gewest Brabant hun zetels in de Staten-Generaal opgeven. De delen van Brabant die nog aan de kant van de opstandige gewesten stonden, waaronder [[Bergen op Zoom (stad)|Bergen op Zoom]], verloren hun zelfstandigheid en vielen vanaf dat moment rechtstreeks onder het gezag van de Staten-Generaal. Het opstandige Bergen op Zoom wist in 1588 het [[Beleg van Bergen op Zoom (1588)|Spaanse beleg]] te trotseren en in 1590 heroverde [[Maurits van Oranje|Maurits van Nassau]] Breda op de Spanjaarden door een list met een [[Turfschip van Breda|turfschip]].<ref name="Grens"/><ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3239/generaliteitsland-en-ministaatjes|titel=Onder Hollands gezag|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=16 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200803083157/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3239/generaliteitsland-en-ministaatjes|archiefdatum=2020-08-03|dodeurl=nee}}</ref>

Bij het ingaan van het [[Twaalfjarig Bestand]] in 1609 waren het westen en noorden van het latere Noord-Brabant in handen van de [[Republiek der Verenigde Provinciën]]. Het oosten was nog Spaans met 's-Hertogenbosch als bolwerk. Na de hervatting van de oorlog lukte het Spanje om in 1625 [[Beleg van Breda (1624-1625)|Breda]] in te nemen, maar daarna keerden de kansen. [[Frederik Hendrik van Oranje|Frederik Hendrik]] veroverde [[Beleg van 's-Hertogenbosch (1629)|'s-Hertogenbosch]] in 1629 en [[Beleg van Breda (1637)|Breda]] in 1637, waarmee het noordelijk deel van Brabant geheel in [[Staatse leger|Staatse]] handen kwam. Bij de [[Vrede van Münster]] in 1648 stond Spanje de [[soevereiniteit]] over noordelijk Brabant af aan de Staten-Generaal.

De Tachtigjarige Oorlog is voor Brabant een barre tijd geweest. De regio lag vrijwel voortdurend in een brede frontzone. Breda en 's-Hertogenbosch moesten langdurige belegeringen doorstaan, evenals Bergen op Zoom, dat zich nooit aan de Spanjaarden heeft overgegeven. Kleine steden, zoals Eindhoven en Helmond, werden dan door de Staatsen en dan weer door de Spanjaarden onder de voet gelopen. Het platteland werd geplunderd door beide partijen, rondtrekkende legers vernielden de [[oogst]]en, de bevolking van de Meierij werd door de Staatsen uitgehongerd en in heel Brabant raakten dorpen ontvolkt.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/80jo|titel=Tachtig jaar oorlog in Brabant|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=8 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812063119/https://www.brabantserfgoed.nl/80jo|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.yumpu.com/nl/document/read/20157551/dissertatie-staatsvormend-geweld-leo-adriaenssen|titel=Staatsvormend geweld, p. 277|auteur=[[Leo Adriaenssen]]|uitgever=Stichting Zuidelijk Historisch Contact|datum=2008|bezochtdatum=14 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230405/https://www.yumpu.com/nl/document/read/20157551/dissertatie-staatsvormend-geweld-leo-adriaenssen|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}} {{ISBN|978-90-70641-82-5}}</ref>

== Staats-Brabant (1648–1795) ==
{{Zie hoofdartikel|Staats-Brabant}}
[[Bestand:Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.svg|thumb|Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en haar generalisatielanden]]
[[Bestand:Totale_schade_1702.jpg|thumb|''Sulck kompt de geheele geledene schade deser heerlijckheijt te bedragen de somme van seventien duijsent drij hondert dartien gulden, elff stuiver acht penningen''.<br />Opgave door de [[schepen]]en van [[Lieshout]] van de schade die passerende Nederlands/Britse legers, onder andere van de generaals [[John Churchill|Marlborough]] en [[Godard van Reede|Athlone]], in 1702 in het dorp veroorzaakt hadden.<br />Later in dat jaar werd Lieshout door de Fransen [[Brandschatting|gebrandschat]]. De ''geëiste contributie'' bedroeg 3180 gulden. Via een tussenpersoon in Antwerpen werd 1020 gulden betaald.<ref>{{aut|Paul van de Wiel}} (2011): ''De Plashoeve te Lieshout. Een reis van negen eeuwen met het huijs ende sijne bewoonders'', eigen uitgave, Lieshout, {{ISBN|978-90-9026190-4}}, blz. 50</ref>]]

Na de vrede van Münster besloten de Staten-Generaal om het deel van Brabant waarover zij de soevereiniteit hadden verkregen zelf te blijven besturen, zoals dat vanaf 1585 reeds het geval was met de delen van het hertogdom die in Staatse handen waren. Daarmee werd [[Staats-Brabant]] een [[Generaliteitsland]]. De Staten-Generaal voerden in fasen het in de Republiek geldende belastingstelsel in.<ref>{{Citeer web|url=https://www.dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0015.php|titel=Een plan voor de verbetering van de publieke financiën in de Meierij tijdens de nadagen van het Ancien Régime. In: Nederlandse historische bronnen 5|auteur=P.H.D. Leupen|uitgever=[[Dbnl]]|datum=2009|bezochtdatum=29 september 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20150530031145/http://dbnl.org/tekst/_ned017198501_01/_ned017198501_01_0015.php|archiefdatum=2015-05-30|dodeurl=nee}}</ref> De boeren op de schrale [[zandgronden]] kregen daarmee dezelfde lasten te dragen als de Hollandse [[klei]]boeren. Verder bleven de in- en uitvoerrechten van kracht die eerder waren ingevoerd voor handelsverkeer vanuit het bevrijde deel van Brabant met de rest van de Republiek. De katholieke [[eredienst]] werd verboden en de Staten-Generaal eigenden zich alle bezittingen van de Rooms-Katholieke Kerk toe. Verder kwamen uitsluitend hervormden in aanmerking voor het vervullen van overheidsfuncties.

De overgrote meerderheid van de bevolking bleef trouw aan het katholieke geloof. Veel katholieken woonden de [[Eucharistie|zondagsmis]] bij in een van de zelfstandige [[enclave]]s als [[Heerlijkheid Bokhoven|Bokhoven]], [[Land van Ravenstein|Ravenstein]], [[Heerlijkheid Boxmeer|Boxmeer]] en [[Commanderij Gemert|Gemert]]. Anderen zochten hun toevlucht tot kerken in de Spaanse Nederlanden die net over de grens lagen zoals die bij de latere [[Abdij van Achel|Achelse Kluis]]. Na het [[rampjaar 1672]] werd het regime enigszins verlicht en werden katholieke [[schuurkerk]]en gedoogd, zij het tegen betaling van [[recognitiegeld]]. Het aantal hervormden bleef, zeker op het platteland, zo gering dat overheidsfuncties toch aan katholieken werden gegund.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3877/schuil-en-refugie|titel=Schuil en refugie|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=23 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812063916/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3877/schuil-en-refugie|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

De in- en uitvoerrechten die geheven werden op handelsverkeer met de rest van de Republiek troffen vooral de textielnijverheid in de Meierij, die omvangrijk was en ongeveer een kwart van alle in de Republiek opgestelde weefgetouwen telde. De invoer van wol en vlas, en de uitvoer van geweven producten – die vroeger verliepen via Antwerpen – moesten gaan lopen via Hollandse handelssteden als Amsterdam en Rotterdam. De in- en uitvoerrechten die als gevolg daarvan geheven werden, bemoeilijkten de concurrentie met textielproducenten in Leiden en Haarlem. Mede door druk vanuit de Hollandse handelssteden verleenden de Staten-Generaal een aantal Meierijse steden en dorpen vrijstelling van het betalen van douanerechten. Hierdoor kon de textielnijverheid in Staats-Brabant blijven floreren.<ref>{{Citeer web|url=https://historischcentrumoverijssel.nl/wp-content/plugins/mais-mdws/maisi_ajax_proxy.php?mivast=20&mizig=210&miadt=141&miaet=1&micode=0005S.450&minr=12831688&miview=inv2&milang=nl|titel=Oorsprong en karakter van de proto-industrie in Noord-Brabant. Een baanbrekende studie van Gerard van Gurp, in: Textielhistorische Bijdragen 45|auteur=Cor G.W.P. van der Heijden|uitgever=Stichting Textielgeschiedenis|datum=2005|bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230454/https://historischcentrumoverijssel.nl/wp-content/plugins/mais-mdws/maisi_ajax_proxy.php?mivast=20&amp;mizig=210&amp;miadt=141&amp;miaet=1&amp;micode=0005S.450&amp;minr=12831688&amp;miview=inv2&amp;milang=nl|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.researchgate.net/publication/318808070_G_van_Gurp_Brabantse_stoffen_op_de_wereldmarkt_Proto-industrialisering_in_de_Meijerij_van_'s-Hertogenbosch_1620-1820|titel=G. van Gurp, Brabantse stoffen op de wereldmarkt. Proto-industrialisering in de Meierij van ’s-Hertogenbosch 1620-1820|auteur=Elise van Nederveen Meerkerk|uitgever=Tijdschrift voor Sociale en Economische Geschiedenis|datum=maart 2005|bezochtdatum=1 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230526/https://www.researchgate.net/publication/318808070_G_van_Gurp_Brabantse_stoffen_op_de_wereldmarkt_Proto-industrialisering_in_de_Meijerij_van_%27s-Hertogenbosch_1620-1820|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=bgskS7gz0mkC&pg=PP1&lpg=PP1&dq=textielhistorische+bijdragen+48&source=bl&ots=LreiR4gKex&sig=ACfU3U0s7Z_c3FP4N9L8fvD-_KlZk04GCg&hl=nl&sa=X&ved=2ahUKEwj_0o_t75zpAhWE6qQKHevPDwQQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=textielhistorische%20bijdragen%2048&f=false|titel=Gemerts linnen en de proto-industrie in de Meierij van 's-Hertogenbosch tijdens de zeventiende en achttiende eeuw, in: Textielhistorische Bijdragen 48|auteur=Gerard van Gurp|uitgever=Stichting Textielgeschiedenis|datum=2008|bezochtdatum=1 mei 2020}}</ref>

Staats-Brabant werd gebruikt als een militaire [[bufferzone]] ter verdediging van de Republiek, met name van de [[Zeven Provinciën]]. De vestinggordel lag daarom in het noorden van Staats-Brabant, langs de [[Grote rivieren van Nederland|grote rivieren]]. Legertroepen van de Franse koning [[Lodewijk XIV van Frankrijk|Lodewijk XIV]] en zijn bondgenoten trokken zowel tijdens de [[Hollandse Oorlog]] (1672-1678), als tijdens de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)]] en de [[Spaanse Successieoorlog]] (1702-1713) regelmatig plunderend door het onverdedigde Staats-Brabant, waarbij tal van dorpen in de as werden gelegd en tal van gijzelaars werden meegenomen. Om plundering te voorkomen kon men een zogenaamde ''contributie'' betalen. De dreiging van de Staten-Generaal met een boete op het betalen daarvan hield de meeste dorpen niet tegen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/4673/grensgebied-brabant|titel=Grensgebied Brabant|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=22 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812070008/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4673/grensgebied-brabant|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

Niet alleen de troepen van de Fransen en hun bondgenoten zorgden voor overlast. Decennialang fungeerde Staats-Brabant als doorgangshuis voor Staatse troepen en allerlei legers van [[Alliantie|bondgenoten]]. Zowel op de heenweg naar het zuiden als op de terugweg moesten de legers enige dagen worden ingekwartierd. Dit bracht hoge kosten met zich mee, die maar ten dele en alleen voor het Staatse leger werden vergoed. Na het sluiten van de [[Vrede van Utrecht (1713)|Vrede van Utrecht]] in 1713 verschoof de verdedigingsgordel van de Republiek naar de [[Barrièretraktaat|barrièresteden]] in de [[Zuidelijke Nederlanden]]. Na die tijd bleef het Staats-Brabantse platteland onveilig omdat veel roversbendes die uit Holland en Gelderland verdreven waren in het gebied rondtrokken.<ref>{{citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/5166/de-bende-van-de-witte-veer|titel=Bende van de Witte Veer|uitgever=Brabants Erfdgoed|bezochtdatum=22 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200811213947/https://www.brabantserfgoed.nl/page/5166/de-bende-van-de-witte-veer|archiefdatum=2020-08-11|dodeurl=nee}}</ref>

In Noord-Brabant heeft lang de overtuiging geleefd – en die leeft bij veel inwoners in de 21e eeuw nog – dat Staats-Brabant systematisch door de Staten-Generaal is achtergesteld en uitgebuit. Historici die hiernaar vanaf eind 20e eeuw onderzoek hebben gedaan, onderschrijven die opvatting niet. De meesten van hen, inclusief die uit Noord-Brabant,  beantwoorden de vraag of het voor de bevolking veel zou hebben uitgemaakt wanneer Staats-Brabant een volwaardige provincie was geworden met: 'waarschijnlijk weinig of niets'. Hun onderzoek heeft geleid tot het inzicht dat de verarming van de bevolking van Staats-Brabant twee hoofdoorzaken kende: het decennialange oorlogsmolest als gevolg van oorlogen tegen Frankrijk, en [[conjunctuur|conjuncturele]] tegenwind door de crisis in de landbouw en de achteruitgang van de Hollandse wereldhandel.<ref>{{Citeer web|url=https://doi.org/10.18352/bmgn-lchr.4338|titel=Den Haag versus Staats-Brabant. IJzeren vuist of fluwelen handschoen?|auteur=Guido de Bruin|uitgever=BMGN - Low Countries Historical Review|datum=1996|bezochtdatum=22 april 2020}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.bmgn-lchr.nl/articles/abstract/10.18352/bmgn-lchr.4399/|titel=Het afrossen van een dood paard. Kanttekeningen bij Guido de Bruin, 'Den Haag versus Staats-Brabant. IJzeren vuist of fluwelen handschoen'|auteur=René Huiskamp, Ton van de Sande|uitgever=BMGN - Low Countries Historical Review|datum=1997|bezochtdatum=22 april 2020|archiefdatum=12 februari 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200212184616/https://www.bmgn-lchr.nl/articles/abstract/10.18352/bmgn-lchr.4399/|dodeurl=ja}}</ref>

== Franse Tijd ==
[[Bestand:NapoleonChurch Boxtel.jpg|thumb|Op de achtergrond de Katholieke 'Sint-Petrusbasiliek', op de voorgrond de Protestantse [[Napoleonskerk]] in [[Boxtel (plaats)|Boxtel]] uit 1812]]

In 1794 viel [[Eerste Franse Republiek|Frankrijk]] de Republiek der Verenigde Nederlanden binnen en veroverde Staats-Brabant. Nederlandse [[patriotten]], die de ideeën van de [[Franse Revolutie]] steunden, wisten te bewerkstelligen dat Nederland niet ingelijfd werd bij Frankrijk. Zo ontstond de [[Bataafse Republiek]], in werkelijkheid een Franse vazalstaat. Bij het [[Verdrag van Den Haag (1795)|Haags Verdrag]] van 16 mei 1795 stond Frankrijk het veroverde Staats-Brabant af, waarbij werd bepaald dat het gebied onder de naam [[Bataafs-Brabant]] een positie zou krijgen die gelijkwaardig was aan die van de andere gewesten. De enclaves die niet bij het generaliteitsgebied behoord hadden, werden door Frankrijk verkocht aan de Bataafse Republiek, die deze zogenaamde [[Gecedeerde Landen]] niet toevoegde aan Bataafs-Brabant. Het betrof [[rijksheerlijkheid Gemert|Gemert]], [[Land van Ravenstein|Ravenstein]], [[heerlijkheid Boxmeer|Boxmeer]], [[graafschap Megen|Megen]], [[Oeffelt]], [[Heerlijkheid Bokhoven|Bokhoven]], [[Luyksgestel]] en [[Huijbergen]].<ref name="PenLN">{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3284/patriotten-en-lodewijk-napoleon|titel=Patriotten en Lodewijk Napoleon|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=26 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200925215001/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3284/patriotten-en-lodewijk-napoleon|archiefdatum=2020-09-25|dodeurl=nee}}</ref><ref name="JGMS">{{Citeer web|url=https://books.google.nl/books?id=oVtKR_XjaUkC&printsec=frontcover&hl=nl#v=onepage&q&f=false|titel=Noord-Brabant in de Bataafs-Franse Tijd 1794-1814|auteur=J.G.M. Sanders (eindredactie)|uitgever=[[Rijksarchief in Noord-Brabant]]/[[Uitgeverij Verloren]]|datum=2002|bezochtdatum=26 april 2020}}{{ISBN|90-6550-628-4}}, hoofdstuk 2 en 3</ref>

Tijdens de [[Franse Tijd in Nederland|Franse Tijd]], die toen aanbrak en duurde tot 1813, is de bestuurlijke indeling van het gebied een aantal malen ingrijpend gewijzigd. Na de [[Bataafse Republiek#Staatsgreep van 1798|staatsgreep van 1798]] werd een centralistische [[Staatsregeling 1798|Staatsregeling]] opgesteld waarin het grondgebied van Bataafs-Brabant werd verdeeld over twee departementen. Het oostelijk deel, met de naam [[Departement van de Dommel]], liep vanaf [[Tilburg]] naar het oosten tot voorbij [[Nijmegen]]. Het westelijk deel heette [[Departement van de Schelde en Maas]] en omvatte ongeveer [[Graafschap Zeeland|de Zeeuwse eilanden]], het gedeelte van  [[Graafschap Holland|Holland]] ten zuiden van de [[Maas]] en het westelijk deel van [[Bataafs-Brabant]]. De Staatsregeling functioneerde slecht en werd in 1802 vervangen door een regeling waarin de oude grenzen van het departement Bataafs-Brabant werden hersteld. Op 26 september 1805 werden de Gecedeerde Landen alsnog aan het departement toegevoegd.<ref name="JGMS" />

Na de oprichting van het [[koninkrijk Holland]] onder koning [[Lodewijk Napoleon]] in 1806 kreeg Bataafs-Brabant een nieuwe naam: [[departement Brabant]]. Het grondgebied werd uitgebreid met enige plaatsen die voorheen bij andere departementen hadden behoord, waardoor de Maas de noordelijke grens werd. Het betrof onder andere [[Willemstad (Noord-Brabant)|Willemstad]], [[Klundert]], [[Geertruidenberg (plaats)|Geertruidenberg]] en [[Made (Noord-Brabant)|Made]], [[Zevenbergen (Moerdijk)|Zevenbergen]], [[Hooge Zwaluwe|Hoge]] en [[Lage Zwaluwe]], en [[Heusden (gemeente)|Heusden]]. Twee jaar later werd [[Luyksgestel]], dat behoorde tot het departement [[Nedermaas]], geruild tegen [[Lommel]].<ref name="JGMS" />

Lodewijk Napoleon werd in Brabant populair. Tijdens een lange inspectiereis door het departement in 1809 bood hij steun en geld aan tijdens een [[cholera]]epidemie in het dorp [[Aarle-Rixtel|Aarle]] en bij enkele grote overstromingen. Ook verleende hij stadsrechten aan Tilburg, [[Roosendaal]] en [[Oosterhout (Noord-Brabant)|Oosterhout]]. Daarnaast gaf hij veel kerken terug aan de katholieken. Protestanten die hun kerk zo kwijt raakten schonk hij geld voor de bouw van nieuwe kerkjes, nu bekend als [[Napoleonskerk]]jes.<ref name="PenLN" />

In 1810 lijfde keizer [[Napoleon Bonaparte]] het gebied ten zuiden van de [[Waal (rivier)|Waal]] in bij het [[Eerste Franse Keizerrijk]]. Enkele maanden later was de rest van Nederland aan de beurt. Het voormalige departement Brabant werd in twee delen gesplitst. Het deel ten westen van de [[Donge]] werd toegevoegd aan het Zuid-Nederlandse departement [[Twee Neten]], dat al deel uitmaakte van Frankrijk vanaf 1795. Het oostelijk deel van het departement werd samen met een deel van [[departement Gelderland]] omgezet in een nieuw Frans departement, [[Monden van de Rijn]].<ref name="JGMS" />

== Negentiende eeuw (vanaf 1814) ==
[[Bestand:1815-VerenigdKoninkrijkNederlanden.svg|thumb|Nederland in 1815-1830]]
[[Bestand:Het legerkamp in Rijen Rijksmuseum SK-A-4945.jpg|thumb|Het legerkamp in [[Rijen]]]]
Na de val van [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] in 1814 besloten de overwinnaars op het [[Congres van Wenen]] de voormalige Bataafse Republiek samen te voegen met de [[Oostenrijkse Nederlanden]] tot het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]]. Het oude hertogdom Brabant werd hierdoor niet langer door een landsgrens doorsneden. Het werd verdeeld in drie provincies: Noord-Brabant, [[Antwerpen (provincie)|Antwerpen]] en [[Zuid-Brabant]].

In de [[Nederlandse Grondwet|grondwet van maart 1814]] werd bepaald dat de provincies weer hun oude grenzen zouden krijgen. De voormalig Hollandse gebieden van Bataafs-Brabant werden zo bij de provincie Zuid-Holland gevoegd en een aantal voormalige enclaves bij de provincies Gelderland en Limburg. Hierbij werd de ruil Luyksgestel-Lommel uit 1808 ongedaan gemaakt. In de periode 1814-1818 werden de grenzen van Noord-Brabant nader vastgesteld, waarbij de provincie Noord-Brabant de Maas als noordgrens kreeg. In dat kader  kwamen onder meer Heusden, Nieuw-Vossemeer, Grave, Ravenstein en Boxmeer bij Noord-Brabant. Bovendien werd Luyksgestel opnieuw Brabants en Lommel Limburgs.<ref name="JGMS" />

De hereniging van de Brabantse gebieden eindigde door het uitbreken van de [[Belgische Opstand]] in september 1830. Koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] legerde een troepenmacht van 50.000 man in Noord-Brabant. Het leger ondernam in 1831 de succesvolle [[Tiendaagse Veldtocht]], maar moest zich onder internationale druk terugtrekken. De koning weigerde de Belgische onafhankelijkheid te accepteren en hield het leger in Noord-Brabant tot 1839 op volle sterkte. Dit betekende dat er buiten de garnizoenssteden veel militairen waren ingekwartierd bij burgers en in grote tentenkampen bij [[Rijen]] en [[Woensel]]. Zij stonden onder bevel van de Prins van Oranje – de latere koning [[Willem II der Nederlanden|Willem II]] – die in deze periode een bijzondere band met Brabant opbouwde.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3287/de-grondslag-van-het-noord-brabant-van-vandaag|titel=De grondslag van het Noord-Brabant van vandaag|uitgever=Brabants Erfgoed|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211022112730/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3287/de-grondslag-van-het-noord-brabant-van-vandaag|archiefdatum=2021-10-22|dodeurl=nee}}</ref>

Nederland erkende de Belgische onafhankelijkheid in 1839, en vier jaar later werd in het [[Verdrag van Maastricht (1843)|verdrag van Maastricht]] de grens tussen België en Nederland vastgesteld. Daarbij vormde de situatie in [[Baarle]] een probleem, door de tientallen [[enclave]]s en de vele [[exclave]]s in het dorp. De onderhandelaars slaagden er niet in tot overeenstemming te komen over een grens zonder in- en uitsluitingen. Men besloot daarom vast te houden aan de chaotische situatie uit de [[late middeleeuwen]]. 
{{Zie hoofdartikel|Enclavegeschiedenis van Baarle}}
In 1853 werd de bisschoppelijke hiërarchie hersteld, waarmee in Nederland vijf bisdommen werden ingevoerd waarvan twee in Noord-Brabant. De [[Rooms-Katholieke Kerk]] manifesteerde zich sterk in de provincie. Katholieke kloosterorden richtten zich op de ziekenzorg en het onderwijs en bereikten daarin een dominante positie. De kerk wist zich daarnaast in vrijwel alle maatschappelijke organisaties de functie 'geestelijk adviseur' te verwerven. Op deze wijze verzekerde de Katholieke Kerk zich van een overheersende rol in zowel het publieke als het persoonlijke leven van veel katholieken.<ref name="rR">{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3880/het-rijke-roomsche-leven|titel=Het rijke Roomsche leven|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812060345/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3880/het-rijke-roomsche-leven|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

[[Bestand:Velp (NB) Rijksmonument 514138 Mariëndaal (De Binckhof) na restauratie, voorkant.jpg|thumb|Vele kloosters werden in deze tijd gebouwd om diverse kloosterordes te huisvesten. Zo ook het Mariëndaal in Velp]]

In diezelfde tijd kwam in Noord-Brabant de [[industrialisatie]] op gang. Dat proces begon in de textiel, waar de bestaande [[proto-industrie]] zich ontwikkelde tot een industrie waarin fabrieksmatig werd geproduceerd. De voornaamste textielcentra waren [[Textielindustrie in Tilburg|Tilburg]], [[Textielindustrie in Goirle|Goirle]], [[Textielindustrie in Helmond|Helmond]], [[Textielindustrie in Geldrop|Geldrop]], [[Textielindustrie in Eindhoven|Eindhoven]] en [[Textielindustrie in Gemert|Gemert]]. Daarna volgden andere al aanwezige nijverheidssectoren als de [[Leer (stof)|leder-]] en [[Schoenmaker (beroep)|schoenenindustrie]], die zich concentreerde in de [[Langstraat (streek)|Langstraat]] en uitlopers had naar onder andere [[Gilze-Rijen]] en [[Moergestel]]. Ook de [[sigaar|sigarenindustrie]] kwam tot bloei, voornamelijk in [[Eindhoven]], [[Valkenswaard (plaats)|Valkenswaard]] en [[Roosendaal]]. In de [[Meierij van 's-Hertogenbosch]] ([[Liempde]], [[Sint-Oedenrode]], [[Best]] en [[Schijndel]]) ontwikkelde zich een [[klompenindustrie]]. Op de kleigebieden in west Noord-Brabant ontstond een omvangrijke [[suikerbiet]]enteelt met een daaraan gerelateerde [[suikerfabriek]] in [[Dinteloord]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/13554/seizoensmigratie-in-de-suikerindustrie|titel=Seizoensmigratie in de suikerindustrie|auteur=Ebo Roek|uitgever=Brabants Erfgoed|datum=8 september 2021|bezochtdatum=31 januari 2022}}</ref> Met de komst van [[Philips (bedrijf)|Philips]] naar Eindhoven in 1891 ontstond in Noord-Brabant ook een [[maakindustrie]]. In 1892 werd in [[Budel]] een [[Zinkfabriek (Budel)|zinkfabriek]] opgericht.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/4247/industrialisatie-in-twee-golven|titel=Industrialisatie in twee golven|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=31 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201022103232/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4247/industrialisatie-in-twee-golven|archiefdatum=2020-10-22|dodeurl=nee}}</ref>

== Twintigste eeuw ==
[[Bestand:Onze-Lieve-Vrouwe Hemelvaartkerk - Breda - 20040642 - RCE.jpg|thumb|De Onze-Lieve-Vrouw-Hemelvaartkerk in Breda, gebouwd in 1890, gesloten in 1966 en afgebroken in 1967]]
In de periode eind 19e/begin 20e eeuw kreeg de Noord-Brabantse landbouw een impuls door de oprichting van [[landbouwcoöperatie]]s, met name de [[Noordbrabantse Christelijke Boerenbond|NCB]]. Door toenemende doelmatigheid verminderde de werkgelegenheid in de landbouw. Wel werd de voedingsmiddelenindustrie steeds belangrijker. [[Veghel (plaats)|Veghel]] werd het centrum hiervan, met vestigingen van onder andere de [[Coöperatieve Handelsvereniging|CHV]] en [[DMV (zuivelcoöperatie)|DMV]].<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/6262/de-cooperatieve-handelsvereniging-te-veghel|titel=De coöperatieve Handelsvereniging te Veghel|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200928060037/https://www.brabantserfgoed.nl/page/6262/de-cooperatieve-handelsvereniging-te-veghel|archiefdatum=2020-09-28|dodeurl=nee}}</ref>

Tijdens de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog]] werd Noord-Brabant op 10 mei 1940 binnen een dag veroverd. De [[Peel-Raamstelling]] aan de oostzijde van de provincie viel vrijwel zonder strijd en Duitse luchtlandingstroepen veroverden de [[Moerdijkbrug]] zonder veel weerstand te ondervinden. Het einde van de oorlog kwam, als gevolg van de operatie [[Market Garden]], eerder dan in de provincies boven de rivieren. Alleen het [[land van Altena]] moest wachten tot 1945 om bevrijd te worden.<ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/4675/gevlucht-bezet-bevrijd|titel=Gevlucht, bezet, bevrijd|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812070933/https://www.brabantserfgoed.nl/page/4675/gevlucht-bezet-bevrijd|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref>

Na de oorlog werd de oorlogsschade aan de industrie en de infrastructuur met succes hersteld tijdens de [[Wederopbouw#Wederopbouw in Nederland|Wederopbouw]]. Aan het eind van die periode daalde de werkgelegenheid in de traditionele industrie echter sterk en veel bedrijven beëindigden hun activiteiten. De neergang was onder meer het gevolg van de groeiende [[Mededinging|concurrentie]] uit het buitenland. Na de oprichting van de [[Europese Economische Gemeenschap|EEG]] in 1957 vervielen allerlei handelsbelemmeringen, waarvan vooral [[Italië|Italiaanse]] textiel- en schoenproducenten profiteerden. Ook van buiten de EEG nam de invoer toe, met name uit [[lagelonenland]]en en uit opkomende economieën als [[Japan]] en [[Zuid-Korea]]. Daardoor kwamen ook moderne industrieën in de problemen. Om te kunnen overleven moest Philips in 1990 een grote reorganisatie doorvoeren, genaamd ''Operatie Centurion''.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1990/10/05/operatie-centurion-moet-personeel-philips-mobiliseren-6943073-a76688|titel=Operatie Centurion moet personeel Philips mobiliseren|uitgever=[[NRC Handelsblad|NRC]]|datum=5 oktober 1990|bezochtdatum=1 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230732/https://www.nrc.nl/nieuws/1990/10/05/operatie-centurion-moet-personeel-philips-mobiliseren-6943073-a76688|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref> [[DAF (fabrikant)|DAF]] vroeg in 1993 faillissement aan en werd na een doorstart overgenomen.<ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/1996/10/07/paccar-doet-bod-van-933-miljoen-bedrijf-vs-neemt-daf-7326904-a148689|titel=Paccar doet bod van 933 miljoen; Bedrijf VS neemt DAF Trucks over|uitgever=NRC|datum=7 oktober 1996|bezochtdatum=1 april 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211031230803/https://www.nrc.nl/nieuws/1996/10/07/paccar-doet-bod-van-933-miljoen-bedrijf-vs-neemt-daf-7326904-a148689|archiefdatum=2021-10-31|dodeurl=nee}}</ref>

Tegelijkertijd voltrokken zich grote maatschappelijke veranderingen. Na de oorlog ontstonden overal in Nederland twijfels over de [[verzuiling]], ook in Noord-Brabantse katholieke kringen. Deze twijfel kwam onder meer voort uit de tijden van het verzet tegen de Duitse bezetting, waar vaak over de grenzen van de zuilen heen met elkaar werd samengewerkt. Later begon de kerkelijke grondslag van organisaties als ziekenhuizen zijn vanzelfsprekendheid te verliezen door de opbouw van de verzorgingsstaat. Uiteindelijk resulteerde dat proces in een massale [[geloofsafval]] wat ertoe leidde dat veel kerken in de provincie aan de eredienst werden onttrokken. Veel kerkgebouwen kregen een andere bestemming, maar vele tientallen werden afgebroken.<ref name="rR" /><ref>{{Citeer web|url=https://www.brabantserfgoed.nl/page/3882/secularisering-en-nieuwe-godsdiensten|titel=Secularisering en nieuwe godsdiensten|uitgever=Brabants Erfgoed|bezochtdatum=7 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200812160611/https://www.brabantserfgoed.nl/page/3882/secularisering-en-nieuwe-godsdiensten|archiefdatum=2020-08-12|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://historiek.net/in-noord-brabant-verdwenen-450-kerken/80446/|titel=In Noord-Brabant verdwenen 450 kerken|auteur=Wies van Leeuwen|uitgever=Historiek|datum=4 november 2018|bezochtdatum=7 mei 2020}}</ref>

In de laatste decennia van de 20e eeuw groeide de [[intensieve veehouderij]] in Noord-Brabant sterk, met als koplopers de [[varkenshouderij|varkens]]- en [[pluimveehouderij]]. Hiermee werd de provincie een gebied met een grote veedichtheid; in het jaar 1999 herbergde Noord-Brabant 29 miljoen kippen en 4,5 miljoen varkens.<ref name="BDb">{{Citeer web|url=https://brabant.databank.nl/kiosken/index.html|titel=Brabant Databank|uitgever= Provincie Noord-Brabant|bezochtdatum=28 maart 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200806182606/https://brabant.databank.nl/kiosken/index.html|archiefdatum=2020-08-06|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{citeer web|url=https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/71923ned/table?ts=1585653018928|titel=Landbouw; dieren naar klassenindeling aantal dieren, regio, 2000 - 2009|uitgever=[[Centraal Bureau voor de Statistiek|CBS]]|bezochtdatum=31 maart 2020}}</ref>

== Eenentwintigste eeuw ==
In reactie op de massaontslagen bij DAF, Philips en hun toeleveranciers sloten 21 gemeenten in Zuidoost-Brabant zich aaneen als [[Metropoolregio Eindhoven]]. Ze brachten een werkkapitaal van circa 3 miljoen euro bijeen en verwierven een Europese 'Stimulus'-subsidie van circa 180 miljoen euro. Onder de noemer '[[Metropoolregio Eindhoven#Brainport|Brainport]]' stimuleerde de Metropoolregio intensieve samenwerking tussen bedrijven, overheden en kennisinstellingen. Daarnaast werden op grote schaal bedrijfsterreinen opgeknapt en nieuwe ontwikkeld, en kregen nieuwe bedrijfjes kansen in verzamelgebouwen. Dat resulteerde in honderden projecten en ruim 30.000 cursusplaatsen. Er kwam een instroom van buitenlandse bedrijven op gang en mede daardoor ontwikkelden zich nieuwe groeisectoren zoals [[Auto-industrie#Auto-industrie in Nederland|automotive]], [[Industriële vormgeving|design]] en [[zakelijke dienstverlening]]. Brainport Regio Eindhoven ontving in 2016 de status van [[mainport]] en was in 2018 qua groei de tweede economische regio van Nederland, na de regio Amsterdam.<ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/overig/21-brainport-de-toekomst-duurzame-bedrijvigheid-en-bestendige-welvaart-voor-de-regio~aa9724e3/|titel=21. 'Brainport', de toekomst - Duurzame bedrijvigheid en bestendige welvaart voor de regio|auteur=Anke Verbakel|uitgever=[[Eindhovens Dagblad]]|datum=13 oktober 2008|bezochtdatum=9 mei 2020}}</ref><ref>{{Citeer web|url=http://www.ed.nl/regio/eindhoven/en-nu-is-het-officieel-brainport-mainport-1.6713427|titel=En nu is het officieel: Brainport = mainport|uitgever=Eindhovens Dagblad|datum=6 december 2016|bezochtdatum=9 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20161220225817/http://www.ed.nl/regio/eindhoven/en-nu-is-het-officieel-brainport-mainport-1.6713427|archiefdatum=2016-12-20|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.ed.nl/eindhoven/groei-brainport-economie-vlakt-af-naar-3-3-procent~a45ce96a/|titel=Groei Brainport-economie vlakt af naar 3,3 procent|uitgever=Eindhovens Dagblad|datum=20 november 2019|bezochtdatum=9 mei 2020|archiefurl=https://web.archive.org/web/20191221022044/https://www.ed.nl/eindhoven/groei-brainport-economie-vlakt-af-naar-3-3-procent~a45ce96a/|archiefdatum=2019-12-21|dodeurl=nee}}</ref>

== Zie ook ==
* [[Tijdlijn van de Lage Landen]]

== Externe link ==
* [http://www.bhic.nl/ Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC)]

{{Appendix| |2=
== Verwijzingen ==
{{Referenties| |2}}
}}

[[Categorie:Geschiedenis van Noord-Brabant| ]]