Brontekst bekijken van Ereraad voor de Kunst


Een '''Ereraad voor de kunst''' was een [[ereraad]] dat na de [[Tweede Wereldoorlog]] was opgezet met het doel de Nederlandse maatschappij te [[Denazificatie|denazificeren]], ofwel te zuiveren van 'foute' en met de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Duitse bezetting]] [[Collaboratie|collaborerende]] [[Kunstenaar|kunstenaars]] en organisaties: zij waren belast met het bestraffen van kunstenaars die de [[Nationaalsocialisme|nationaalsocialistische]] kunstwereld hadden helpen vormgeven. De Ereraad voor de kunst verving de zes ereraden die eerder waren ingesteld, te weten de Ereraad voor de [[architectuur]], de [[Beeldende kunst|beeldende kunsten]], de [[letterkunde]], het [[muziek]], het [[Theater (kunstvorm)|toneel]] (inclusief [[dans]] en [[Film (cinematografie)|film]]) en de amusements- en [[kleinkunstenaars]]. <ref name=":0">{{Aut|auteur=Wesselink}} (2014), [https://pure.uva.nl/ws/files/1138567/137217_07.pdf 'De zuivering van het veld'], p.171</ref>                

== Geschiedenis ==        

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd reeds gedacht aan de berechting van diegenen die geheel of gedeeltelijk 'fout' hebben gezeten. In 1944 kwam de regering met een besluit dat de zuivering van ambtenaren regelde. De beoefenaars van [[vrije beroepen]] zoals de [[Kunstenaar|kunstenaars]], vielen daar buiten. Het [[Militair Gezag (1944-1946)|Militair Gezag]] richtte zich na de bevrijding van het Zuiden op niet-zuivere kunstenaars.  Toen ook het Noorden bevrijd was, werden landelijke richtlijnen uitgevaardigd. De afdeling kunsten werd eerst onder leiding van [[Leo Braat|L.P.J. Braat]] en daarna [[N.A. Donkersloot]] uitgevoerd.<ref name=":1">{{Aut|auteur=Veltkamp, Vierling}} (1992), p.7</ref>

Na de bevrijding volgde de afrekening met landgenoten die hadden gecollaboreerd of daarvan werden verdacht. Het oude ministerie van onderwijs, kunst en wetenschappen werd gereactiveerd, ‘foute’ ambtenaren werden vervangen en er werd beroepszuivering onder de kunstenaars gehouden. [[Oorlogsmonument|Oorlogsmonumenten]] waren niet alleen bakens voor de publieke herinnering, maar dienden tevens als beloning voor [[Beeldhouwer|beeldhouwers]] die standvastig waren gebleven.<ref name=":0" />

Op 15 juni 1945 werden zes ereraden voor de kunsten ingesteld, te weten die voor de [[architectuur]], de [[Beeldende kunst|beeldende kunsten]], de [[letterkunde]], het [[muziek]], het [[Theater (kunstvorm)|toneel]] (inclusief [[dans]] en [[Film (cinematografie)|film]]) en de amusements- en [[kleinkunstenaars]]. Diezelfde maand gaven de ereraden gezamenlijk een verklaring uit, waarin verkondigd werd dat het lidmaatschap van de Kultuurkamer alleen niet voldoende werd geacht om iemand als niet-zuiver te veroordelen. Profiteren of propageren van maatregelen en instellingen van de bezetter daarentegen zou wel veroordeeld worden.<ref name=":1" />

Op 5 april 1946 werd de Wet zuivering kunstenaars van kracht. Behalve de regeling van uitvoering van uitspraken werd hierin de mogelijkheid tot [[Beroepsprocedure|beroep]] tegen uitspraken vastgelegd. Hiervoor werd de Centrale Ereraad voor de Kunst opgericht.<ref name=":2">{{Aut|auteur=Veltkamp, Vierling}} (1992), p.8</ref>

Vanaf 1948 werd de zuivering overgenomen door de Centrale Raad voor de Kunst, die ook [[Beroepsprocedure|beroepsprocedures]] afwikkelde van personen aan wie na de oorlog een [[beroepsverbod]] was opgelegd.<ref>{{Aut|auteur=Veltkamp, Vierling}} (1992), p.5</ref> 

Na de instelling van de Centrale Ereraad werd door enkele honderden kunstenaars beroep aangetekend tegen de uitspraken van de ereraden en tegen de algemene uitspraak van de Verenigde Ereraden uit juni 1945. Vaak kwam de Centrale Ereraad tot een mildere strafoplegging dan die van de ereraden, wat leidde tot een conflict met de voorgaande ereraden. Zij meenden dat hun werk niet langer zinvol was en boden ontslag aan, hetgeen per 1 januari 1948 door de Minister werd verleend. Enkele maanden later waren alle beroepszaken door de Centrale Ereraad afgehandeld.

De raad werd op 9 januari 1952 geheel opgeheven.<ref name=":2" />

== Effectiviteit van de zuivering ==
De officiële zuivering slaagde maar deels. Het grootste probleem was dat het proces tot april 1946 niet wettelijk was verankerd. Voorts bleek de in bezettingstijd geformuleerde zuiveringsgedachte niet haalbaar in de naoorlogse realiteit. De overheid zwichtte spoedig voor de stem van de mensen die zich in grijs gebied bevonden en die zich te streng beoordeeld voelden. Veel uitgeslotenen negeerden hun vonnis en velen werden in tweede instantie vrijgesproken. De overheid hechtte meer waarde aan maatschappelijke rust dan aan een principiële aanpak van collaborateurs.<ref name=":0" /><ref name=":1" />

Het feit dat de zuivering verder reikte dan de officiële vorm, blijft in de literatuur doorgaans buiten beschouwing. De beëindiging van iemands straf betekende niet automatisch dat hij met een schone lei kon beginnen. Er zijn tal van voorbeelden waaruit blijkt dat het verleden niet zo snel vergeten werd.<ref>{{Aut|auteur=Wesselink}} (2014), [https://pure.uva.nl/ws/files/1138567/137217_07.pdf 'De zuivering van het veld'], p.172</ref>
== Bronnen en referenties ==
'''Bronnen'''
* {{Citeer boek |titel=Kunstenaars van de Kultuurkamer: Geschiedenis en herinnering |achternaam=Wesselink |voornaam=C.C. |url=https://hdl.handle.net/11245/1.351063 |uitgever=UvA |datum=2014 |isbn=978 90 351 4061 5 |formaat=doctoraal}}
* {{Aut|auteur=Veltkamp, E.P.; Vierling, C.D.E.M.}}[https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.14.46 Inventaris van de archieven van het Bureau Zuivering Kunstenaars en van de Ereraden voor de Kunst, (1939) 1945-1952], ''Nationaal Archief'' (1992, versie 31 maart 2022)
'''Referenties'''

{{References}}

[[Categorie:Rijkscommissariaat Nederland]]