Brontekst bekijken van Datering van deuren

=== Onderzoek datering van deuren ===
In 2005 heeft een onderzoek plaatsgevonden op een aantal kenmerken van zeventig verschillende deuren. De uitkomst gaf meer duidelijkheid in de richtlijnen voor datering. De resultaten van het onderzoek zijn in een artikel in het jaarboek <em>Hervonden Stad</em><br>
Bron: 10-2005 beschreven door Lilian Verschoor.
=== [[Verklarende woordenlijst deuren]] ===
[[Bestand:00deur.jpg|thumb|left|Kenmerken van een paneeldeur]]<br>Kenmerken van een paneeldeur
#[[Verklarende woordenlijst deuren#deurstijl|deurstijl]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#regel|regel]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#dorpel|dorpel]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#bossing|bossing]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#kussen|kussen]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#paneel|paneel]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#profiel|profiel]]
#[[Verklarende woordenlijst deuren#gesloten pengatverbinding|gesloten pengatverbinding]]
{{clr}}
'''Enkele richtlijnen om een deur te kunnen dateren zijn:'''
#de hoeveelheid panelen (a) en indeling van de deur (b)
#het profiel in de deur (a) maar ook in het kozijn (b)
#het materiaalgebruik: houtsoort (a), hang- en sluitwerk (b), verbindingen (c).

Met deze gegevens kan niet met zekerheid gezegd worden hoe oud de deur is. Onder andere moet men ook letten op:
*de plaats van een pand (binnen of buiten de bebouwde kom, stad of dorp)
*het bouwjaar van een pand
*de mogelijkheid van hergebruik van een deur

'''1a. De hoeveelheid panelen'''<br>- 17<sup>e</sup> eeuw: veel panelen (zes, acht of meer) <br>- 18<sup>e</sup> en 19e eeuw: &eacute;&eacute;n en twee panelen<br>- vanaf 1850: &eacute;&eacute;n, twee en drie panelen<br>- vanaf 1900: ook vier, vijf, zes en acht panelen.

'''1b. De indeling'''<br>- v&oacute;&oacute;r 1850: brede deurstijlen; dunne binnendeuren<br>- circa 1905: panelen met bossing worden vervangen door platte panelen; meerdere vlakke panelen of een raam met roedeverdeling boven in de deur (zogenaamde bovenlichtdeur)<br>- vanaf 1921 (fabrieksmatig gefabriceerde deur, de Bruynzeeldeur): bovenlichtdeur ook zonder roedeverdeling.
<br><br>'''2a. Het profiel in deur </strong><br>- 17<sup>e</sup> eeuw: stompe profielen of omgaande profielen<br>- 18<sup>e</sup> eeuw: lang kwartrond of ovaal kwartrond profiel en rechtopstaand hol profiel <br>- 19e eeuw: veelvuldig gebruik van diverse profielen<br>- begin 20e eeuw: korte periode met hoekige profielen.
==== Overzicht van de verschillende profielen ====
<br><br>'''2b. Het profiel in kozijn </strong><br>- zwaar geprofileerde lijsten met bol en hol profiel rondom paneeldeuren zijn ouder dan strak geprofileerde lijsten<br>- tweepaneeldeur in een strak recht kozijn is een herplaatste deur.</p>
<br><br>'''3a. Het materiaalgebruik houtsoort </strong><br>- 17<sup>e</sup> eeuw: eikenhout<br>- vanaf 18<sup>e</sup> eeuw: eikenhout of grenen of vurenhout of een combinatie van houtsoorten<br>- vanaf 1921 (Bruynzeeldeur): een combinatie van vuren regels en berkenhouten panelen.</p>
<br><br>'''3b. Het materiaalgebruik hang- en sluitwerk </strong><br>- tot in de eerste kwart van de 20e eeuw: knieren (bochtscharnieren)<br>- laat 19e eeuw en begin 20e eeuw: paumelles en knieren<br>- vanaf 1921 (Bruynzeeldeur): paumelles en bladscharnieren.
<br><br>'''3c. Het materiaalgebruik verbindingen </strong><br>- tot en met eerste kwart 20e eeuw: gesloten pengatverbinding met toognagels<br>- vanaf eerste kwart 20e eeuw: gesloten pengatverbinding met spie&euml;n of met kruisspijkers en zwaluwstaartverbinding met deuvels, zoals bij Bruynzeeldeur.</p>
<br><br>'''Voorbeelden van typerende kenmerken voor datering van deuren</strong><br>1. Binnendeuren: paneeldeuren (a), kastdeuren (b), suitedeuren (c), glasdeuren (d), bovenlichtdeuren (e), opgeklampte deuren (f). Deze deuren komen in alle genoemde categorie&euml;n voor.</p>
==== 2. Buitendeuren ====
'''1a. Paneeldeuren (17<sup>e</sup> eeuw - 1915)'''
E&eacute;npaneeldeur
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:oudedeur1.jpg|18<sup>e</sup> eeuw: vurenhouten &eacute;&eacute;npaneeldeur
Bestand:deur2.jpg|19e eeuw: vurenhouten &eacute;&eacute;npaneeldeur, circa 1850.
</gallery>
===== Tweepaneeldeur =====
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:deur3.jpg|19e eeuw, tweede en derde kwart: vurenhouten tweepaneeldeur
Bestand:deur4.jpg|19e eeuw: vurenhouten tweepaneeldeur 1895
</gallery>
===== Driepaneeldeur =====
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:07.jpg|19e eeuw: vuren houten driepaneeldeur 1880
Bestand:08.jpg|20e eeuw: grenenhouten driepaneeldeur 1910-1915
Bestand:09.jpg|20e eeuw: vurenhouten driepaneeldeur circa 1910
</gallery>
===== Vierpaneeldeur =====
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:oudedeur94.jpg|19e eeuw: vurenhouten vierpaneeldeur circa 1895
Bestand:12.jpg|20e eeuw: vurenhouten vierpaneeldeur circa 1910
Bestand:deur38.jpg|20e eeuw: vierpaneeldeur (Bruynzeel) vanaf 1921
</gallery>

===== Vijfpaneeldeur =====
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:15.jpg|eind 19e/begin 20e eeuw: vurenhouten vijfpaneeldeur
Bestand:16.jpg|20e eeuw: vurenhouten vijfpaneeldeur 1905-1910
Bestand:17.jpg|17<sup>e</sup> eeuw, eikenhouten zespaneeldeur
Bestand:18.jpg|19<sup>e</sup> eeuw: grenenhouten zespaneeldeur met toog 1840
Bestand:19.jpg|19e eeuw: vurenhouten zespaneeldeur 1897 - 1901
</gallery>
19e eeuw: vurenhouten zespaneeldeur 1897 - 1901

'''1b. Opgeklampte kastdeuren (16e eeuw-1e kwart 20e eeuw) en kastdeuren met panelen (vanaf 18<sup>e</sup> eeuw)</strong> <br>Opgeklampte deuren zijn voornamelijk bedstee- stal-, kastdeuren en doorgangsdeuren:<br>- de datering is dezelfde richtlijnen als bij paneeldeuren <br>- aan &eacute;&eacute;n kant verticale planken, bijeengehouden door twee of meer horizontale planken<br>- soms beschilderd met een bepaalde afbeelding<br>- aan de buitenkant behangen (is het behang eraf, dan heeft de deur een ruwe zijde)<br>- zinken gevouwen plaatjes voor het afdekken van naden.<br>Paneelkastdeuren zijn meestal smalle deuren maar brede kastdeuren komen ook voor:<br>- datering is hetzelfde als bij binnendeuren<br>- panelen aan de binnenkant (nu vaak omgedraaid zodat de panelen aan de buitenkant te zien zijn).
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:50.jpg|thumb|left|18<sup>e</sup> eeuw]]
Bestand:50b.jpg|achterzijde vurenhouten kastdeur, simpel profiel met ojief, spiegelklampdeur
Bestand:51a.jpg|18<sup>e</sup> eeuw: kastdeur
Bestand:51b.jpg|achterzijde kastdeur, geen brede bossing en kussenpaneel
Bestand:52a.jpg|19e eeuw: grenen kastdeur 1888 -1890
Bestand:52b.jpg|achterzijde kastdeur, ruwe zijde, oorspronkelijk jutebehang
Bestand:53a.jpg|eind 19e/begin 20e eeuw
Bestand:53b.jpg|achterzijde spiegelklampdeur, profiel met ojief.
</gallery>
'''1c. Suitedeuren (18<sup>e</sup> eeuw-1950) </strong><br>- 18<sup>e</sup> eeuw: dubbele draaideur<br>- vanaf 19e eeuw: schuifdeur (oudst gedateerde deur is helemaal dicht)<br>- 20e eeuw (1900/1910): bovenlicht<br>- 20e eeuw (na 1920): lagere afmetingen<br>- 20e eeuw (1930): horizontale - of verticale roedeverdeling <br>- 20e eeuw (1950): blank glas in lood.<br>Opmerking: opmerkelijk verschil is dat de suitedeuren vanaf 1920 aanzienlijk lager zijn.</p>
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:54.jpg|19e eeuw: dichte schuifdeuren ca. 1880
Bestand:55.jpg|20e eeuw: dichte schuifdeuren 1906
Bestand:56.jpg|20e eeuw: schuifdeuren met bovenlicht 1913
Bestand:57.jpg|20e eeuw: glas-in-loodschuifdeuren 1920-1930
</gallery>
'''1d. Glasdeuren (1850-1915)</strong><br>Vanaf 1850:<br>- mouselineglas (gezandstraald glas met bloemetjesmotief)<br>Vanaf 1850/1860: <br>- een gietijzeren roedeverdeling<br>- roeden van hout<br>- gekleurd glas.<br>Opmerking: glasdeuren kunnen vermaakte twee- of driepaneeldeuren zijn, te herkennen aan het profiel dat vaak aan &eacute;&eacute;n kant is vervangen door glaslatjes of stopverf.
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:58.jpg|19e eeuw: vurenhouten glasdeur circa 1850
Bestand:59.jpg|19e eeuw: vurenhouten glasdeur circa 1870
Bestand:60.jpg|20e eeuw: vurenhouten Bruynzeelglas-in-looddeur (1921-1960)
</gallery>
'''1e. Bovenlichtdeuren (1900-1930)</strong><br>- 20e eeuw (1905/1910): groenig en gelig glas, typerend voor Jugendstil<br>- 20e eeuw (1905/1910): ingegroefde streepjes<br>- 20e eeuw (1910): vlakke panelen (geen kussen).<br>Opmerking: bij bovenlichtdeuren wordt een onderscheid gemaakt tussen &lsquo;oude&rsquo; en Bruynzeelbovenlichtdeuren: hoe kleiner de ruitjes, hoe ouder de deur en hoe strakker het profiel, hoe jonger de deur.
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:61.jpg|20e eeuw: vurenhouten bovenlichtdeur 1905
Bestand:62.jpg|20e eeuw: grenen bovenlichtdeur circa 1910
Bestand:63.jpg|20e eeuw: vurenhouten bovenlichtdeur 1920
Bestand:64.jpg|20e eeuw: Bruynzeelbovenlichtdeur 1921-1960
</gallery>

===== 1f. Opgeklampte deuren (zie opgeklampte kastdeuren) =====
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:65.jpg|2e en 3e kwart 19e eeuw
Bestand:66.jpg|achterzijde, spiegelklampdeur
Bestand:67.jpg|laat 19e eeuw: vurenhouten klampdeur met vier delen
Bestand:68.jpg|achterzijde
Bestand:69.jpg|laatste kwart 19e eeuw
Bestand:70.jpg|achterzijde
</gallery>
'''2. Buitendeuren</strong><br>- 18<sup>e</sup>-19e eeuw (1700-1890): &eacute;&eacute;n tot vier panelen<br>- 19e eeuw, 1860-1895: dubbel (herenhuizen)<br>- 20e eeuw (circa 1900): ovaal of vierkant raampje op ooghoogte<br>- 20e eeuw (1905): teakhout<br>- 20e eeuw (circa 1925): dik kabelvormige verticale accentuering (Amsterdamse School)<br>- 20e eeuw (1930): vlak teakhout met glas.
<gallery class="center" widths=300px>
Bestand:71.jpg|18<sup>e</sup>-19e eeuw: voordeur met vuren panelen en grenen regel 1790-1840
Bestand:72.jpg|achterzijde
Bestand:73.jpg|19e eeuw: grenen voordeur met smeedijzeren rooster circa 1890
Bestand:74.jpg|19e/20e eeuw: grenen voordeur 1890-1906
Bestand:75.jpg|20e eeuw: voordeur 1900
Bestand:76.jpg|20e eeuw: teakhouten voordeur met kabelvormige verticale accentuering 1925-1930
</gallery>

==== Literatuur ====
*Verschoor, L.A., &lsquo;Deuren in het depot van Stichting Monument &amp; Materiaal&rsquo; in: <em>Hervonden Stad</em> 10 (2005), 141-150.<br>Uitgebreide literatuurlijst zie <em>Hervonden Stad</em> (10) 2005.</p>
<br><br>
Bron digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
<br>
[[Bestand:Header-01.jpg|alt=Wiki Raamsdonk|center|link=https://genealogie-raamsdonk.nl]]
[[Categorie:Deur]]