Brontekst bekijken van Citadel van 's-Hertogenbosch

{{Infobox gebouw
| naam          = 
| afbeelding    =
| onderschrift  = De vijfde punt is geamputeerd tbv scheepvaart
| locatie       = Citadellaan 
| oorspronkelijke functie = Militair fort
| gebruik       = Rijksarchief
| start         = 1637-1645
| gereed        = 
| opening       = 
| sluiting      = 
| verbouwing    = 
| status        = 
| bouwstijl     = 
| monumentstatus= Rijksmonument
| monumentnummer= 21941
| architect     = 
| eigenaar      = Rijksgebouwendienst
| lijst         = 
| mapname       = 
| afbeelding2 = Citadel van 's-Hertogenbosch 1645 van de zuidkant gezien.jpg
| onderschrift2 = Citadel van 's-Hertogenbosch 1645 van de zuidkant gezien.
}}
De '''Citadel''' in [['s-Hertogenbosch (hoofdbetekenis)|'s-Hertogenbosch]] is een voormalig [[Fort (vesting)|fort]] gelegen aan de Citadellaan, op loopafstand van de [[Binnenstad ('s-Hertogenbosch)|binnenstad]] van de stad. Dit fort werd aangelegd tussen [[1637]] en [[1645]].

==Geschiedenis==
Op de plaats waar de Citadel werd aangelegd, stonden in de 14e en 15e eeuw huizen, evenals de [[Orthense Poort]] die op [[Bastion Orthenpoort]] stond. Hiervan zijn in [[1983]] resten gevonden bij archeologisch onderzoek. Deze poort stamt uit de periode tussen [[1315]] en [[1350]]. Door de bouw van deze poort was de [[Brusselse Poort ('s-Hertogenbosch)|Brusselse Poort]] overbodig geworden. De Brusselse poort was in het centrum, ter hoogte wat nu de Geertruikerkhof is. De contouren van deze poort is in het plaveisel aangebracht.

De citadel was een fort met daarbij vijf punten in het [[bastion]]. De aanleg van het fort werd kort na de inname van de stad in [[1629]] gestart. Het fort kreeg de naam ''Fort Willem Maria'', namen van twee van de kinderen van prins [[Frederik Hendrik van Oranje]], die de stad had veroverd op de [[Spanje|Spanjaarden]].<ref>Zie het artikel [[Beleg van 's-Hertogenbosch (1629)]].</ref>

Om het fort een vrij schootsveld te geven werd de wijk [[Ortheneind]] gesloopt, samen met de St.-Petrus en Pauluskerk. Het gebied waarvan de bebouwing tegen de vlakte ging, besloeg ongeveer 4 ha. Ook de noordelijke toegangsweg naar de stad ging voortaan via de Citadel lopen langs de noordelijke en de zuidelijke poort van het bouwwerk.

Het schootsveld wat hierdoor ontstond, ging ''De Plein'' heten. Dit gebied kon de gemeente pas weer opnieuw bebouwen, na de vestingwet in [[1874]]. In 1876 startten de zusters van de 'orde Carolus Borromeus' uit [[Trier]] hier het [[Carolusziekenhuis]]. Ze werden dan ook genoemd de ''Duitse zusters van De Plein''.

==Functies==
Het fort had na de voltooiing twee functies. Het moest de stad verdedigen tegen eventuele aanvallen van de Spanjaarden, maar tegelijkertijd moest het ook de Bossche inwoners in de gaten houden. Het kreeg daarom de bijnaam ''papenbril''. Het Staatse bewind was bang dat de inwoners van het katholieke 's-Hertogenbosch trouw bleven aan de Spaanse koning. In de periode dat de Citadel werd gebouwd, was het gezag van de Spaanse koning in het noorden van het land al aan het teruglopen, maar in het zuiden van het land had de koning nog veel gezag.

Rond [[1789]] werd aan het fort een kazernefunctie gegeven. Midden op het terrein werd een kazernegebouw gebouwd, dat in [[1848]] werd uitgebreid met vier vleugels. Dit gebouw met de daarbij behorende vleugels was bedoeld voor de manschappen. In de militaire periode vervulde de kazerne ook de functie van tribunaal en militaire gevangenis. In de Franse Periode zijn hier ook mensen geëxecuteerd.

==Sloop en huidige functie==
Tussen [[1823]] en [[1825]] is de [[Zuid-Willemsvaart]] gegraven. De scheepvaart had veel last van de uitstekende punt die in de Zuid-Willemsvaart stak. Deze punt is in [[1880]] van de Citadel gesloopt. De vier militaire gebouwen zijn in [[1984]] gesloopt, toen de Citadel grondig werd gerenoveerd. De militaire functie had het immers al in de jaren ‘60 verloren. Het carrévormige gebouw, waar de vleugels aan werden gebouwd, is eveneens gesloopt, maar na aanleg van de kelders gereconstrueerd. Het doet nu dienst als [[Rijksarchief]]; het [[Brabants Historisch Informatie Centrum]] is hier gevestigd. De Citadel is eigendom van de Staat ([[Rijksgebouwendienst]]).

==Galerij==
<gallery>
Bestand:Den bosch citadel panorama.jpg|Gracht en wal rond de Citadel, met de gebouwen daarachter.
Bestand:Citadel van 's-Hertogenbosch noordoostelijk bastion van boven gezien.jpg|Noordoostelijk bastion van boven gezien
Citadel van &#039;s-Hertogenbosch poortgebouw (op de achtergond meelfabriek).jpg|Citadel van 's-Hertogenbosch poortgebouw (op de achtergrond meelfabriek)
Bestand:Citadel hoofdgebouw 2.jpg|Hoofdgebouw
Bestand:Citadel van 's-Hertogenbosch de twee kanonnen.jpg
</gallery>

<br><br>
Digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
<br>

==Noten==
{{References|85%}}
{{Coor title dms|51|41|42|N|5|18|12|E|type:landmark_scale:5000_region:NL}}

[[Categorie:Beleg van 's-Hertogenbosch]]
[[Categorie:Citadel|Hertogenbosch]]
[[Categorie:Rijksmonument in 's-Hertogenbosch]]
[[Categorie:Kazerne in 's-Hertogenbosch]]
[[Categorie:Vestingwerk van 's-Hertogenbosch]]