Brontekst bekijken van Caganer

{{Afbeelding combi
| align    = right
| width    = 175px
| afb1     = Caganer front.png
| caption1 = Een ''caganer'' met ''[[barretina]]''
| afb2     = Caganer back.png
| caption2 = van voren en achteren gezien
}}
Een '''caganer''' ([[Catalaans]] voor 'kakker', uitgesproken als {{IPA|kəɣə'ne}}) is een [[Figurine (beeldje)|beeldje]] dat een gehurkt mannetje met omlaaggetrokken broek voorstelt dat zijn behoefte zit te doen.<ref name="bcncat">{{ca}} [http://culturapopular.bcn.cat/ca/festes-i-tradicions/personatges-i-elements-festius/caganer Caganer], Institut de Cultura de Barcelona. [https://web.archive.org/web/20160303205820/http://culturapopular.bcn.cat/ca/festes-i-tradicions/personatges-i-elements-festius/caganer Gearchiveerd] op 3 maart 2016.</ref> Ook de vrouwelijke variant (''caganera'') komt voor. De beeldjes worden in [[Catalonië]] en aangrenzende gebieden (onder meer [[Andorra]] en [[Valencia (autonome gemeenschap)|Valencia]]) gebruikt in [[Kerststal|kersttaferelen]] van de geboorte van Jezus, net zoals de drie [[wijzen uit het oosten]] en andere figuren daar traditioneel deel van uitmaken.

== Geschiedenis ==
Het traditionele uiterlijk van een caganer is dat van een gehurkt mannetje met ontblote billen, boerenkleding en een rode muts (''[[barretina]]''), die soms een pijp of sigaret rookt of de krant zit te lezen, of een stuk papier vasthoudt waarmee hij zijn achterwerk kan afvegen.<ref name="bcncat" /><ref name="amics">{{ca}} [https://www.amicsdelcaganer.cat/?page_id=60 Història i tradició del caganer] op de website van Amics del Caganer (de vereniging van Vrienden van de Caganer), gebaseerd op Jordi Arruga & Josep Mañà, ''El caganer: la figura més popular del pessebre català'', Auca-reeks, Barcelona, 1992, {{ISBN|84-7900-035-X}}. [https://web.archive.org/web/20221126150552/https://www.amicsdelcaganer.cat/?page_id=60 Gearchiveerd] op 26 november 2022.</ref> Het ''Diccionari de la llengua catalana'' (woordenboek van de Catalaanse taal) definieert 'caganer' als een ''figura popular del pessebre nadalenc en actitud de fer de cos'' ('populair figuurtje uit de kerststal dat zijn behoefte doet').<ref>{{ca}} [https://web.archive.org/web/20151119122340/http://dlc.iec.cat/results.asp?txtEntrada=caganer&operEntrada=0 caganer], Institut d'Estudis Catalans. Zie ook de ''[https://web.archive.org/web/20151119121318/http://www.diccionari.cat/lexicx.jsp?GECART=0023248 Enciclopèdia Catalana]'' op diccionari.cat. Het woord is afgeleid van ''cagar'' ('stront') en heeft daarnaast in plat Catalaans de betekenis van 'lafaard', overeenkomstig het Nederlandse 'schijtebroek, bange schijter'.</ref> Tegenwoordig stellen de figuurtjes ook vaak beroemdheden of bekende personen voor, zoals politici, voetballers of de paus.<ref name="bcncat" /> In de Noordoost-Catalaanse stad [[Girona (stad)|Girona]] bevindt zich een in 1992 opgericht familiebedrijf dat zulke poppetjes in jaarlijks tientallen nieuwe uitvoeringen fabriceert en exporteert en dat zijn productie in tien jaar zag stijgen van rond de 400 tot 35.000 beeldjes per jaar, met een omzet van 180.000 euro.<ref><!--verkoopsite, hoeft niet klikbaar--><nowiki>http://www.caganer.com/</nowiki></ref><ref name="fortune">{{en}} [https://fortune.com/2013/12/23/spains-christmas-tradition-defecating-celebrity-figurines/ Spain's Christmas tradition? Defecating celebrity figurines], ''Forune'', 23 december 2013. [https://web.archive.org/web/20230205003257/https://fortune.com/2013/12/23/spains-christmas-tradition-defecating-celebrity-figurines/ Gearchiveerd] op 5 februari 2023.</ref><ref name="bbc">{{en}} [http://www.bbc.com/news/world-europe-12059969 A traditional Nativity scene, Catalan-style], BBC, 23 december 2010</ref> Daarmee had het bedrijf in 2013 naar eigen zeggen zo'n 80% van de markt voor [[Keramiek|keramische]] caganers in handen.

Het figuurtje werd waarschijnlijk eind zeventiende of begin achttiende eeuw in [[kerststal]]letjes geïntroduceerd, maar het kwam daarvoor al op Catalaans [[Wandtegel|tegelwerk]] voor.<ref name="bcncat" /><ref name="bbc" /> Ook in negentiende-eeuwse Catalaanse en Spaanse boeken zijn illustraties van het mannetje te vinden.<ref name="amics" /> In de kathedraal van [[Ciudad Rodrigo]] in West-Spanje is op een houten [[Koorgestoelte|koorbank]] zelfs een gebeeldhouwd poepend mannetje van rond 1500 te zien (een zogenaamde [[misericorde]]),<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20151118203224/http://ica.princeton.edu/misericordia/display.php?country=Spain&site=&view=country&page=12&image=3147 Index of Christian Art], Princeton University</ref> maar dit op zichzelf staande houtsnijwerk maakt geen deel uit van een groter tafereel.

Er wordt wel vermoed dat de caganer in feite symbool staat voor overvloed of [[Bodemvruchtbaarheid|vruchtbaarheid]] en geluk, omdat zijn ontlasting als [[mest]] dienstdoet en daarmee een goede oogst in het vooruitzicht stelt.<ref name="fortune" /><ref name="bbc" /> <!--EN NOG MEER-->

Dezelfde soort figuurtjes worden ook gebruikt in kerststallen in [[Murcia (stad)|Murcia]] in het zuidoosten van Spanje, [[Napels (stad)|Napels]] in Italië en in [[Portugal]], waar zij respectievelijk ''cagones'', ''cacone'' of ''pastore che caca'' ('poepend herdertje') en ''cagões'' worden genoemd.

<gallery heights="200px" widths="200px">
Bestand:Caganer al pessebre.jpg|Een ''caganer'' in de grote, jaarlijkse kerststal op het Sant Jaume-plein in [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]] (2010-2011)
Bestand:Pessebre a la plaça de Sant Jaume - caganer.jpg|Een minder traditionele ''caganer'' op hetzelfde plein in december 2011
</gallery>

{{Appendix|2=
{{References}}
}}

[[Categorie:Beeld]]
[[Categorie:Catalaanse cultuur]]
[[Categorie:Kerst]]