Brontekst bekijken van Brahmanisme

Het '''brahmanisme''' was een [[Indische filosofie#Vedische periode|vedische religie]] waaruit de eerste vormen van [[hindoeïsme]] zijn ontstaan.<ref>{{aut|Jan Heesterman|Heesterman, J.}} (2005): 'Vedism and Brahmanism' in ''The Encyclopedia of Religion'', p. 9552–9553</ref> Een van de pijlers van het brahmanisme is het systeem van ''[[Varna (kaste)|varna's]]'' waarin [[Brahmaan|brahmanen]] de dominante [[Sociale klasse|klasse]] zijn. Het is dan ook meer een [[Macht (sociale wetenschappen)|sociopolitiek systeem]] dan een [[religie]], wat onder meer blijkt uit het vermogen om [[God (algemeen)|goden]] uit andere religies te absorberen, zoals [[Krishna (god)|Krishna]] en [[Shiva]].<ref name="Bronkhorst2016">{{aut|Johannes Bronkhorst|Bronkhorst}} (2016)</ref>{{rp|24}} Het brahmanisme vloeit voort uit het idee dat de brahmanen niets verschuldigd zijn aan de samenleving, maar dat die samenleving juist alles aan de brahmanen te danken heeft.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|245}} Een andere pijler is het [[Offer (religie)|offer]] (''[[yajna]]'') en de daarmee gepaard gaande ''[[shrauta]]''-rituelen. Meer dan het [[vedisme]] waar het uit voortkwam en waar de nadruk lag op [[Ode (dichtkunst)|lofzangen]] voor de ''[[Deva (godheid)|deva's]]'' of [[god (algemeen)|goden]], is het dan ook een offerreligie. Met het ontstaan van het neobrahmanisme verschoof de nadruk naar concepten als ''[[Atman (hindoeïsme)|Atman]]'' die ''[[Brahman (filosofisch concept)|Brahman]]'' is, ''[[karma]]'', ''[[samsara]]'' (de cyclus van dood en wedergeboorte) en ''[[moksha]]'' (de bevrijding daarvan), maar offers bleven een rol spelen in het dagelijkse leven en zouden dat ook in het [[hindoeïsme]] doen, de religie die als [[These-antithese-synthese|synthese]] met andere religies en [[Cultus (verering)|culten]] uit het brahmanisme evolueerde.

De brahmanisering, de succesvolle verspreiding van het brahmanisme buiten het oorspronkelijke kerngebied is opmerkelijk, aangezien het brahmanisme geen missionaire beweging is en [[bekering]] niet mogelijk is, alleen via geboorte kan iemand brahmaan worden.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|4, 408}} Dit succes is waarschijnlijk te danken aan de [[definitiemacht]] die zij hadden als de geleerde [[Sociale klasse|klasse]], waardoor zij een [[Imago (reputatie)|imago]] wisten te creëren dat navolging vond. Deze vorm van [[acculturatie]] ging overigens ook gepaard met de [[Aanpassing (sociologie)|aanpassing]] van het brahmanisme zelf, waarbij goden als [[Shiva]] en [[Vishnu]] werden geabsorbeerd door het brahmanisme.

[[Religieus exclusivisme]], het idee dat slechts een enkele [[religie]] waar is, is een belangrijk onderdeel van religies als het [[christendom]]. Dit heeft als model gediend bij de beschrijving van veel Aziatische bewegingen die dit exclusivisme niet of nauwelijks kenden. Hoewel deze bewegingen ook wel tegenover elkaar stonden, stonden zij veel meer naast elkaar en beïnvloedden zij elkaar in sterke mate. Veelal pas in hun beschrijving door westerse geleerden werden ze onderscheiden als [[isme]]s en in ''isolatie'' behandeld. Een goed begrip ontstaat echter pas door de [[Interactie|wisselwerking]] van deze bewegingen te beschouwen. Wel moet daarbij in ogenschouw genomen worden dat het brahmanisme de wisselwerking en aanpassing altijd negeerde en ontkende dat het in het verleden anders was geweest.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|113}} Daarmee kon het wel een exclusivisme pretenderen.

== Vedisme ==
Het brahmansime ontstond uit het [[vedisme]], een religie gebaseerd op een geloof in de macht van de ''[[Vedische tijd|arya]]'' en hun goden. Het vedisme komt naar voren in de ''[[Rigveda]]'' dat verhaalt over veehoudende [[Nomade|semi-nomadische]] [[Pastorale samenleving|pastorale]] stammen. Belangrijke goden waren [[Agni]], [[Indra (mythologie)|Indra]] en [[Varuna (god)|Varuna]]. Mensen waren nog ondergeschikt aan de goden, die dan ook werden uitgenodigd om deel te nemen aan uitgebreide rituelen als het [[Yajna|''soma''-ritueel]] waar dichters hen prezen met traditionele [[hymne]]n.<ref name="Witzel1995">{{aut|Michael Witzel|Witzel}} (1995)</ref>{{rp|5}}

De [[Bharata]] domineerden uiteindelijk de andere stammen uit de ''Rigveda'' en zouden daarna oostelijker richting de [[Yamuna]] zijn getrokken. Aan het einde van de ''Rigveda'' komen de [[Kuru (koninkrijk)|Kuru's]] uit heilige land [[Kurukshetra (stad)|Kurukshetra]] in beeld. Zij zouden de 50 stammen verenigen tot een enkele superstam.<ref name="Witzel1997">{{aut|Michael Witzel|Witzel}} (1997)</ref>{{rp|262-264}}

== Brahmanisme ==
=== Mantra-periode, Kuru-reformatie ===
De periode volgend op de ''Rigveda'' is die van de [[Mantra|mantra's]] van de ''[[Atharvaveda]]'', de ''[[Yajoerveda]]'' en enkele van de oudere ''[[Brahmana (geschrift)|Brahmana's]]''. Het [[vedisch Sanskriet]] van deze mantra-periode wijkt af van dat van de eerdere ''Rigveda''-periode.

De periode wordt gekenmerkt door de vestiging van het Kuru-rijk. Om hun dominantie zeker te stellen, zouden onder de mogelijk historische [[Parikshit]] en zijn opvolger [[Janamejaya]] bestaande rituelen, posities van priesters (''[[ritvij]]'') en teksten opnieuw zijn ingedeeld en gerangschikt. Dit zou een politieke strategie zijn om de stammen verenigd te houden onder de Kuru's.

==== ''Varna's'' ====
Daartoe werd de samenleving hervormd door de instelling van een [[sociale stratificatie]] in vier verschillende klassen of ''[[Varna (kaste)|varna's]]''. Niet-''arya's'' werden daarin opgenomen als ''[[shudra]]'', die evenwel uitgesloten waren van de rituelen. Dit werd wel [[Legitimiteit (politiek)|gelegitimeerd]] op basis van in [[mandala 10]], hymne 90, de ''[[Purusha sukta]]'', uit de ''Rigveda''. Hierin wordt ''[[Purusha]]'' beschreven als een van de [[Schepping|scheppende]] krachten. In vers 12 wordt verhaald hoe deze in verschillende stukken wordt gehakt, de ''brahmán'' (mond), ''rājanya'' (armen), ''vaiśya'' (dijen) en ''śūdra'' (voeten). Dit is wel uitgelegd als het ontstaan van de vier ''varna's'', waarbij zijn mond de priester (''brahmana'') werd, zijn armen de krijger (''[[kshatriya]]''), de dijen het volk (''[[vaishya]]'') en de voeten de dienaren (''[[shudra]]''). Deze uitleg wordt om meerdere redenen betwist. Allereerst wijkt de stijl af van alle andere hymnen, wat er op zou kunnen duiden dat deze later is toegevoegd. Daarnaast is het de enige plek in de ''Rigveda'' waar ''shudra'' wordt genoemd, waarmee er vier en niet drie klassen zou bestaan. Ook wordt ''varṇa'' in de ''Rigveda'' nog niet gebruikt om een sociale klasse aan te duiden, maar refereert het aan kleur, voorkomen en vooral vorm. Ook de benamingen van de vier lichaamsdelen hadden nog niet de latere betekenis.<ref>{{aut|Frits Staal|Staal, J.F.}} (2008): ''Discovering the Vedas. Origins, Mantras, Rituals, Insights'', Penguin Books India, p. 60</ref> Zo werd de eerste aanzet gegeven tot het [[Indische kastenstelsel]]. De ''Yajoerveda-Samhita'' laat al zien dat de brahmanen en de ''kshatriya's'' steeds meer een front vormden tegen de ''vish'', de ''vaishya's'', ''shudra's'' en ''dasa'' om hen te exploiteren, zoals de brahmanen zelf schreven. Voor het belangrijke vak van [[wagenmaker]] (''[[rathakara]]'') en voor prominente niet-''arya's'' (''[[Nishada (stam)|nishada]]'') werd wel een uitzondering gemaakt.

==== ''Shrauta''-rituelen ====
Terwijl de niet-''arya's'' op deze manier werden geneutraliseerd, hielden de Kuru-koningen hun mede-''[[Radja (titel)|raja's]]'' en -''kshatriya's'' bezig met gecompliceerde ''[[shrauta]]''-rituelen. Er was een hiërarchie van rituelen en zo konden ook de andere ''varna's'' hun rituelen uitvoeren. Aangezien deze ''[[Praxis (proces)|praxis]]'' deels ten koste ging van de achterliggende religie, is wel gesuggereerd dat er meer sprake was van [[orthopraxie]] dan van [[orthodoxie]].<ref name="Witzel1997" />{{rp|260}} Er werd zoveel mogelijk teruggegrepen op de oude rituelen uit de rigvedische tijd om de nieuwe rituelen te legitimeren, een vroege vorm van [[sanskritisering]].

Net als in de rigvedische tijd waren de rituelen gericht op het verkrijgen van vee, zonen en toegang tot de hemel (''[[Dyuloka|dyu]]''). De rivier [[Sarasvati (rivier)|Sarasvati]] zou de belichaming zijn van de godin [[Sarasvati (godin)|Sarasvati]]. Kurukshetra werd het gebied waar zelfs de goden offerden (''devayajana''). De grootste offers waren de ''[[agnicayana]]'' dat twaalf dagen duurde en  ''[[ashvamedha]]'', het paardenoffer. Dit laatste ritueel was na de vroege vedische tijd aangepast, waarbij het [[Offerdier|offerpaard]] werd losgelaten, waarna het gebied waar het doorheen liep door de stam geclaimd moest worden. Als dit al aan een andere stam behoorde, moest deze worden onderworpen. Pas nadat al het land daadwerkelijk geconfisqueerd was, vond het offer zelf plaats. Hieruit blijkt dat in deze periode het bezit van land een rol ging spelen nadat de seminomadische stammen steeds meer een sedentair bestaan volgden. [[Mensenoffer]]s (''[[purushamedha]]'') werden ook genoemd, maar het is niet zeker of deze ooit werkelijk zijn uitgevoerd.<ref>{{aut|David Knipe|Knipe, D.M.}} (2015): ''Vedic Voices. Intimate Narratives of a Living Andhra Tradition'', Oxford University Press, p. 237</ref>


Waar de andere werken er vooral voor de priesters waren, weerspiegelde de inhoud van de ''Atharvaveda'' het meest de zorgen van het gewone volk met [[Toverspreuk|spreuken]] om welvaart, kinderen en gezondheid te verwerven.<ref name="Singh2008">{{aut|Upinder Singh|Singh}} (2008)</ref>{{rp|210}}

==== Canonisering ====
Deze kunstmatige archaïsering werd ook toegepast op de oude teksten. Aanvankelijk had elke stam (''jana'') eigen [[hymne]]n en [[Mantra|mantra's]], maar tijdens de Kuru-reformatie werden deze bijeengebracht in een verzameling (''[[samhita]]''). Veelal waren de teksten van een stam geheim en waarschijnlijk was er dan ook overreding nodig om de teksten te delen. Het resulteerde in een gecompliceerd systeem waarbij voorafgaand aan het [[Recitatie (algemeen)|reciteren]] van een hymne de auteur genoemd moet worden. Waar de [[Brahmaan|brahmanen]] ten tijde van de ''Rigveda'' nog fungeerden als auteurs, lagen de verhalen vanaf dan min of meer vast.

Hoe dit proces verlopen is, is onduidelijk, omdat er een gat zit tussen de ''Rigveda'' en de ''[[Maitrayani-Samhita]]'' en ''[[Katha-Samhita]]'', de vroegste werken van de ''Yajoerveda''. Wel is duidelijk dat gedurende deze periode het aantal priesters van zeven afnam naar vier. Elke priester droeg bij offers, wat de uiteindelijke reden is dat de andere drie ''Veda's'' ontstonden. Zo werd de ''Rigveda'' voorgedragen door de ''[[hotar]]'' of roeper, de ''Samaveda'' door de ''udgatar'' of zanger, de ''Yajoerveda'' door de ''adhvaryu'' of celebrant en de ''Atharvaveda'' door de ''brahman'' of opperpriester. Omdat de rituelen de macht van de goden in toom hield, nam ook het belang van de priesters toe. Omdat de rituelen de macht van de goden in toom hield, nam ook het belang van de priesters toe. Aan het begin van deze mantra-periode waren de ''hotri'' van de oude ''Rigveda'' nog de meest prominente priester, maar gaandeweg verloren zijn hun dominante positie aan de ''adhvaryu'' van de ''Yajoerveda''. Vanwege de onderlinge concurrentie deden de ''hotri'' aanpassingen in de ''Rigveda'' om bij te blijven. Mandala 9 bevat dan ook ''samans'' en mandala 10 ''atharva''-achtige hymnen.<ref name="Witzel1997" />{{rp|266-268}}

=== Brahmana-periode ===
==== Kuru-Panchala ====
De Kuru's gingen een verbond aan met de [[Panchala (India)|Panchala]] uit het oostelijker gelegen middenland [[Madhyadesha]], wat met Kurukshetra het belangrijkste gebied werd en zo de eerste staat werd van de vedische tijd.<ref name="Witzel1995" />{{rp|24}} 

Hoewel het een verbond was, bleef er de nodige rivaliteit. [[Polygamie]] maakte een [[huwelijkspolitiek]] mogelijk waarbij veel belangrijke families met elkaar verbonden werden. De rivaliteit kwam ook naar voren in debatten (''[[brahmodya]]'') over de heilige kennis. Zaken als [[veediefstal]] en andere rooftochten werden in toom gehouden met de nieuwe rituelen. Naast de oude [[Overgangsritueel (antropologie)|overgangsrituelen]] uit de rigvedische tijd werden er grootse koninklijke rituelen gehouden.

Madhyadesha nam de centrale rol over nadat de [[Salva (stam)|Salva]] Kurukshetra binnenvielen. De Panchala-koning [[Keshin Dalbhya]] zou de ''[[diksha]]''-[[Initiatie (antropologie)|initiatie]] hebben ingevoerd.

Gedurende de brahmanische en aranyaka-periode nam het belang van offers verder toe. In de ''[[Brahmana's (geschriften)|Brahmana's]]'' kwam de theologie achter de offers tot volledige ontwikkeling en verminderde de angst voor de goden, aangezien deze door ''yajna's'' in toom gehouden kunnen worden. In de ''Rigveda'' was de [[schepping]] nog teweeg gebracht door het offeren van de oermens [[Purusha]]. In de ''Brahmana's'' was [[Prajapati]] de scheppergod, de [[personificatie]] van [[Brahma (hindoeïsme)|Brahma]], en tegelijk het offer zelf en degene uit wiens offer de schepping plaatsvindt. Offers waren ook essentieel voor de goden die daarmee in de hemel terecht konden komen en onsterfelijkheid (''[[amrita]]'') verkregen. In hun strijd met de demonen (''[[Asura (hindoeïsme)|asura]]'') hadden de goden gewonnen door hun kennis van de offers. Hierna wilden de goden verhinderen dat mensen kennis verkregen van ''[[mantra]]'s'' en offerrites en hen zo konden volgen naar de hemel. De zieners (''[[Rishi|rishi's]]'') wisten deze kennis echter te doorgronden en deelden deze in de ''Veda's''. Zo werden offers een manier voor de mens om onsterfelijkheid te verkrijgen en om de goden te imiteren en zo de goddelijke werelden (''[[Loka (Sanskriet)|loka's]]'') te verkrijgen.<ref name="Olivelle1993">{{aut|Patrick Olivelle|Olivelle}} (1993)</ref>{{rp|37-38}}

==== Videha ====
De oostelijker gelegen gebieden [[Koshala (koninkrijk)|Koshala]] en [[Videha]] werden waarschijnlijk bevolkt door Indo-Arische stammen die onder druk van de Bharata en Kuru al eerder naar het oosten waren getrokken. Hier ontwikkelde de witte ''Yajoerveda'' zich en werd niet aan vuuroffers gedaan. Ze werden in het westen dan ook als buitenstaanders gezien en brahmanen werden geacht niet naar deze gebieden te trekken. Net als de Kuru's eerder, wisten de Videha zichzelf door sanskritisering een betere positie te geven en inheemse volken werden voorouders gegeven uit de tijd van de ''Rigveda''.

Zo kon [[Janaka (Videha)|Janaka]] brahmanen uit het westen uitnodigen in Videha voor ''brahmodya's'' en om de orthopraxie uit het westen te introduceren. Dit was niet de ''[[shankha]]'' van het nabijgelegen Panchala, maar die uit het westelijkere Kuru, de vijanden van hun vijanden (''prati-pratirajan''). De ijver om de ''shrauta''-rituelen goed uit te voeren en de werken volledig over te nemen, maakten van de ''[[Shatapatha-Brahmana]]'' de meest complete ''[[Brahmana (geschrift)|Brahmana]]''. Zo werd het oosten het belangrijkste centrum van de vedische cultuur. De grote hoeveelheid werken van verschillende ''shakha's'' die vanuit andere gebieden werden gehaald, conflicteerden nogal eens met elkaar. Dit bracht een behoefte aan opnieuw een canonisering met zich mee en het was in deze periode dat het begrip ''[[shruti]]'' voor het eerst gebruikt werd voor werken die geen auteur hadden (''[[apaurusheya]]'', letterlijk: niet door een ''[[purusha]]''), wat vooral de ''Veda's'' betrof. Ook werden vanaf dan ''[[Rishi|rishi's]]'' toegewezen aan specifieke ''Veda's''. Waarschijnlijk werden vanaf deze tijd dan ook werken aangeduid als ''[[smriti]]'', de wel door mensen gecomponeerde werken.<ref name="Witzel1997" />{{rp|295-297, 303-305, 309-316, 329-331}}

== Neobrahmanisme ==
Aan het einde van de vedische tijd vond de tweede [[verstedelijking]] plaats, wat gepaard ging met verdergaande stratificatie. Rond deze tijd werden stamgebieden (''[[Janapada|janapada's]]'') samengevoegd tot kleine staatjes (''[[Mahajanapada|mahajanapada's]]''). Deze overgang naar een steeds meer [[Sedentarisme|sedentaire maatschappij]] met toenemende [[specialisatie]] en grotere [[Sociale ongelijkheid|ongelijkheid]] had in andere samenlevingen religies gestimuleerd die een [[rechtvaardigheid]] boden voor het [[lijden]] in het [[hiernamaals]]. Op het platteland voldeden de riten en magie van de ''Veda's'' veelal, maar in de steden lijkt dat niet meer het geval te zijn geweest. 

=== Individualisering ===
Nieuwe begrippen leken beter in staat om overweg te kunnen met deze veranderingen. Het concept van ''[[karma]]'', het idee dat iemands daden gevolgen hebben, niet alleen voor het huidige leven, maar ook in volgende levens, impliceert een eigen verantwoordelijkheid voor het eigen lot en stimuleert daarmee [[individualisering]]. Het gaf ook een mate van [[autonomie]] die in het dagelijks leven steeds minder aanwezig was. Die autonomie had dan wel betrekking op een volgend leven, maar aan deze cyclus van [[Reïncarnatie|wedergeboortes]] (''[[samsara]]'') kon ontsnapt worden (''[[moksha]]''). Deze in de ''Veda's'' onbekende ideeën waren mogelijk afkomstig uit een inheemse traditie uit [[Groter Magadha]], een gebied waar de ''arya'' steeds meer contact mee kregen. De taal die de inwoners daar spraken, het [[Magadhi]], was weliswaar net als de vedische taal een [[Middel-Indo-Arische talen|Middel-Indo-Arische taal]], maar de bevolking was al in een eerdere golf naar dit gebied gemigreerd.

Aangezien inactiviteit gezien werd als een voorwaarde om ''moksha'' te bereiken, ontstonden er veel [[Ascese|ascetische bewegingen]] die zich in meer of mindere mate terugtrokken uit de maatschappij. De interactie tussen het brahmanisme en deze concepten waren de grondslag voor onder meer het [[boeddhisme]], [[jaïnisme]] en het [[ajivikisme]]. De nieuwe concepten wekten ook weerstand op, zoals bij [[charvaka]] dat dit alles afwees.

=== Non-theïsme ===
Binnen het brahmansime was ascese al vanaf de vroegste tijden een bekend gegeven en de brahmanen die dit beoefenden, werden wel ''shramana'' genoemd. Het betrof echter een beperkte groep en het merendeel van de brahmanen was gezinshoofd (''[[grihastha]]'') en bracht offers (''[[yajna]]''). Conservatieve brahmanen konden zich dan ook niet vinden in de opkomst van steeds meer ascetische bewegingen, ook aangezien de hiermee gepaard gaande individualisering de positie van de brahmanen kon verzwakken. Een deel van de brahmanen wees de nieuwe concepten dan ook af, zoals [[Shabara]] ten tijde van de vroege ''[[mimamsa]]''-school. In dat proces ging het godsbegrip echter ook verloren. Aangezien het [[godsbewijs]] volgens Shabara ontbrak, waren de oude vedische goden als Indra, Agni en Varuna slechts van betekenis omdat ze genoemd worden in de mantra's. De goden zijn in deze [[Non-theïstische religie|non-theïstische school]] dan ook ondergeschikt aan het ritueel.<ref>{{aut|Ved Prakash Varma|Varma, V.P.}} (2005): ''Philosophical Reflections. Essays on Socio-Ethical Philosophy and Philosophy of Religion'', Allied Publishers, p. 190</ref>

=== De-individualisering ===
In Groter Magadha hadden de brahmanen geen dominante positie, maar deelden zij deze met de andere bewegingen, ook aan het hof van koningen. Zo beïnvloedden de diverse bewegingen elkaar en ontstond een nieuw brahmanisme of neobrahmanisme. Daarin was er net als in het boeddhisme een rol weggelegd voor de wereldverzaker (''[[samnyasin]]'') in wat het ''[[ashrama]]''-systeem zou worden.

Individualisering was echter ook voor deze lichting van brahmanen een probleem, maar in plaats van hier tegenin te gaan, vond de ''[[samkhya]]''-school van [[Kapila]], die uit Groter Magadha zou stammen, een andere manier om dit te neutraliseren. Deze school maakt onderscheid tussen het stoffelijke actieve ''[[prakrti]]'' – niet alleen de stoffelijke wereld, maar ook het denken, voelen en handelen – en het geestelijke passieve ''[[purusha]]'' – het diepere inactieve zelf. Het idee dat het innerlijke zelf inactief is, deed beseffen dat ''moksha'' ook tijdens het leven te bereiken is, wat later bekend werd als ''[[Jivanmukta|jivanmukti]]''. Aangezien ''purusha'' gescheiden is van alle gedachten en handelen, kan dan zelfs gestreefd worden naar ''moksha'' zonder zich terug te trekken uit de maatschappij. Zo ontstond er ruimte voor de woudkluizenaar (''[[vanaprastha]]'') die zich weliswaar afzonderde, maar nog wel offers bracht. Deze interpretatie werd nog verder doorgevoerd en in de ''[[Bhagavad Gita]]'' is het Zelf van [[Arjoena]] losgekoppeld van zijn lichaam en geest en kan hij als ''kshatriya'' nog steeds ''moksha'' nastreven. Zijn handelen wordt bepaald door de ''[[Guna (hindoeïsme)|guna's]]'' die bij zijn ''varna'' horen. Met deze interpretatie wisten de brahmanen de tendens van individualisering die ''karma'' impliceert om te buigen in een [[Legitimiteit (politiek)|legitimatie]] van een statische maatschappij, een samenleving zonder sociale mobiliteit tussen de ''varna's'' en daarmee de-individualisering te bevorderen.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|241-254}} De [[culturele identiteit]] van de brahmanen kende in deze periode dus een grote mate van [[Aanpassing (sociologie)|aanpassing]] en was niet onveranderlijk of [[Primordialisme|primordiaal]] zoals nogal eens wordt gesuggereerd.<ref name="McGovern2019">{{aut|Nathan McGovern|McGovern, N.}} (2019)</ref>{{rp|1-27}}

=== ''Atman'' en ''Brahman'' ===
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 85%;"
|+ <big>Vergelijking wereldbeelden</big><ref>{{aut|John Koller|Koller}} (2016), p. 58</ref><ref>{{aut|Stephen Laumakis|Laumakis}} (2008), p. 29</ref>
!
! Vroege ''[[Veda's]]''
! ''[[Upanishad]]s''
|-
! Teksten
| ''[[Veda's]]'' met ''[[Brahmana's (geschriften)|Brahmana's]]'' en ''[[Aranyaka's]]''
| ''[[Upanishad]]s''
|-
! [[Religie|Geloof]]
| Vele goden
| ''[[Brahman (filosofisch concept)|Brahman]]''
|-
! Focus
| Deze wereld
| Spirituele wereld
|-
! Primaire waarden
| Deugd, succes en plezier
| Verlossing (''[[moksha]]'')
|-
! Nadruk op
| Gemeenschap
| Individuele zoekende
|-
! rowspan="2" | Belangrijk
| [[Ritueel|Rituelen]]
| Kennis
|-
| [[Gebed]]
| [[Meditatie]] (''[[yoga]]'')
|-
! ''[[Samsara]]''
| Niet genoemd
| Fundamenteel probleem
|-
! ''[[Karma]]''
| Niet belangrijk
| Essentieel
|-
! rowspan="2" | Bestaan
| Nadruk op [[Pluralisme (filosofie)|pluralisme]]
| Nadruk op [[non-dualisme]]
|-
| Leven is een strijd
| Geweldloosheid (''[[ahimsa]]'')
|-
! [[Persoonsidentiteit|Zelf]]
| Dit lichaam en deze geest
| De ''[[Atman (hindoeïsme)|Atman]]'' die ''[[Brahman (filosofisch concept)|Brahman]]'' is
|-
! Goddelijkheid
| Delen in goddelijkheid
| Goddelijk zijn
|-
! Universele orde
| ''[[Rtam]]''
| ''[[Dharma (hindoeïsme)|Dharma]]'' en ''[[karma]]''
|-
! [[Astika en nastika|''Astika''-school]]
| ''[[Mimamsa]]''
| ''[[Vedanta]]''
|}
Gedurende deze periode ontwikkelden zich de begrippen ''[[Brahman (filosofisch concept)|Brahman]]'' en ''[[Atman (hindoeïsme)|Atman]]'' tot belangrijke concepten. In de lange geschiedenis is ''atman'' in de [[Indische filosofie]] geen statisch begrip geweest, maar heeft het zich ontwikkeld in verschillende richtingen. Het wordt voor het eerst genoemd in de ''[[Brahmana's (geschriften)|Brahmana's]]'' en ''[[Aranyaka's]]'' van de ''[[Rigveda]]''. Het kreeg met ''[[Brahman (filosofisch concept)|Brahman]]'' een centrale rol in de latere ''[[Upanishads]]''. Het begrip ''Brahman'' had zich ontwikkeld tot het onpersoonlijke Absolute waaruit alles ontstaat, niet gebonden aan tijd (''kala''), ruimte (''desa'') en causaliteit (''nimitta''), dit in tegenstelling tot de goden. Atman had zich ondertussen ontwikkeld tot het diepste zelf. Waar deze ontwikkeling al eerder was begonnen, werd in de ''Upanishads'' de conclusie getrokken dat beiden een waren. Elke persoon heeft wel een eigen vorm, maar heeft dezelfde essentie. De echte overkoepelende werkelijkheid is ''Brahman'' die zich in personen als ''Atman'' manifesteert. De centrale rol blijkt uit de ''[[Mundaka Upanishad]]'', waarin de vier ''Veda's'' neer worden gezet als ''apara'', de lagere vorm van de twee wijsheden tegenover ''para'', de hogere wijsheid.<ref>''The Lower knowledge is the knowledge of the Rg Veda, the Yajur Veda, the Sama Veda, the Atharva Veda, and also the knowledge of Phonetics, Ritual, Grammar, Etymology, Metrics and Astronomy.'' ''[[Mundaka Upanishad]]'' (1.1.4-6)</ref> De ''Upanishads'' verwierpen de ''Veda's'' niet zoals de niet-orthodoxe scholen zouden doen, maar plaatsen deze wel op een duidelijk lager plan dan de wijsheid van het weten van ''Atman'' en ''Brahman''.

=== Magadha ===
Magadha was ten tijde van de opkomst van het jaïnisme en boeddhisme een opkomende macht en zowel [[Boeddhistische geschriften|boeddhistische]] als [[jaïnische geschriften]] beschrijven koning [[Bimbisara]] en diens zoon [[Ajatasattu]] als aanhanger van hun religie. Waarschijnlijker is het dat de koningen van de ''mahajanapada's'' vertegenwoordigers van meerdere bewegingen aan hun hof lieten komen voor uiteenlopende doeleinden als [[staatkunde]] en spiritualiteit.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|408}} De brahmanen hadden daarbij het voordeel dat zij meer gericht waren op praktische zaken, zoals de latere [[Chanakya]] met zijn ''[[Arthashastra]]'' over staatkunde.

Voor de brahmanen was het aantreden van koningen die deze nieuwe bewegingen niet aanhingen ook niet altijd goed nieuws. Zo werd [[Mahapadma Nanda]] vernietiger van de ''kshatriya's'' genoemd, aangezien hij als laaggeplaatste ''shudra'' veel ''kshatriya''-koningen van omringende staatjes wist te onderwerpen. Zijn regering werd dan ook wel voorgesteld als het aanbreken van de ''[[kali yuga]]'' en de [[Nandadynastie]] werd door brahmanen ongeschikt geacht voor de troon.

=== Introspectie ===
Meer naar het noordwesten, in het oorsprongsgebied van de ''Rigveda'', werden tijdens de [[Indische campagne van Alexander de Grote]] veel brahmanen gedood, maar [[Alexander de Grote|Alexander]] bleef maar korte tijd. Het omverwerpen van de Nandadynastie door [[Chandragupta Maurya]] zal door de brahmanen niet betreurd zijn, maar zijn kleinzoon [[Ashoka]] bekeerde zich tot het boeddhisme. Dit zal de invloed van de brahmanen hebben doen afnemen, al noemen de [[edicten van Ashoka]] de brahmanen als te respecteren groep. De daarna afnemende macht van de [[Mauryadynastie]] betekende niet overal een verbetering van de positie van de brahmanen. In het noordwesten vielen de [[Yavana|Yona]] (Grieken) binnen, gevolgd door de [[Saken]]. Uit onder meer de ''[[Yuga Purana]]'' en de ''[[Mahabharata]]'' blijkt dat komst van deze [[Indo-Grieken]] en [[Indo-Scythen]] de brahmanen de nodige onheil bracht, zodat deze tijd wel als het einde van de ''kali yuga'' werd gezien. Mogelijk verdwenen de brahmanen zelfs uit dit gebied om pas na de zesde eeuw terug te keren. Het deel van de brahmanen dat hierdoor het meest beïnvloed werd, kreeg het idee dat de [[eindtijd]] genaderd was en het resultaat hiervan was dat dit deel van het brahmanisme zich meer naar binnen richtte.

Brahmansime werd een ideologie voor en door brahmanen. Wat volgde was dan ook een reeks van literatuur die de verwachte leefwijze van de brahmanen beschreef, waaronder de ''[[Grihyasoetra|grihyasoetra's]]'' met daarin de taken van het gezinshoofd, de ''[[Shrautasoetra|shrautasoetra's]]'' met daarin instructies rond de rituelen en ook de ''[[Vedanga|vedanga's]]'', de ondersteunende literatuur die ontstond met de codificatie van de ''Veda's''. De ''[[Dharmasoetra|dharmasoetra's]]'' en later ''[[Dharmashastra|dharmashastra's]]'' waarin de te volgen ''[[dharma]]'' beschreven werd, zijn hierop een uitzondering, aangezien deze zich ook op de ''dharma'' van de andere ''varna's'' richten, de ''varnadharma''. Ook de werken over staatkunde en de epische ''[[Mahabharata]]'' en ''[[Ramayana]]'' richten zich op een breder publiek.

In toenemende mate werd de toegang tot de brahmaanse ''varna'' afgesloten voor buitenstaanders. Volgens de ''dharmashastra'' mochten alleen de eerste drie ''varna's'' deelnemen aan de [[inwijdingsrite]] ''[[upanayana]]'' en daarmee [[tweemaal-geborene]] (''dvija'') worden. Het concept van tweemaal-geborene ontwikkelde zich ook pas rond deze tijd. De ''upanayana'' is een van de belangrijkste [[Overgangsritueel (antropologie)|overgangsriten]] of ''[[samskara]]''. Andere belangrijke rites zijn de  ''garbhadhana'' ([[Bevruchting|conceptie]]), ''jatakarma'' ([[Bevalling|geboorte]]),  ''[[Hindoehuwelijk|vivaha]]'' ([[huwelijk]]) en ''[[antyesti]]'' ([[uitvaart]]).

De ''dharma''-literatuur stelde ook eisen aan de te volgen [[levensstijl]]en of [[Levensfase|-fases]], de ''[[ashrama]]''. Deze bestaat uit vier hoofdgroepen, de celibate leerling (''[[brahmacarin]]''), het gezinshoofd (''[[grihastha]]''), de woudkluizenaar (''[[vanaprastha]]'') en de wereldverzaker (''[[samnyasin]]'') of soms religieuze bedelaar (''[[bhiksu]]''). Samen met ''varna'' vormt dit de hoeksteen van ''dharma''. Dit geheel samengevat is ''varnasramadharma'' en is zo belangrijk dat dit wel wordt gezien als bijna het equivalent van [[hindoeïsme]]. Daarbij moet wel in ogenschouw genomen worden dat de ''dharma''-literatuur [[Normatieve uitspraak|normatieve teksten]] en geen [[Beschrijvende uitspraak|beschrijvende teksten]] zijn en daarmee eerder de gewenste dan de werkelijke situatie beschrijven. Uit de overgeleverde teksten blijkt wel dat deze onderling verschillen van mening. Uit wat er wordt voorgeschreven en vooral verboden, blijkt dat gepoogd werd om te gaan met een praktijk die afweek van de theorie. Zo zijn er regels verbonden aan trouwen buiten de eigen ''varna'', het overgaan tot een andere ''varna'' en het verliezen van de ''varna'' (''[[Paria (persoon)|outcaste]]''). De omstandigheden van de auteurs zullen van invloed zijn geweest op de tolerantie voor inter-''varna''-huwelijken (''varnasamkara''). Zo hebben brahmanen die zonder vrouw migreerden naar niet-brahmaanse gebieden zo mogelijk gezocht naar een rechtvaardiging om toch te kunnen trouwen. Brahmanen die zich rond het hof van koningen bevonden, waren waarschijnlijk eerder genegen om huwelijken met ''kshattriya's'' toe te staan. Andersom zijn er ook binnen de groep van brahmanen beperkingen. Zo trouwen [[Gauda-brahmaan|Gauda-brahmanen]] en [[Dravidulu|Dravida-brahmanen]] niet met elkaar.<br />
Aangezien de praktijk weerbarstiger was dan de theorie, konden de werkelijke verhoudingen onvoldoende beschreven worden met de ''varna's''. In de ''dharmasoetra's'' worden dan ook de ''[[Jati (sociologie)|jati's]]'' beschreven, bevolkingsgroepen op basis van beroep, religie en woongebied. Meer dan de ''varna's'' werd dit de basis van het [[Indische kastenstelsel]]. In de ''dharmasoetra's'' wordt het ontstaan van de ''jati's'' verklaard als het gevolg van inter-''varna''-huwelijken (''varnasamkara''). De ''[[Manusmriti]]'' noemt de nodige ''jati's'' die op die manier zouden zijn ontstaan.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|113-120}}

De brahmanen vormden zo in eerste instantie steeds geslotener gemeenschappen die hen onwelgevallige zaken negeerden of ontkenden. Zo wordt in verschillende ''dharmasoetra's'' gewaarschuwd tegen de slechte invloed van de stad en wordt brahmanen geadviseerd daar weg te blijven. De ideale verblijfplaats werd de ''[[ashram]]''. Dit waren geen kloosters, brahmanen konden al hun taken zoals het brengen van de vijf grote offers (''[[Yajna#Mahayajna|mahayajna]]'') en het inlossen van de [[drievoudige schuld]] als gezinshoofd uitvoeren.

De vedische offerreligie vormde zich echter om, waarbij het offer en het verkrijgen van zonen niet meer de voornaamste weg naar verlossing waren. Onder de Maurya's werden geen grote offerrituelen meer gehouden zoals de ''agnicayana'' en met het ontbreken van een vermogende ''yajamana'' als [[Patronage|patroon]] werden de rituelen eenvoudiger. Zo kon het dagelijkse vuuroffer, de ''[[agnihotra]]'', worden uitgevoerd zonder priester of met alleen een ''[[adhvaryu]]'', de priester van de ''Yajoerveda''. De verschuiving naar eenvoudiger rituelen was al eerder ingezet, zoals in de ''[[Aitareya-Brahmana]]'' (6.8), waarin wordt beschreven hoe de ''medha'' zich telkens na het offeren verplaatst, eerst van mens naar paard, dan naar de os, dan het schaap en via de geit uiteindelijk naar de aarde. Al deze dieren zijn daarom ongeschikt om te eten. De ''medha'' bleef het langst in de geit, zodat dit het meest geschikte dier zou zijn om te offeren. In de aarde veranderde de ''medha'' in rijst, zodat het offer ''purodasa'' wordt, rijstkoek. In de latere ''[[Vadhula-Soetra]]'' wordt verhaald over hoe deze vijf dieren vroeger geofferd werden, maar dat deze nu vervangen moeten worden door dieren gemaakt uit rijst en gerst.

Zo speelde het gezinshoofd een steeds belangrijkere rol met de rituelen uit de ''grihyasoetra's''. Brahmanen boden nieuwe diensten aan als familiepriester of als priester bij heilige plaatsen, zoals heilige rivieren en [[Hindoeïstische tempel|tempels]]. Tempels met ''[[Moerti|moerti's]]'' ([[Idool (afgodsbeeld)|afgodsbeelden]]) ontstonden pas relatief laat in het brahmanisme, vanaf het begin van de [[christelijke jaartelling]], en brahmanen die hun diensten aanbieden in tempels staan dan ook in laag aanzien. De [[Pancharatra|pancharatrins]] werden mede daardoor zelfs niet als brahmanen beschouwd. Waarschijnlijk hebben tempels en ''moerti's'' dan ook een niet-brahmaanse oorsprong. Sinds de ''[[Mahabharata]]'' speelde ''[[tirtha]]'' of [[bedevaart]] een belangrijke rol, maar het duurde geruime tijd voordat dit zijn weg vond in de ''dharmashastra''. Het hoogst in de rangorde van brahmanen stonden brahmanen die voor hun levensonderhoud niet afhankelijk waren van inkomsten die ze verdienen met het uitvoeren van rituelen. Veelal bezaten zij land en besteden zij hun tijd aan studie. Een manier om land te verkrijgen, was de ''[[agrahara]]'', een gift van een koning of andere hoogwaardigheidsbekleder. Dat het land op deze manier verkregen was, werd echter veelal stil gehouden.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|132-136}}

Die transformatie was ook terug te vinden in de [[Doelstelling|doelen]] van het leven. In de vroege ''Veda's'' waren dit er nog drie. De ''trivarga'' bestond uit ''[[Dharma (hindoeïsme)|dharma]]'' (gerechtigheid), ''[[artha]]'' (welstand) en ''[[Kama (filosofie)|kama]]'' (plezier). Daar kwam nu de ''[[moksha]]'' (bevrijding) bij, wat het totaal aantal doelen vier maakten, de ''caturvarga'' of ''[[purushartha]]''. Deze komen als geheel voor het eerst naar voren in de ''dharmashastra's'' en de epossen.

=== Griekse en boeddhistische invloed ===
Alexander de Grote verbleef maar voor korte tijd en zijn invloed was dan ook beperkt in [[Indos]]. In 185 v.Chr. viel echter de Mauryadynastie en werd de [[Shungadynastie]] gevestigd door [[Pusyamitra Shunga]]. Pusyamitra herstelde brahmaanse rituelen en zou de boeddhisten hebben onderdrukt, al werden onder de Shungadynastie boeddhistische tempels ook uitgebreid, zodat deze onderdrukking mogelijk is overdreven in boeddhistische geschriften. In het noordwesten wist de Shungadynastie [[Kasjmirvallei|Kasjmir]] te behouden, maar ging [[Gandhara]] verloren aan de [[Indo-Grieken]].

In Gandhara ontwikkelde zich het [[Sarvastivada|sarvastivada-boeddhisme]] en zo kwam dit in contact met de [[Hellenisme|hellenistische wereld]]. Dat resulteerde er niet zozeer in dat het boeddhisme Griekse filosofieën overnam, maar de manier van [[debat]]teren lijkt daardoor wel te zijn geëvolueerd. Debatten werden al lange tijd daarvoor gevoerd, maar onder Griekse invloed lijkt [[rationaliteit]] hier zijn intrede te hebben gedaan, wat onder meer blijkt uit ''[[Milindapanha]]'', een overgeleverde discussie tussen de boeddhistische [[Nagasena]] en koning [[Menander I]]. Na het verdwijnen van de Grieken bleven de filosofische debatten onderdeel van de hofcultuur. Regelmatig was het de koning die oordeelde wie het debat had gewonnen en zo werden ook het jaïnisme en brahmanisme gestimuleerd om debatten rationeel te benaderen. Hoewel [[kritisch denken]] geen natuurlijke houding was binnen het brahmanisme, stimuleerde deze opzet de deelnemers om hun eigen standpunt te verfijnen en verder te ontwikkelen, zodat kritiek beter gepareerd kon worden.<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|182-186, 256-271}}

Een debat (''vada'') kan worden gevoerd in de vorm van een ''[[adhikarana]]'' die is opgebouwd uit:
* ''visaya'', onderwerp
* ''samdeha'', twijfel
* ''[[purvapaksha]]'', standpunt van de opponent
* ''uttarapaksha'', eigen standpunt
* ''siddhanta'', uiteindelijke conclusie waarmee de aanvankelijke twijfel is opgelost

Zuidelijker werd de Mauryadynastie gevolgd door de [[Satavahanadynastie]]. Deze beriep zich op brahmaanse status en liet ook brahmaanse rituelen uitvoeren. Lokale invloeden werkten echter door, gezien de koninklijke [[neef-nichthuwelijk]]en die onder ''arya's'' uit den boze waren, maar in het Dravidische [[verwantschapssysteem]] juist de voorkeur hadden. Afgezien van de statusverhogende brahmaanse status bleek uit landuitgiftes aan zowel brahmaanse als boeddhistische gemeenschappen dat de dynastie net als de Maurya's open stond voor verschillende bewegingen.<ref name="Sinopoli2001">{{aut|Carla Sinopoli|Sinopoli, C.M.}} (2001): 'On the edge of empire: form and substance in the Satavahana dynasty' in {{aut|Susan E. Alcock|Alcock, S.E.}}; {{aut|Terence D'Altroy|D'Altroy, T.N.}}; {{aut|Kathleen Morrison|Morrison, K.D.}}; {{aut|Carla Sinopoli|Sinopoli, C.M.}} ''Empires. Perspectives from Archaeology and History'', Cambridge University Press</ref>

=== ''Darsana's'' ===
Het brahmanisme ontwikkelde mede vanuit deze debattraditie verschillende filosofische scholen (''[[Indische filosofie|darsana's]]''), waarbij sarvastivada vooral van belang lijkt te zijn geweest bij de vorming van de ''[[vaisheshika]]''-school, maar uiteindelijk vormden zich zo zes scholen, de ''[[nyaya]]''-, ''[[vaisheshika]]''-, ''[[samkhya]]''-, ''[[yoga]]''-, ''[[mimamsa]]'' en ''[[vedanta]]''-scholen, waarbij ook geput werd uit de rijke vedische canon van [[symbolisme]], [[filosofie]], [[theologie]] en [[kosmologie]], inclusief het behoud van de proto-vedische goden, maar ook met toevoeging van niet-vedische goden, zoals [[Shiva]].

''Mimamsa'' en ''vedanta'' baseerden zich net als ''smriti'' vooral op de ''shruti'' en worden dan ook wel de ''[[Smartisme|smarta]]''-scholen genoemd. Hoewel de andere scholen wel stellen schatplichtig te zijn aan de ''Veda's'', baseerden deze zich vooral op [[logica]], [[rationaliteit]] en [[Oorzakelijkheid|causaliteit]] (''heku'') en worden dan ook wel de ''haituka''-scholen genoemd.

=== Inclusivisme ===
De opkomst van het jaïnisme en boeddhisme is wel beschreven als een reactie op het brahmanisme, zelfs als de strijd tussen [[Slangen|slang]] en [[Mangoesten|mangoest]].<ref name="Thapar1992">{{aut|Romila Thapar|Thapar , R.}} (1992): ''Interpreting Early India'', Oxford University Press, p. 63</ref> Dit [[shramanisme]] zou een afwijzing zijn van de ''Veda's'', de vedische rituelen, de bevoorrechte positie van de brahmanen en de dominante positie van het gezinshoofd. In de shramanistische gemeenschappen zou de nadruk er juist op liggen dat alle leden gelijke status hadden ongeacht hun afkomst en dat ieder lid de religie uitoefende zonder tussenkomst van een priester. Waarschijnlijker is er echter een eeuwenlange kruisbestuiving geweest tussen de diverse scholen waarin ook het neobrahmanisme zich vormde. De tegenstellingen waren, ondanks de debatten, veelal minder groot dan de bovenstaande [[dichotomie]] suggereert. Zo kwam [[Gautama Boeddha]] uit een lijn van ''kshatriya's'' en verwierp hij niet zozeer de ''varna's'', als wel de positie van de brahmanen daarin.

In zijn concept van [[inclusivisme]] stelde [[Paul Hacker]] dat in India de [[polemiek]] veelal niet rechtstreeks werd gevoerd tegen het tegengestelde wereldbeeld, maar dat de belangrijke delen daarvan werden erkend. Deze flexibiliteit is in het Westen wel geïnterpreteerd als [[Tolerantie (maatschappij)|tolerantie]], maar het maakte dat het eigen wereldbeeld prevaleerde, aangezien het tegengestelde wereldbeeld zo ondergeschikt kon worden gemaakt. Zo hoefde het brahmanisme de ideeën uit Magadha waar het mee in aanraking kwam niet te ontkennen, maar kon deze absorberen.<ref name="McGovern2019">{{aut|Nathan McGovern|McGovern, N.}} (2019)</ref>{{rp|27-33}}

Dit inclusivisme kwam ook naar voren bij het absorberen van niet-brahmaanse goden als [[Shiva]] en [[Krishna (god)|Krishna]], waarbij de laatste zelfs de hoofdpersoon werd van de ''[[Mahabharata]]'' en de ''[[Bhagavata Purana]]'', de [[epos]]sen waarin de brahmanen verheerlijkt werden. Die absorptie van nieuwe goden vloeide voort uit de hernieuwde expansie die het brahmanisme doormaakte na de moeilijke periode waarin het in zichzelf was gekeerd.

Dat betekende niet dat er nooit sprake was van [[Polarisatie (politiek)|polarisatie]]. In de [[Edicten van Asoka]] werd met de [[Samenstelling (taalkunde)|samenstelling]] ''śramaṇa-brāhmaṇa'' nog verwezen naar de klasse van geestelijken aangeduid die giften mogen ontvangen, vergelijkbaar met dergelijke verwijzingen in de ''[[Pali-canon]]''. De brahmaan [[Patanjali]] gebruikte ongeveer een eeuw later ''śramaṇa-brāhmaṇa'' echter als voorbeeld van een tegengestelde samenstelling zoals [[Panini (taalkundige)|Panini]] die definieerde.<ref name="Olivelle1993" />{{rp|11-16}}

=== Expansie ===
In ieder geval vanaf het begin van de jaartelling begon het bestaan van opeenvolgende tijdperken, de ''[[Yuga|yuga's]]'', een rol te spelen. Elk tijdperk kende zijn eigen ''yugadharma'' en ook de ''ashrama's'' waren afhankelijk van de ''yuga''. Volgens de ''Manusmriti'' en de ''[[Linga Purana]]'' was er in de ''[[satya yuga]]'' of ''krita yuga'', het eerste en meest perfecte tijdperk, nog geen onderscheid tussen de mensen en er was dan ook maar een ''varna'' en een ''ashrama''. Aan het begin van het tweede tijdperk, de ''[[treta yuga]]'', zouden volgens de ''[[Matsya Purana]]'', de ''[[Brahma Purana]]'' en de ''[[Kurma Purana]]'' de vier ''varna's'' en ''ashrama's'' zijn geschapen. In het vierde tijdperk, ''[[kali yuga]]'', stellen enkele werken dat niet alle ''varna's'' nog aanwezig zijn. Zo zouden er geen echte ''kshatriya's'' meer zijn. De ''Matsya Purana'' stelt dat er nog slechts ''shudra's'' zijn.

Hoewel [[Vima Kadphises]] aan het einde van de eerste eeuw ook een indringer van buiten was en zijn heerschappij mogelijk streng, bracht zijn [[Kushana|Kushanrijk]] twee eeuwen van stabiliteit in het noorden van India. Naarmate de verwachte eindtijd langer uitbleef werd het dan ook problematisch om vol te houden dat het einde van de ''kali yuga'' was aangebroken. De ''[[Manusmriti]]'' stelde eerder nog dat de ''kali yuga'' 1000 jaar duurde, wat inclusief de dageraad (''saṃdhyā'') en schemering (''saṃdhyāṃśa'') neer zou komen op 1200 jaar. Latere werken stellen dat dit goddelijke jaren zijn en dat deze met 360  vermenigvuldigd moeten worden om menselijke jaren te krijgen. De eigen tijd werd niet meer als het einde van de ''kali yuga'' beschouwd, maar gewoon als een periode binnen de ''kali yuga'' van 432.000 jaar.

Tijdens de introspectieve periode hadden de brahmanen een beeld van zichzelf gecreëerd als superieur ten opzichte van de andere ''varna's''. Al in de ''[[Veda's]]'' werd gesteld dat brahmanen goden waren en dat komt ook naar voren andere brahmaanse werken zoals de ''Mahabharata''. In de dertiende ''parva'' van dit epos, de ''[[Anushasanaparva]]'', bereikt deze arrogantie een hoogtepunt:<ref>''Nowhere in the ''Mahābhārata'', to mention only one thing, are the claims of the Brahmans to supremacy over all other strata of society vindicated in such an arrogant and exaggerated manner as in Book XIII.'' {{aut|Moriz Winternitz|Winternitz, M.}} (1959): ''A History of Indian Literature'', University of Calcutta, geciteerd door {{aut|Johannes Bronkhorst|Bronkhorst}} (2016), p. 94</ref>
:''As a result of contempt for Brahmins, the demons live in water. Through the grace of Brahmins, the gods reside in heaven. [Just as] it is impossible to touch ether, or move the Himalaya, or restrain the Ganges by means of a dam, [so] the Brahmins are invincible in the world. The earth cannot be ruled in opposition to the Brahmins. The noble Brahmins are gods even to the gods themselves.'' 13.35.19–21<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|224}}

Daarnaast beweerden de brahmanen dat hun ideeëngoed onveranderlijk was en eeuwig. Het had geen begin en was altijd al zo geweest. Vanaf in ieder geval [[Katyayana]] bestond de gedachte dat ook [[Sanskriet]] eeuwigdurend was, evenals dat de ''Veda's'' geen menselijke auteur zouden hebben en dan ook werden aangeduid als ''[[shruti]]'' (wat wordt gehoord). Vooral de ''mimamsa''-school stond dit voor en aangezien de ''Veda's'' daarmee geen begin konden hebben, konden deze ook niet verwijzen naar historische gebeurtenissen. Delen die deze lijken te suggereren, werden dan ook opnieuw geïnterpreteerd.

Hoewel brahmanen in werkelijkheid veelal een minder dominante rol speelden, versterkten de [[uitgevonden traditie]]s niet alleen de [[ingebeelde gemeenschap]], maar beïnvloedde het [[zelfbeeld]] en de [[levensstijl]] van de brahmanen ook de publieke perceptie. Het maakte dat andere groepen hierbij aansluiting zochten en deze levenswijze gingen navolgen, een ''imitatio brahmanae'' of sanskritisering. Een bijzonder voorbeeld daarvan zijn de [[Sakaldwipiya]] die als ''[[mleccha]]'' uit Perzië veracht zouden worden. Deze [[magi]] wisten echter toe te treden tot de brahmaanse orde door het verhaal te verspreiden dat zij afkomstig waren uit het verafgelegen mythische [[Shakdvipa]].<ref name="Bronkhorst2016" />{{rp|121-132}}

De brahmanen begaven zich niet graag buiten de pure gebieden van ''[[aryavarta]]''. Desondanks wist hun invloed uiteindelijk een groot deel van [[Zuid-Azië|Zuid-]] en [[Zuidoost-Azië]] te bereiken. Over hoe dit zover is gekomen, is weinig bekend. Uit boeddhistische geschriften blijkt wel dat brahmanen zich soms buiten hun eigen gebied vestigden in een ''brahmanagama'' of ''brahmadeyya'', waarbij de laatste een gift van een koning was. Het lijkt erop dat een ''brahmanagama'' een volledig uit brahmanen bestaand dorp was, zodat zij zich niet met de lokale bevolking hoefden te mengen. [[Stichtingsmythe]]s zoals die van de in de ''[[Shatapatha-Brahmana]]'' genoemde trek van [[Videgha Mathava]] naar Videha zullen de migratie vergemakkelijkt hebben.

Het lijkt erop dat brahmanen regelmatig uitgenodigd werden door koningen van buiten de ''aryavarta'' waarbij zelfs land als ''agrahara'' werd geschonken. De achterliggende redenen daarvoor zijn onbekend, maar mogelijk speelde hun reputatie daarbij een rol en werkte daarin de kracht van het [[verhaal]] door, zoals dat van de grote epossen. Brahmanen konden niet alleen rituelen uitvoeren voor aardse en spirituele zaken, maar konden ook dienen als adviseurs op het gebied van onder meer staatkunde. Een voordeel daarbij was dat brahmanen normaal gesproken geen aanspraak maken op [[wereldlijke macht]].

De invloed van het brahmanisme kwam zo ook tot voorbij Zuid-Azië zelf en zette de [[indianisering van Zuidoost-Azië]] in gang.

== ''Bhakti''-synthese ==
=== Kushana's ===
De Kushana's heersten over een cultureel en religieus heterogeen rijk dat op het hoogtepunt strekte van [[Centraal-Azië]] en [[Perzische Rijk|Perzië]] tot in Gandhara en [[Mathura (stad)|Mathura]] in India en het was dan ook een vruchtbare tijd van culturele en religieuze ontwikkeling. De Kushana's ontbreken echter in de brahmaanse literatuur, zodat de aanwijzingen vooral vanuit de archeologie komen. [[Numismatiek]], [[beeldhouwkunst]] en [[epigrafie]] suggereren dan ook een [[Syncretisme (religie)|syncretisme]] waarbij goden als [[Shiva]] en [[Murugan|Kartikeya]] (ook bekend als onder meer Skanda, Kumara en Mahasena) naast Iraanse en Griekse goden werden ingezet door de Kushana's om hun status te verhogen.<ref name="Mann2012">{{aut|Richard D. Mann|Mann, R.D.}} (2012): ''The Rise of Mahāsena. The Transformation of Skanda-Kārttikeya in North India from the Kuṣāṇa to Gupta Empires'', Brill</ref> In Mathura verschenen onder de Kushana's dan ook beelden van boeddhistische en jaïnische tradities en [[Cultus (verering)|culten]] als het [[shaivisme]], [[Shaktisme|godinverering]] en de verering van [[Vasudeva|Vasudeva-Krishna]].<ref name="Schmid2010">{{aut|Charlotte Schmid|Schmid, C.}} (2010): ''Le Don de voir. Premières représentations krishnaïtes de la région de Mathurā'', École française d’Extrême-Orient</ref>

Deze goden pasten in hun oorspronkelijke gedaante veelal niet in het brahmaanse wereldbeeld, wat dan ook verschillende reacties tot gevolg had bij de brahmanen. Een deel wees deze goden af, terwijl anderen ze brahmaniseerden. Dit laatste vond vooral plaats in de ''[[Mahabharata]]'' en de ''[[Purana's]]''. De ''Mahabharata'' noemt zichzelf niet alleen ''[[itihasa]]'' (geschiedenis), maar ook de [[vijfde Veda]],<ref>{{aut|James Fitzgerald|Fitzgerald, J.}} (1985): 'India's Fifth Veda: The Mahabharata's Presentation of Itself' in ''Journal of South Asian Literature'', Volume 20, Issue 1, p. 125–140</ref> een vaker gebruikte manier om [[autoriteit]] te verkrijgen, en stelt zichzelf daarbij zelfs boven de andere ''Veda's''. De ''Mahabharata'' opent in de ''Adiparva'' dan ook met mythes en ''yajna''-rituelen uit de ''Veda's'' en vormt vanuit deze autoriteit lokale culten om naar een voor de brahmanen acceptabele vorm. De ''Mahabharata'' markeert dan ook een keerpunt in de brahmaanse cultuur doordat het ''[[bhakti]]'' absorbeert en legitimeert.<ref name="Biardeau1997">{{aut|Madeleine Biardeau|Biardeau, M.}} (1997): 'Some Remarks on the Links between the Epics, the Purånas and their Vedic Sources' in {{aut|Gerhard Oberhammer|Oberhammer, G.}} ''Studies in Hinduism. Vedism and Hinduism'', Verlag der Oesterreichischen Akademie der Wissenschaften</ref>{{rp|73}}<ref name="Feller2004">{{aut|Danielle Feller|Feller, D.}} (2004): ''The Sanskrit Epics' Representation of Vedic Myths'', Motilal Banarsidass</ref>{{rp|10-17}} Naast de integratie van de ''bhakti''-elementen met de neobrahmanistische concepten als ''Atman'', was de ''Mahabharat'' ook een [[Restauratie (institutioneel)|restauratie]] van oude vedische elementen, zoals de [[Bharata-oorlog]] die mogelijk gebaseerd was op de [[Slag van de Tien Koningen]] uit de ''Rigveda''.

''Bhakti'' was de [[devotie]] voor een [[persoonlijke god]], maar ook voor wezens als de ''[[Naga (bovennatuurlijk wezen)|naga's]]'', ''nagi's'', ''[[Yaksha (god)|yaksha's]]'' en ''yakshi's''. Dit was niet beperkt tot het platteland, grote beelden van ''yaksha's'' stonden al in Maurya-steden. Een voorbeeld van de inpassing van deze goden in het brahmaanse wereldbeeld is Skanda uit een cultus in Mathura, daar oorspronkelijk verbonden met ''[[Graha|graha's]]'' (kindergrijpers) en ''[[Matrika|matri's]]''. Van hem wordt in de ''Mahabharata'' aanvankelijk een negatief beeld geschetst, tot hij in ''Aranyakaparva'' (3.216.14-15) [[Indra (mythologie)|Indra]], in de ''Rigveda'' nog een van de belangrijkste goden, verslaat. De wanorde die dit tot gevolg heeft, wordt door de ''rishi's'' hersteld, een verhaal dat de macht van de brahmanen bevestigt. Nadat Skanda zo in status is gestegen, wordt hij geassocieerd met een reeks andere niet-brahmaanse goden die zo gebrahmaniseerd worden. Ook [[Devasena]], die de gemalin van Skanda wordt, treft dit lot en smelt samen met andere godinnen. Overigens is het oorspronkelijke verhaal van de ''Mahabharata'' ook mogelijk gebrahmaniseerd.<ref name="Mann2012" />

[[Bestand:Vasudeva Krishna on a coin of Agathocles of Bactria circa 180 BCE.jpg|thumb|left|[[Vasudeva|Vasudeva-Krishna]] die een ''[[shankha]]'' (schelp) en ''chakra'' (wiel) vasthoudt op een munt van [[Agathocles van Bactrië]] uit 190-180 v.Chr., gevonden in [[Ai-Khanoum]]]]
Zo evolueerden ook de legendarische [[Vrishnihelden]], mogelijk historische koningen van de [[Vrishni]], waaronder [[Vasudeva]]. De Vrishni vormden daarna een verbond met de [[Yadava's (Vedische tijd)|Yadava's]] die Krishna als held vereerden, waarna deze samen als Vasudeva-Krishna vereerd werden door de ''[[bhagavata]]'' in het [[krishnaïsme]]. Hiervan zijn de kleine vierarmige beeltenissen teruggevonden die later geassocieerd zouden worden met Vishnu.

[[Bestand:Chaturvuyha Sankarshan Vasudeva 2nd century CE, Mathura Museum.jpg|thumb|De ''[[caturvyuha]]'']]
Een aan het einde van de Kushanaperiode gedateerde ''[[caturvyuha]]'' beeldt vier [[Emanationisme|emanaties]] uit (''[[vyuha]]'') en markeert het ontstaan van de ''[[pancharatra]]''-beweging uit de ''bhagavata''-traditie. In de ''Mahabharata'' wordt ook [[Narayana]] samengevoegd met Vasudeva-Krishna.

Dit alles betekende na de opkomst van de onpersoonlijk [[Het Absolute|absolute]] Brahman uit de ''Upanishads'' de terugkeer van de [[persoonlijke god]]en (''[[ishta-devata]]''), al waren dit veelal niet die uit de ''Rigveda''. De devotie van persoonlijke goden ging gepaard met ''[[puja]]'' (eerbetoon) en veronderstelde een ondergeschikte positie van de mens, waar die bij de ''yajna'' nog op gelijke hoogte met de goden stond. Ondanks de brahmanisering werd dit devotisme dan ook niet door alle brahmanen geaccepteerd. Met hun sterke nadruk op de ''Veda's'' was er vooral bij de ''smarta''-scholen de nodige weerstand tegen ''bhakti''. ''Mimamsa'' wees deze zelfs helemaal af en bij ''vedanta'' was het van ondergeschikt belang tot er na [[Shankara]] een [[Devotie|devotionalisering]] werd ingezet. Waarschijnlijk als reactie op de ''shramana''-beweging ontwikkelden de ''haituka''-scholen het idee van paden die naar ''moksha'' leiden. Het klassieke ''[[yoga]]'' van [[Patanjali]], het ''[[raja-yoga]]'' zoals beschreven in de ''[[Yogasoetra's]]'', zette de ''[[Ashtanga (Patanjali)|ashtanga]]'' of acht ledematen uit als pad naar de bevrijding en zo werden pad (''marga'') en ''yoga'' verwisselbare begrippen. Invloedrijk bij de vorming van deze paden was de ''samkhya''-school die een kaart van het universum schetste van ''prakrti'' en ''purusha''. In de ''[[Bhagavad Gita]]'' werd later onderscheid gemaakt tussen het pad van de kennis (''[[jnana]]'', ''[[jnana-yoga]]''), het pad van die actie (''[[karma]]'', ''[[karma-yoga]]'') en het pad van de devotie (''bhakti'', ''[[bhakti-yoga]]''). Afgezien van ''samkhya'' zelf, waar de noodzaak tot een godsbegrip was verdwenen, stonden deze scholen dan ook meer open voor de devotionele bewegingen.<ref name="Hiltebeitel2002">{{aut|Alf Hiltebeitel|Hiltebeitel}} (2002)</ref>

=== Gupta's ===
In de derde eeuw begon de macht van de Kushana's af te nemen. In India maakten de [[Gupta's]] daar in de vierde eeuw gebruik van en zij wisten uiteindelijk onder [[Samudragupta]] voor het eerst sinds de Maurya's het noorden van India te overheersen. Het betekende dat voor het eerst sinds lange tijd een dynastie aan de macht was die het brahmanisme gunstig gezind was. Voorgaande heersers stonden open voor vrijwel alle culten en dat gold ook voor de Gupta's, maar zij wierpen zich specifiek op als patroon van het brahmanisme. Dat blijkt wel uit de ''[[ashvamedha]]'' die Samudragupta uit liet voeren.

Onder de Gupta's groeide het belang van Vishnu en worden andere goden steeds meer met hem geassocieerd in wat uit zou groeien tot het [[vaishnavisme]]. Zo is Krishna in het vaishnavisme niet zoals in het krishnaïsme de hoogste godheid, maar een [[Avatar (hindoeïsme)|avatar]] van Vishnu. Onder de Gupta's verschoof bij Krishna de aandacht naar diens jongere jaren als koeherder en zijn er meer afbeeldingen van het [[Bala Krishna|kind Krishna]].<ref name="Schmid2010" />

Mogelijk bereikte de ''Mahabharata'' in deze periode een volwassen vorm en was het de centrale macht van de Gupta's die hun versie succesvol maakte. Onduidelijk is in hoeverre deze Gupta-versie afwijkt van het [[Archetype (manuscript)|archetype]], de tekst die de gemeenschappelijke voorouder zou moeten zijn van alle latere edities, en daarmee een later [[Mahabharata#Autograaf en archetype|hyparchetype]] zou zijn.

De samensmelting en brahmanisering van goden wordt wel gekenmerkt als de brahmaanse synthese, de hindoesynthese, de orthodoxe synthese of de ''bhakti''-synthese. Dit was de aanzet tot wat het [[hindoeïsme]] zou worden.

In [[Bengalen (gebied)|Bengalen]] en [[Assam]] in het oosten en [[Andhra (gebied)|Andhra]] in het zuiden was er minder invloed van het brahmanisme en ''arya's'' in het algemeen. [[Sjamanisme]] en andere [[Magie|magisch-religieuze]] bewegingen hadden hier meer invloed, evenals de verering van de Godin en dit speelde een belangrijke rol bij de opkomst van [[Tantra (yoga)|tantra]]. Centraal daarbij stond de vrouwelijk energie (''[[shakti]]'') met de Godin als personificatie. Met [[spirituele oefening]]en (''[[sadhana]]'') moest de eenheid van onder meer ''prakrti'' en ''purusha'', mannelijk en vrouwelijk, zuiver en onzuiver en kennis en handeling ervaren worden. [[Dualisme]] werd dan ook gezien als een kunstmatig concept en tantra richtte zich sterk op het [[menselijk lichaam]] om bevrijding te bereiken. Initiatie (''[[diksha]]'') ging gepaard met geheime rituelen, zodat deze alleen met behulp van een [[Goeroe (wijze)|goeroe]] bereikt kon worden. Magische krachten (''[[siddhi]]'') werden opgeroepen met [[hathayoga]] en [[kundalini-yoga]]. Hoewel tantra zich beriep op de ''Veda's'' als autoriteit, verzette vooral de linkshandige ''[[vamachara]]'' zich tegen dualistische aspecten van het brahmanisme als hiërarchie, zuiverheid en de status van de man. Daarmee ging het ook in tegen de ''bhakti''-verering van mannelijke goden. Hoewel de initiatie geheime elementen kende, was deze open voor iedereen, wat tantra aantrekkelijk maakte voor iedereen die geen ''dvija'' was. Hoewel het zich tegen elementen van het brahmanisme en de ''bhakti''-beweging richtte, beïnvloedde tantra deze ook en zou het hindoeïsme in belangrijke mate vormen.

== Sektarisch hindoeïsme ==
Na het uiteenvallen van het Gupta-rijk en met uitzondering van de periode onder [[Harsha (keizer)|Harsha]] was India verdeeld in kleinere rijken. Een [[regionalisatie]] van bewegingen was het gevolg en waar de ''Mahabharata'' nog een universele visie uitdroeg, kenden veel ''Purana's'' regionale en [[Particularisme|particularistische tendensen]] met soms een sterke voorkeur voor een enkele godheid. Veelal kwamen echter ook andere goden aan bod, zodat de ''Purana's'' nog niet als [[Sekte|sektarisch]] bestempeld kunnen worden.

{| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; font-size: 85%;"
|+ <big>Vergelijking kenmerken</big><ref>{{aut|Murray Milner|Milner, M.}} (1994): ''Status and Sacredness. A General Theory of Status Relations and an Analysis of Indian Culture'', Oxford University Press, p. 197</ref>
! 
! Brahmaanse orthodoxie
! ''Bhakti''
|-
! Nadruk
| ''Moksha'' door volgen van religieuze en sociale normen
| Bevrijding door de innige band met de godheid
|-
! Toewijding
| Algemeen
| Specifieke god
|-
! Deelname aan [[Groep (sociologie)|groep]]
| Geboorte bepaalt [[sociale klasse]]
| Vrijwillig, bepaald door devotie
|-
! Taal
| [[Sanskriet]] is de heilige taal
| Belangrijke delen van de verering zijn in de [[moedertaal]]
|}

Gaandeweg ontstonden echter steeds meer sektarische bewegingen, veelal beïnvloed door tantra. Terwijl de eerste aanzet daartoe vanuit het noorden kwam, ontstond de [[Bhakti-beweging|''bhakti''-beweging]] in het zuiden om vervolgens ook in het noorden aanhang te krijgen. Deze [[reformatie]] werd in gang gezet door dichter-heiligen die zo de invloed van het boeddhisme en jaïnisme in het zuiden wisten te verminderen. De 63 [[Nayanars]] hingen Shiva aan, terwijl de 12 [[Alvars]] Vishnu vereerden, daarbij voortbordurend op de traditie van de [[Tamil-literatuur]]. Sekten als het [[lingayatisme]] zetten zich daarbij af tegen het brahmanisme, terwijl de noordelijke tak van het [[sri vaishnavisme]] daar juist een positieve waardering voor had. Los van deze waardering betekende de ''bhakti''-beweging echter dat de brahmaanse ideeën over sociale hiërarchie van minder belang werden binnen de sekten, waar de goeroe een centrale rol innam.

Onder de Gupta's waren al veel tempels opgericht en hoewel deze veelal vanuit een vedische basis werden opgezet, gingen veel ''bhakta''-rituelen daar juist tegenin. Het smartisme ontwikkelde als reactie de verering van vijf heiligdommen (''[[pancayatanapuja]]''), waarbij [[Shiva]], [[Vishnu]], [[Surya]], [[Ganesh]] en [[Shakti]] gekozen konden worden als ''ishta-devata''. Alle ''[[Moerti|moerti's]]'' zouden [[Icoon (religieuze kunst)|iconen]] zijn van Brahman, wat mogelijk een concept van Shankara was. Hij bracht met ''[[Advaita Vedanta|advaita vedanta]]'' opnieuw ''moksha'' onder de aandacht, iets wat op de achtergrond was geraakt in de tempelverering. Zijn pogingen om het brahmanisme te verenigen, waren ook gericht tegen de boeddhistische en jaïnische invloed. Een nieuwe ontwikkeling die door Shankara in gang werd gezet, was de oprichting van ''[[Matha (klooster)|matha's]]'', een soort [[Klooster (gebouw)|kloosters]]. De nodige sekten gingen daar ook toe over, soms naast tempels, soms in plaats daarvan. Het succes van ''advaita vedanta'' had een consoliderende invloed op de versplinterde ''bhakti''-beweging, aangezien deze zich teweerstelde tegen het idee van een Shankara dat elke godheid niet meer is dan de hoogste vorm van ''[[Maya (begrip)|maya]]'', de sluier van illusies. Het waren vooral [[Ramanuja (persoon)|Ramanuja]] en [[Madhva]] die stelling namen tegen Shankara. In het noorden ontwikkelde zich het [[Kasjmir-shaivisme]].<ref name="Hiltebeitel2002" />{{rp|20-34}}

Door [[Mahmud van Ghazni]] vonden vanaf 1001 de eerste islamitische invallen in India plaats. In 1206 werd in het noorden het [[Sultanaat van Delhi]] gevestigd en in het zuiden in de veertiende eeuw het [[Bahmanidenrijk]]. Uiteindelijk werd vrijwel geheel India in 1526 verenigd in het [[Mogolrijk]]. De [[bekeringsdrang]] bleef echter beperkt en veelal werden bestaande lokale structuren intact gelaten zolang er [[tribuut]] werd afgedragen en militaire ondersteuning geleverd. Het versterkte de vorming van sekten, waaronder ook het [[sikhisme]], en binnen het brahmanisme zette het zelfs conservatieve tendens in gang en een historisering die het [[hindoenationalisme]] voorafging. Zo schreven [[Tukaram]] en [[Samarth Ramdas]] werken die het verleden verheerlijkten. Onder de Britten ontstond onder invloed van de islam en het christendom onder meer het [[Brahmo Samaj]] dat zaken afwees als geschriften als autoriteit, [[Afgodendienst|afgoderij]] en de beperkingen van de ''varna's'' en de ''jati's''. Daar stond tegenover dat het [[Indische kastenstelsel]] in [[Brits-Indië]] een nog meer rigide vorm verkreeg. [[Arya Samaj]] zag de ''Veda's'' juist als de ware kennis en wees de epossen en ''Purana's'' af. Dichter bij het traditionele hindoeïsme stond de [[Ramakrishna Mission]] en met [[Vivekananda]] stond dit aan de wieg van [[neo-vedanta]]. Hoewel deze [[hindoehervormingsbeweging]]en slechts een geringe religieuze aanhang kregen, beïnvloedde deze de publieke opinie in het Westen in sterke mate.

Uit alle sekten groeiden het [[vaishnavisme]], het [[shaivisme]], het [[shaktisme]] en het [[smartisme]] uit tot de vier hoofdstromingen van het hindoeïsme, waarbij het smartisme het dichtst bij het brahmanisme bleef. Meer dan als religie bleef het brahmanisme echter van belang als sociopolitiek systeem waarin de brahmanen een prominente rol binnen de samenleving innamen.

== Literatuur ==
* {{aut|Johannes Bronkhorst|Bronkhorst, J.}} (2016): ''How the Brahmins Won. From Alexander to the Guptas'', Brill
* {{aut|Alf Hiltebeitel|Hiltebeitel, A.}} (2002): 'Hinduism' in {{aut|Joseph Kitagawa|Kitagawa, J.M.}} ''The Religious Traditions of Asia. Religion, History, and Culture'', Routledge
* {{aut|John Koller|Koller, J.M.}} (2016): ''The Indian Way. An Introduction to the Philosophies and Religions of India'', Routledge
* {{aut|Stephen Laumakis|Laumakis, S.J.}} (2008): ''An Introduction to Buddhist Philosophy'', Cambridge University Press
* {{aut|Nathan McGovern|McGovern, N.}} (2019): ''The Snake and the Mongoose. The Emergence of Identity in Early Indian Religion'', Oxford University Press
* {{aut|Patrick Olivelle|Olivelle, P.}} (1993): ''The Āśrama System. The History and Hermeneutics of a Religious Institution'', Oxford University Press
* {{aut|Upinder Singh|Singh, U.}} (2008): ''A History of Ancient and Early Medieval India. From the Stone Age to the 12th Century'', Pearson Education India
* {{aut|Michael Witzel|Witzel, M.}} (1995): [https://web.archive.org/web/20220407172825/https://crossasia-journals.ub.uni-heidelberg.de/index.php/ejvs/article/view/823/913 'Early Sanskritization. Origins and Development of the Kuru State'] in ''Electronic Journal of Vedic Studies'', Volume 1, Issue 4
* {{aut|Michael Witzel|Witzel, M.}} (1997): [http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/canon.pdf 'The Development of the Vedic Canon and its Schools: The Social and Political Milieu (Materials on Vedic Śåkhås, 8)'] in {{aut|Michael Witzel|Witzel, M.}} (ed.) ''Inside the texts, Beyond the Texts'', Harvard University Department of Sanskrit and Indian Studies

== Noten ==
{{References}}

{{Navigatie hindoeïsme}}

[[Categorie:Hindoeïsme]]
[[Categorie:Eponiem]]